Jer komısıasynyń nazaryna
Qazaq – qazaq bolǵaly menińshe úzdiksiz talqylanyp kele jatqan eń basty eki úlken másele bar. Onyń birinshisi – El birligi bolsa, ekinshisi odan bólip qaraýǵa bolmaıtyn – Jer bútindigi máselesi. Tipti aldymen – Jer bútindigi, sodan soń – El birligi desek te qatelespeıtinimiz anyq. Óıtkeni bul ekeýi – adamnyń jany men táni sıaqty.
1 gektar jerdiń salyǵy – jetpis-aq teńge
Búgingi kúni qoǵamda qyzý talqylanyp jatqan másele – Jerdi jalǵa berý, satý-satpaý, al túptep kelgende, ony el ıgiligi úshin durys, nátıjeli paıdalaný, urpaqtan-urpaqqa kútimdi, qunarly kúıinde jetkizip otyrý!
Qazirge deıin ótken Qoǵamdyq komısıanyń birneshe otyrysynda jaqsy-jaqsy pikirler aıtyldy. Árıne bárin tizip shyǵý múmkin emes, biraq maǵan Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov, Nur Otan partıasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammed, Májilis depýtaty Vladıslav Kosarev, «Rodına» agrofırmasy JSHS dırektory Ivan Saýer, qoǵam qaıratkeri Mereke Qulkenov aıtqan batyl pikirler unady. Keńestiń Kókshetaýdaǵy otyrysynda týra qoıylǵan suraqqa jeke menshiginde 80 myń gektar jeri bar ekenin jasyrmaı týra jaýap bergen Aqmola oblysynyń ákimi Sergeı Kýlagınge de rahmet! Sondaı-aq osy otyrysta paı máselesi de jaqsy aıtyldy.
Myrzataı aǵamyz ben Muhtar Abraruly qazaq tarıhynda jerdiń jekemenshikte bolǵany jóninde naqty derekter keltirip, onyń qandaı ról atqarǵanyn dáleldep berdi. Mereke Qulkenov Jerdi satýǵa múlde qarsy ekenin bildirdi. Qart komýnıs Vladıslav Kosarev egistik jerdiń 1 gektaryúshin tólenetin salyqtyń 70-aq (!) teńge ekenin jalpaq elge jaıyp saldy. Agrarshy Ivan Saýer aýyl sharýashylyǵyna bólinip jatqan mıllıardtaǵan qarjynyń qan-talapaı bolyp jatqanyn, halyqqa málimetti tolyq jetkizip, halyqtyń sózine qulaq túrý qajettigin aıtty. Onyń oıynsha, sonda qalyń buqara tıisti qorytyndy shyǵarady. Bul – Elbasynyń oıymen dóp keledi.
Endi ári qaraı saraptaıyq, Jer kodeksine sońǵy ózgertýler men tolyqtyrýlar ne úshin engizilmek boldy?! Árıne, jerdi el ıgiligi úshin tıimdi paıdalanyp, aýyl sharýashylyǵyn damytý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etip, memleketimizdiń ekonomıkalyq áleýetin nyǵaıtý maqsatynda! Al ol nege álige deıin tıimsiz paıdalanylyp, tipti tozyp bara jatyr?! Buǵan jaýapty depýtat Kosarevtiń sózinen tabýǵa bolady. Eger shamamen jylyna 20 mıllıon tonna astyq óndireletin soltústik aımaqtaǵy egistik jerdiń gektaryna tek 70-aq teńge salyq belgilengen bolsa, 80 myń gektar jerdiń salyǵyn Sergeı Vıtalevıch sıaqty alpaýyttar, oǵan tuqym salmaǵan kúnniń ózinde, qaltasynan-aq tóleı salady. Óıtkeni onyń bir jyldyq salyǵy bar-joǵy 5,6 mıllıon teńge bolady, tek jerdi ıemdenip otyrsa bolǵany. Al tuqym salsa, odan ortasha 12-13 sentnerden astyq alyp, tonnasyn 100 dollardan satqannyń ózinde 2,5-3 mıllıard teńge tabys tabady! Onda tipti keremet, qazynaǵa bolmashy ǵana salyq tólep, ózi mol paıdaǵa keneledi. Bul tek bir ǵana mysal, al júzdegen myń gektar jerdi paıdalanyp otyrǵan jeke tulǵalar qansha?!
21 mln. 120 myń gektar jerdi kimder ıelenip otyr?
Bul suraqqa azyn-aýlaq bolsa da jaýap tabý úshin Parlament Májilisiniń burynǵy depýtaty Erasyl Ábilqasymov myrzanyń Ádilet mınıstrine, Premer-Mınıstr men Bas prokýrorǵa joldaǵan (2003 j.) depýtattyq saýaldaryna úńileıik.
