Ǵylymı múmkindikter áleýeti
Qazaqstanda ǵylym salasy sońǵy jyldary aıtarlyqtaı qarqyn alyp keledi. Kóptegen kórsetkishter boıynsha oń ózgerister baıqalady. Ásirese ǵylymı ázirlemelerdi komersıalandyrý men kadrlyq áleýetti kúsheıtý baǵytynda ilgerileý bar. Sonymen qatar, sala mamandaryn qoldaý sharalary da júıeli túrde kúsheıip keledi.
Qazir álemde báseke kúsheıip turǵan kezeń. Bul ásirese ǵylym men tehnologıa salasynda anyq seziledi. Jýyrda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde ótken kezdesýde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ǵylymdy damytýdyń mańyzyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, basty maqsat - tıimdi ǵylymı orta qalyptastyryp, ınovasıany damytý jáne ǵylymdy óndiris salasyna barynsha jaqyndatý. Osy mindetterdi iske asyrý úshin elde naqty saıasat júrgizilip jatyr.
Endi naqty derekterge toqtalsaq. 2023 jyly ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalǵan qarjy 121,5 mlrd teńge bolsa, bıyl bul kórsetkish 260 mlrd teńgege jetken. Iaǵnı, eki esege artqan. Bul memleket ǵylymdy tek sóz júzinde emes, naqty qarjylaı qoldap otyrǵanyn kórsetedi. Qarjylandyrýdyń artýy jańa jobalardyń kóbeıýine jol ashty. 2025 jyly 1 104 ǵylymı zertteý aıaqtalǵan. Onyń 572-si qoldanbaly, 532-si irgeli zertteý. Qoldanbaly jobalardyń ishinde 35,8%-y komersıalandyrylǵan. Qazir 205 joba júzege asyrylyp jatyr, taǵy 65 kelisimshart jasalǵan.
Ǵylymı jobalardyń kóbeıýi bul salaǵa qyzyǵýshylyqtyń artqanyn da kórsetedi. Sońǵy derekterge súıensek, ǵylym salasynda jumys isteıtinder sany 28 myńnan asty. Bul 2021 jylmen salystyrǵanda 30%-ǵa kóp. Eń mańyzdysy – jastardyń ǵylymǵa bet burýy. 2021 jyly jas ǵalymdar sany 7,5 myń bolsa, 2025 jyly 13,5 myńǵa jetken. Iaǵnı olardyń úlesi 35%-dan 48%-ǵa ósken. Sonymen birge zertteýshilerdiń ortasha jasy da tómendep, 47-den 44 jasqa túsken.
Búginde Qazaqstanda 2 myńnan astam ǵylym doktory, 4,8 myńnan astam ǵylym kandıdaty, 4,8 myńǵa jýyq PhD doktory bar. Taǵy bir nazar aýdararlyq jaıt – ǵylymdaǵy áıelderdiń úlesi. Qazir ǵylymı qyzmetkerlerdiń 56%-y áıelder. Bul salada genderlik tepe-teńdik qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi.
Kadr sany ǵana emes, onyń sapasy da ósip keledi. Sonyń nátıjesinde qazaqstandyq ǵalymdar naqty nátıje kórsetip, eksportqa baǵyttalǵan jobalardy júzege asyra bastady. Mysaly, Satbayev University janyndaǵy Metalýrgıa ınstıtýtynyń tehnologıasy negizinde «Qazaqmys Progres» kásipornynda alǵash ret vakýmdyq dıstıllásıa ádisimen tazalyǵy 99,5% bolatyn ST-1 markaly tehnıkalyq selen óndirildi. Bul ónimniń qosylǵan qunyn 30%-dan 97%-ǵa deıin arttyrýǵa múmkindik berdi. Al 2025 jyldyń qańtarynda Qytaıǵa 100 tonnadan astam joǵary tazartylǵan selen eksporttalǵan.
