Mońǵolıanyń Baıan-Ólgıı aımaǵynda jańbyrdyń mólsherden kóp jaýýy saldardaryna sel júrip, 700-den asa qandasymyz baspanasyz qalǵan. Qazir elimizdegi qoǵamdyq belsendiler osy apattan zardap shekken aǵaıynǵa qol ushyn sozbaqqa nıettenip, jylý jınap jatyr.  

Kóp túkirse, kól bolady. Basyna aýyrtpalyq túsken aǵaıynǵa kómek qolyn sozǵandarǵa Alla Taǵala razy bolsyn! Dese de, biz eskeretin úlken bir másele bar. 

Sony qysqasha oqyrman nazaryna usynýdy jón sanap otyrmyn.

Mońǵolıanyń batys shekarasyndaǵy Ólgeı qalasy – sol eldegi qazaqtyń rýhanı ortalyǵy. Bul qasıetti meken halqy az, aýmaǵy óte úlken Mońǵol eline qarasty 21 aımaqtyń biri. Baıan-Ólgeı aımaǵyna 13 sýmyn, 86 baq qaraıdy. Halqynyń sany 97 myńnan asyp jyǵylady. Sol 97 myńnyń 90 paıyzy ózimizdiń qarakózder. 

Baıan-Ólgeı – qazaqsha maǵanasy Baı-Ólke, Baı-Besik degendi bildiredi. Ólgeı qalasy taýlardyń arasyndaǵy jazyq alańqaıda oryn tepken. Aınalasyn qorshaǵan taýlarǵa qarasańyz dáp bir besikke bólengen sábıdeı kúı keshesiz. 1939 jyly Mońǵol eliniń áıgili qolbasshysy, Marshal H.Choıbalsan  Baıan-Ólgıı aımaǵynda meken etip jatqan qazaqtardyń aýyldaryn aralap óz kózimen kórgen soń: «Qazaq halqyn «baga ıastan» - (usaq súıektiler), «hasag» dep kemsitýdi toqtatý kerek. Qazaq ultynyń mońǵoldardan esh aıyrmashylyǵy joq. Qazaq halqy mońǵol memeleketinde óziniń ult tilinde mektebi, baspasózi bar derbes bir aımaǵy bola alady» degen eken. Osy bir aýyz sóz qazaq ultynyń jeke bir aımaq bolýyna septigin tıgizip, 70 jyldan astam ýaqyt alańsyz ómir súrýine múmkindik týǵyzdy. Biraq, sońǵy jyldary kózqaras edáýir ózgere bastaǵan. 

Máselen, birinshiden, aımaqta joǵarǵy laýazymdy qyzmet atqaratyn qazaq azamattary túrli jeleýmen jumystan bosap, olardyń ornyna «uranhaı» nemese «halha» ultynyń ókilderi qoıylyp keledi. Qazir aımaqtaǵy zań oryndary men túrli deńgeıdegi atqarýshy mekemelerdiń tizginin ustaý quqyǵy bilimimen-biligine qaraı emes, ulttyq sıpatyna qaraı sheshilý úrdisi baıqalady. 

Ekinshiden, aımaqtaǵy 40 mekteptiń 38-i qazaq tilinde dáris berip kelgen. Qazir bul mektepterde qazaq tili páni qysqartylyp, onyń ornyna mońǵol tili oqytylýda. Tehnıkalyq pánderdiń bárine derligi mońǵol tilinde ótedi. 97 myń qazaǵy bar ólkeniń balalary óz tilinde joǵarǵy bilim alý úshin Ólgeıdegi Muǵalimder daıyndaý koleji men Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan Memeleketik Ýnıversıtetiniń fılıalynda ǵana oqýǵa múmkindigi bar.

Úshinshiden, Mońǵol memleketi Ólgeı qalasynyń dál irgesine arnaıy áskerı jasaq ákelip, ornalastyryp jatyr. Muny jergilikti qazaqtar usaq ulttarǵa jasalǵan qysym dep baǵalaıdy. 

Árıne, Mońǵolıanyń ishki saıasatyna baǵa berýge haqymyz joq. Desek te, Ólgeı qazaqtaryna degen kózqarastyń sýýynyń sebepterin aıtýǵa quqymyz bar.  

Birinshi sebep: Qazaqstan táýelsizdik alyp, bar Qazaqty tarıhı Otanyna shaqyrdy. Sol tusta Mońǵolıadaǵy qandastarymyz elge qaraı údere kóshti. Osy Uly kósh eki el arasyn altynkópir etip, rýhanı, mádenı, áleýmettik qatynastarymyzdyń damýyna yqpal etti. Bul Ólgeı qazaqtarynyń saýdaǵa beıimdelip, áleýmettik jaǵdaıynyń da jaqsarýyna erekshe yqpal jasady. 

Ekinshi sebep: Mońǵolıa qazaqtarynyń keıbiri Qazaqstannan kvota alyp, qaıtyp kóship ketti. Olar sol kvotanyń qarjysyn aınalymǵa salyp, jaǵdaıyn túzep úlgerdi. 

Úshinshi sebep: Baıanólgeı aımaǵy Qytaı men Reseı memleketterimen shekaralasady. Iaǵnı, bul ólke eki iri memleketke shyǵatyn qaqpa ispetti. 

Mońǵoldar osy úsh birdeı jaıttyń sońǵysyna basa nazar aýdarmaı otyr. Olar aldyńǵy eki sebepti ǵana alǵa tartyp, «Qazaqstan tarapy Ólgeıge astyrtyn kómek berip turady» dep kúdik keltiredi. Tipti, "Qazaqstan Baıan-Ólgeıdi Mońǵolıa quramynan bólip alýdy kózdep otyr" deıtinderi de bar. Osy kúdiktiń saldarynan qazaq ultyna degen kózqarastary durys bolmaı tur. 

Endi biz, apattan zardap shekken aǵaıynǵa járdemdesemiz dep sol kúdikti shyndyqqa aınaldyryp jibermeımiz be? Árıne, qandas bizdiki bolǵanymen, memleket - ózgeniki. Olardyń bul máselede kózqarasy qandaı? Búgin jylaǵan 700 adamnyń kózjasyn súrtemiz dep, 90 myń halyqty jamanatty jasamasaq etti. Aqyry jaqsylyq jasaǵymyz keledi eken, bılikti degenimizge kóndirip, búkil mońǵol elindegi aǵaıyndy elge kóshirip alaıyq. 

Siz ne deısiz?

Sháriphan Qaısar, Abai.kz

Túpnusqadaǵy taqyryp: Baıan-Ólgeıdegi apat Mońǵoldyń kúdigin "ulǵaıtpaı" ma?