Aldymen Ádilet mınıstri G.Kımge saýal joldap, elimizde 21 mıllıon 120 myń gektar (!) aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerdi ıemdenip otyrǵan 660 iri sharýashylyq bar ekenin, bul ortasha 32 myń gektardan týra keletinin, biraq olardyń artynda kimder turǵany belgisiz ekenin aıtqan Ábilqasymov myrza 30 sharýashylyqty tizip kórsetip, olardyń quryltaıshylary, jarǵylyq qorynyń kólemi, materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń bar-joqtyǵy jóninde quryltaı qujattarymen tanystyrýdy ótinedi. Sonyń negizinde Premer-Mınıstr men Bas prokýrorǵa saýal joldap:
1. Almaty qalasynda ornalasqan «Proton-Invest» jáne «Arman-N» JSHS-leri Petropavl qalasynda «Golden Grain» agroóndiristik korporasıasy» JSHS-in quryp, Soltústik Qazaqstan oblysynda 144 myń gektar aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerdi;
2.Elimizdiń ár óńirinen úsh jeke tulǵa birlesip qurǵan «Jýldyz- N» JSHS dál osylaı «Golden Grain Group» JAQ JSHS-in quryp (bul eki JSHS-niń de zańdy meken-jaıy birdeı – Petropavl qalasy, Teatralnaıa kóshesi, 47 ekenine nazar aýdarý qajettigin ótinip), Soltústik Qazaqstan oblysynda 135 myń;
3.Dál osylaı «Petroleum Komplekt» (Almaty q-sy) jáne «Akmola-Bı M» (Astana q-sy) JSHS-leri «Novomarkovka-Agro» JSHS-in quryp, olardyń qyzmeti komersıalyq-deldaldyq bolsa da Aqmola oblysynyń Ereımentaý aýdanynda 50 myń;
4.I.A.Saýer Astana qalasynda «Agrosentr-Astana» JSHS-in quryp, ol «Bektaý» JSHS-ine quryltaıshy bolyp, Aqmola oblysynyń Shortandy aýdanynda 45,2 myń, sondaı-aq «Ialtınskıı-2» JSHS-in quryp, Soltústik Qazaqstan oblysynyń Selınnyı aýdanynda 30,3 myń;
5.T.E.Joldybaev «Taýshyq» aýyl sharýashylyǵy» JSHS-in quryp, Mańǵystaý oblysynyń Túpqaraǵan aýdanynda 463,4 myń;
6.Astana qalasynda turatyn E.K.Iskakov «Agrofırma Aımaq» JSHS-in quryp, Aqmola oblysynyń Egindikól aýdanynda 57,5 myń;
7.Qostanaılyq A.V.Emelánov «Grand» JSHS-in quryp, onyń qyzmeti tek komersıalyq dep kórsetilse de Qostanaı oblysynyń Feodorov aýdanynda 35 myń;
8.Almaty qalasynan S.A.Ahmetov azamat G.T.Fastpen birigip «Zolotoı kolos» JSHS-in quryp, Aqmola oblysynyń Shýche aýdanynda 210 myń;
9.Almaty qalasynan S.A.Tereshenko G.D.Kýlagınamen (Aqmola oblysy ákiminiń jubaıy) birigip «Selına-Agro» jáne "Selına-Agro-2» degen eki JSHS quryp, Aqmola oblysynyń Egindikól jáne Eńbekshilder aýdanynda jalpy kólemi 50,4 myń jerdi paıdalanyp otyrǵandaryn aıtyp, olardyń jarǵylyq qory nege 100 myń teńgeden 711 mıllıon teńgege deıin ártúrli bolyp keletindigin, bul JSHS-ler qalaı jergilikti sharýalardyń paılaryn ıemdenip alǵanyn, oblys ákiminiń jubaıy kúıeýi basqaratyn aımaqta eki JSHS-ge quryltaıshy bolyp otyrǵanynyń zańdylyǵyn, bul suraq elimizdiń ońtústik óńirlerinde de kóp jerdi ıemdenip otyr dep sanalatyn S.A.Tereshenko myrzaǵa da qatysty ekenin kórsetip, sheteldik ataýlarmen qurylǵan JSHS, JAQ-tardyń artynda kimder tur, jerler maqsatqa saı paıdalanylyp, salyq tólenip jatyr ma, aqyrǵy esepte buǵan is júzinde aıadaı jersiz qalǵan qarapaıym halyq qalaı qaraıdy, nege burynǵy keńshar men ujymsharlarǵa syrttaǵy qaltalylar úkimin júrgizedi degen suraqtarǵa jaýap berýlerin ótinedi.