Taǵy bir mańyzdy joba – Nazarbayev University ǵalymdarynyń ázirlemesi. Olar otandyq shıkizattan lıtıı-ıondy akýmýlátorlarǵa arnalǵan katod materıaldarynyń prekýrsorlaryn alý tehnologıasyn jasaǵan. Bul baǵyttyń áleýeti óte joǵary – boljam boıynsha óndiris kólemi 40 mlrd dollarǵa deıin jetýi múmkin. Demek, Qazaqstan jahandyq akýmýlátor naryǵyna qosylýǵa múmkindik alyp otyr.
Halyqaralyq áriptestik te kúsheıip keledi. 2025 jyly D. Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıteti Horizon Europe baǵdarlamasynyń jeńimpazy atanyp, osy baǵdarlamaǵa qatysqan alǵashqy qazaqstandyq JOO boldy. Ýnıversıtet 12 elden 25 uıym qatysqan, jalpy búdjeti 8 mln eýrony quraıtyn TiBeRIUM jobasyna endi.
Ǵylym salasyn damytý tek zertteýlermen shektelmeıdi. Bul jerde áleýmettik qoldaý da mańyzdy ról atqarady. Osy baǵytta da naqty sharalar qolǵa alynǵan. Máselen, 2024 jyldan bastap ǵylymı dárejesi men ataǵy bar mamandarǵa 17-den 50 AEK-ke deıin qosymsha tólem qarastyryldy. Sonymen qatar, ǵylymı zertteýlerge ınvestısıa tartý úshin salyqtyq jeńildikter engizildi - ǴZTKJ boıynsha 300%-ǵa deıin sýper shegerim qarastyrylǵan. Nátıjesinde jeke sektordyń ǵylymǵa qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. 2025 jyly ǵylymı jobalarǵa salynǵan jeke ınvestısıa kólemi 24 mlrd teńgege jetti. Al qosymsha 8,8 mlrd teńge tartý múmkindigi bar.
Jas ǵalymdardy qoldaý da nazardan tys qalǵan joq. 2025 jyly 271 jas zertteýshige páter berildi. Onyń 192-si «Otbasy bank» arqyly jeńildetilgen nesıe baǵdarlamasy boıynsha, al 79-y Almaty qalasynda tegin tabystalǵan. Sonymen qatar, ǵylym salasy boıynsha 6 syılyq, 75 memlekettik ǵylymı stıpendıa berildi. Onyń ishinde 50-i jas ǵalymdarǵa arnalǵan. Budan bólek, 50 ǵalym «Úzdik ǵylymı qyzmetker» ataǵyn aldy. Taǵy 250 zertteýshi álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda taǵylymdamadan ótýge múmkindik aldy.
Qazaqstan – tereń tarıhı murasy men berik ǵylymı negizi bar memleket. Úlken áleýetke ıe el retinde Qazaqstan jetekshi álemdik ekonomıkalardyń qatarynan oryn alý úshin belsendi jumys júrgizip keledi. Bul baǵytta zańnamalyq ózgeristerden bastap, aýqymdy áleýmettik-ekonomıkalyq reformalar men ınovasıalyq sektordy qoldaýǵa deıingi keshendi sharalar qabyldanýda.
Qabyldanǵan «Ǵylym jáne tehnologıalyq saıasat týraly» zań sala ókilderi úshin baǵyt-baǵdar beretin negizgi qujatqa aınalyp, joǵaryda atalǵan qoldaý sharalaryn iske asyrýǵa negiz boldy. Aldaǵy ýaqytta ǵylymı salany odan ári jetildirý úshin aýqymdy jumys qajet bolǵanymen, qol jetkizilgen nátıjeler otandyq ǵylym úshin jańa múmkindikter ashady. Qalyptasqan negiz endi ǵylymı ázirlemelerdi óndiriske naqty engizýge, jas talanttardy júıeli qoldaýǵa baǵyttalýǵa múmkindik beredi. Al basty mindet - zańnamalyq normalardy ǵylym men ekonomıkanyń ózara baılanysyn kúsheıtetin, ǵalymdardyń áleýmettik qorǵalýyn arttyratyn jáne mamandyq bedelin kóteretin naqty jumys isteıtin tetikterge aınaldyrý.