Óte oryndy, saýatty ári batyl qoıylǵan bul suraqtardan kóp nárseni ańǵarýǵa, ásirese qarapaıym halyqtyń jersiz, eli táýelsiz bolǵanmen olardyń baı-manaptarǵa, sonyń ishinde óz aýlynan shyqqan emes, ózge óńirlerden, tipti kózge kórinbeıtin ózge elderden shyqqan alpaýyttarǵa táýeldi bolyp qalǵanyn baıqaý qıyn emes. Al ol jerler tıimdi paıdalanylyp jatyr ma, tıisti salyq tólenip jatyr ma – bul da óte mańyzdy. Taǵy bir baıqalatyny, jerdi tek alpaýyttar ıemdenip, aýyldaǵy qarapaıym halyqtyń kópshiligi agrokásipkerlikpen aınalysýdan maqrum qalǵany der edim. Múmkin, aýylda kásipkerlik damymaı, aýyl sharýashylyǵynyń órge baspaı otyrǵandyǵynyń basty sebebi de osynda shyǵar! Eger halyq jappaı kásipkerlikpen aınalysatyn bolsa, bılikte otyrǵan alpaýyttar men qaltaly azamattardyń kásibi paıdasyz bolyp qalady ǵoı! Sondyqtan bizde áli bıliktegilerdiń ózi kásipkerliktiń damýyna kedergi bolyp turǵandaı. Al Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Eńbek etýshi halyqtyń 60 paıyzy shaǵyn jáne orta bızneste jumys istegen kezde Qazaqstan turaqtylyqqa qol jetkizetin bolady» demep pe edi. Sonda SHOB-tyń ishki jalpy ónimdegi úlesi de anaǵurlym artar edi...
Bul – búgingi ahýal. Eger keleshekte de Saýer, Joldybaev, Iskakov, Emelánov, Ahmetov, Fast, Tereshenko, Kýlagın sıaqty birneshe júz adam shyǵyp, árqaısysy 100-500 myń gektarlap qunarly jerlerdi jeke menshigine satyp ala berse jáne olar bir-birimen tutasyp jatsa, odan mıllıardtaǵan teńge paıda taýyp, qazynaǵa bolmashy ǵana salyq tóleıtin bolsa jaǵdaı qandaı bolmaq?! Eldiń birligine, Jerdiń bútindigine, Ulttyq qaýipsizdigimizge syzat túspeı me?! Osydan soń da Táýelsiz Elimizdiń tizginin qolyna alǵan Tuńǵysh Prezıdentimizdiń memleket ortalyǵyn Almatydan Astanaǵa kóshirgendegi kóregendigin, ishki-syrtqy kóshi-qon úderisiniń baǵytyn da soltústikke qaraı burǵanyn túsinbeı kórińiz!.. Myrzataı aǵamyz aıtty ǵoı, jerden aıyrylsa, qazaq ony elden aıyryldym dep túsinetindigin, jer daýynyń ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqandyǵyn. Onyń ústine qazaq tarıhynda jer jeke bir baıdyń emes, búkil rýdyń menshiginde boldy desek qate bolmas. Osylaı Jer – jeke adamnyń emes, olardyń úlken bir qaýymynyń, sol qaýymda qansha adam bolsa, solardyń barlyǵynyń ortaq menshigi bolyp kelgendigin baıqaımyz.
Qazaqstan Respýblıkasy Ata Zańynyń 6 bap, 3 tarmaǵynda «Jer jáne onyń qoınaýy, sý kózderi, ósimdikter men janýarlar dúnıesi, basqa da tabıǵı resýrstar memleket menshiginde bolady. Jer, sondaı-aq zańda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de bolýy múmkin» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Budan Jerdiń memleket menshiginde bolatynyn jáne ol shekti deńgeıde ǵana jeke menshikke berilýi múmkin ekenin uǵamyz. Al «múmkin» degen tujyrym jerdi satýǵa mindettemeıdi! Jer satylǵan jaǵdaıda da shekti mólsherde ǵana satylýy múmkin. Onda da basshylyqqa alatyn bir negiz, ustanym bolýy kerek-aq. Menińshe, ol bylaı bolýy tıis.
Eger elimizdegi búkil jer – Memlekettiń, demek Qazaqstan halqynyń ortaq menshigi desek, onda konstıtýsıalyq teńquqyqtylyq negizinde ár turǵynnyń úlesine tıetin jer mólsheri de teń bolady. Qazirgi jaǵdaıda áńgime negizinen aýylsharýashylyq maqsattaǵy jer jóninde bolǵandyqtan, 100 mıllıon gektar jerdi 18 mıllıon turǵynǵa bólsek, árqaısysyna shamamen 5,5 gektardan týra keledi. Demek, jer satylatyn jaǵdaıda osy shekten asýǵa bolmaıdy!
Sondyqtan muny jeti ǵana emes, jetpis ret ólshep, asyqpaı, aptyqpaı, dúrlikpeı, daýryqpaı Ata Zań negizinde, bizdiń basty ustanymymyz – El birligi, Jer bútindigi, búgingi ulttyq ıdeıamyz – Máńgilik El bolý turǵysynan, qazaqtyń menshiginde máńgilikke qalatyn, máńgilikke sol Eldiń ıgiligine jarap, táýelsizdiktiń negizi – onyń ekonomıkalyq, ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysynan sheshýimiz tıis! Jerdi jeke menshikke satsaq, tek zaýyt, fabrıka, óńdeý kásiporyndaryn, qyzmet kórsetý nysandaryn, áleýmettik nysandar salamyn deıtin Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna ǵana 5 gektardan aspaıtyn mólsherde satýǵa bolady dep oılaımyn. Al, jaıylym, shabyndyq jerlerdi, sý qoımalary ornalasqan aýmaqtardy, qazba baılyq kenishterin satýǵa múlde tyıym salý kerek. Investısıa salamyn deýshiler bolsa, onda da tek Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna, jerdi emes, tek belgili bir merzimge onyń belgili bir kólemin paıdalaný quqyǵyn ǵana satýǵa bolady dep esepteımin.
Jerdi satpaı-aq tıimdi jolmen tozdyrmaı paıdalanýǵa bolady
Sondaı-aq jerdi satyp alǵan jeke adamdar nemese jalǵa alǵan ujymdar osy ustanym negizinde Ata Zańnyń 6 bap, 2 tarmaǵynda aıtylǵan: «Menshik mindet júkteıdi, ony paıdalaný sonymen qatar qoǵam ıgiligine de qyzmet etýge tıis» degen konstıtýsıalyq talap negizinde belgili mólsherdegi adamdy jumyspen, sol arqyly tabyspen qamtamasyz etýi tıis. Aıtalyq, jer ár adamǵa 5 gektardan týra keledi, ár otbasynda – ortasha 5 adam, onyń asyraýshysy – 1 adam desek, 5-ti 5-ke kóbeıtsek 25-ke teń bolady. Demek jer ıelenýshi ár 25 gektar jer úshin kem degende 1 adamdy jumyspen qamtýǵa mindetti bolýy tıis. Mysaly, Kýlagın myrza tek óz menshigindegi 80 myń gektar jerge 3200 adamdy jumysqa tartýy jáne olardy tıisti jalaqymen qamtamasyz etýi kerek. Basqalar da solaı. Sonda aýyldaǵy, tipti qaladaǵy jumyssyzdyq ta óz-ózinen joǵalady. Al, azyp-tozyp bara jatqan jerimizdi tıimdi paıdalaný, aýyl sharýashylyǵyn damytý máselesin menińshe jerdi satpaı-aq sheshýge bolady. Qalaı, deısiz ǵoı. Ol úshin:
1.Memlekettik-jeke menshiktik áriptestik negizinde jerdi jalǵa berý arqyly usaq jeke jáne sharýa qojalyqtaryn irilendirip, aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvterin uıymdastyrý, sýarmaly jerlerdi sýmen qamtamasyz etetin ırrıgasıalyq júıeni tolyq qalpyna keltirip, sýsharýashylyq nysandaryn tolyqtaı memleket menshigine qaıtarý, aýyldyq jerlerde óńdeý ónerkásibin damytý, sonyń ishinde eksportqa baǵyttalǵan ónim óndirýdi qolǵa alý arqyly jumys oryndaryn eselep kóbeıtý;
2.Aýyl sharýashylyǵyna jeńildikpen bólinip jatqan mıllıardtaǵan qarjynyń dıqan-sharýalarǵa tolyq jetýin qatań qamtamasyz etip, tıimdi ıgerilýin (al bizde jetpegenimen turmaı, trıllıondaǵan teńgeniń ıgerilmeı jatqany jýyrda ǵana Parlamenttiń birlesken otyrysynda aıtyldy), jańadan qurylyp jatqan kooperatıvterdiń jedel aıaqqa turýyna memlekettik yqpal etý, aýyl sharýashylyǵynda óndiriletin azyq-túlik ónimderin tıimdi baǵada, deldaldarsyz turaqty ótkizý júıesin qurý;
3.Aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerdiń kadastrlyq qunyn birneshe ese, al sýarmaly jáne basqa da egistik jerlerden alynatyn salyq kólemin keminde on ese kóterip, qazynaǵa túsetin kiristi kúrt kóbeıtý;
4.Aýyl turǵyndaryn, basqa da azamattardy egin salý, kókónis ósirý, mal sharýashylyǵymen, óńdeý ónerkásibimen aınalysyp, agrokásipkerlikke qulshyndyratyn pármendi aqparattyq nasıhat júrgizý, 5-6 paıyzdan aspaıtyn jeńil nesıe, tıimdi demeýqarjymen qamtamasyz etý;
5.Aýyl sharýashylyǵyna qajetti mamandardy kolejderde tegin oqytyp, joǵary oqý oryndaryna bólinetin granttardy kóbeıtý, joǵary synyp oqýshylary men stýdentterdiń eńbek otrádtaryn uıymdastyrý arqyly óskeleń urpaqty eńbekke baýlý, aýyldyq jerlerde jasap, eńbek etýge, básekege qabiletti, ekologıalyq taza azyq-túlik ónimderin óndirýge yntalandyrý...
Bulardyń barlyǵy túptep kelgende Elbasy alǵa qoıǵan keshendi mindetterdi – Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurý, orta jáne shaǵyn kásipkerlikti damytý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, eń damyǵan otyz eldiń qatarynan oryn alý, jumyssyzdyqty joıý, qoǵamdaǵy turaqtylyqty, azamattardyń bılikke degen senimin nyǵaıtý, túptep kelgende táýelsizdikti tuǵyrly etip, Máńgilik El bolýdaı eń uly muratymyzǵa jetýdiń berik negizderin qalaıtyny sózsiz!
Árıne, biraz adam aýyl sharýashylyǵyndaǵy jerdiń kadastrlyq quny men salyqty kóterý qajettigin tolyq maquldamaýy múmkin. Biraq birinshiden, dál osy jaǵdaı jekelegen adamdardyń birneshe júz myńdaǵan gektar jerdi ıemdenip, mıllıondaǵan gektar jerdiń azyp-tozyp bara jatqanyna negizgi sebep bolyp otyrǵanyn túsinýleri kerek. Ekinshiden, buryn gektaryna 70-aq teńge tólep, mıllıardtap tabys taýyp otyrǵan jer paıdalanýshy úshin 700 teńge onsha aýyr emes jáne ol endi jerdi tıimdirek paıdalanýǵa múddeli bolady. Tabys salyǵy, qosylǵan qun salyǵy týraly bul jerde áńgime joq, meıli ol burynǵy kúıinshe qala bersin. Sonda aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi eselep artyp, óndiris kólemi kúrt kóbeıetin bolady. Qazir orta eseppen 40-50 paıyz azyq-túlik ónimderi ımporttalatynyn eskersek, olardy satyp alý úshin syrtqa ketip jatqan aqshanyń bári el ishinde qalyp, qarjy tapshylyǵy azaıady, ınflásıa tómendeıdi, ulttyq valútamyzdyń quny artady, azyq-túlik baǵasy arzandaıdy.
Toqsan sózdiń túıini – jerdi iri kólemde satýǵa asyqpaý kerek! Sondyqtan halyqtyń sanasyna «jerdi satyp al» degendi kúshtep sińirmegen jón. Bul máselede aty ańyzǵa aınalǵan Alasha hannyń shóberesi Oǵyz hannyń: «Jer – jalǵyz bizdiń múlkimiz emes, mazarlarda jatqan atalarymyzdyń da, qıamet-qaıymǵa deıin týylatyn áýletterimizdiń de bul múbárák topyraq ústinde haqylary bar» degen ósıetin eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek! Múmkin, baıaǵy keńes kezindegi sıaqty «bólip al da bıleı ber» degen ustanymmen bul máseleni kún tártibine shyǵartyp otyrǵan da álgi alpaýyttar shyǵar, kim bilsin! Al olardyń arasynda qandastarǵa qaraǵanda qany basqalar, halyqtyń qamyn oılaıtyndardan góri qara basynyń qamyn kúıtteıtinder kóp degen kúdik basym mende. Kúdikti máselege eshqashan táýekel etýge bolmaıdy! «Jer – adamnyń besigi, El – baqyttyń esigi» deıdi dana halqymyz. Besigimizdi bólshektep, baqytymyzdyń esigin óz qolymyzben jaýyp almaıyq, aǵaıyn!
Qutmaǵambet QONYSBAI,
Mádenıet qaıratkeri
