Qyrǵyz opozısıasynyń jetekshi saıasatkeri konstıtýsıany ózgertýge nege qarsy ekeni jaıly, Muhtar Áblázovtiń «Qyrǵyzstandaǵy tóńkeristi qarjylandyrdym» degen málimdemesi men Qazaqstan-Qyrǵyzstan qatynastary týraly pikirin aıtty dep habarlaıdy azattyq.org

Jeltoqsannyń 11-inde Qyrǵyzstanda konstıtýsıalyq reforma týraly referendým ótti. Resmı málimet boıynsha, daýys berýshilerdiń basym bóligi prezıdent ókiletin kúsheıtý, premer-mınıstrdiń ókileti arqyly bılikti ortalyqtandyrýdy jaqtaǵan. Jańa ózgeristerge sáıkes jergilikti keńester saılap kelgen ákimderdi premer-mınıstr taǵaıyndaıdy. Bul – Qyrǵyzstanda 2010 jylǵy sáýirdegi revolúsıadan keıin qabyldanǵan jańa konstıtýsıaǵa engizilgen alǵashqy ózgerister.

Prezıdent Almazbek Atambaevtyń usynysymen bastalǵan konstıtýsıalyq ózgeristerdi referendýmǵa shyǵarýǵa opozısıalyq «Atameken» partıasy qarsy bolǵan.

Omýrbek Tekebaev 2005 jyly sol kezdegi Qyrǵyzstan prezıdenti Asqar Aqaev pen 2010 jyly Qurmanbek Bakıev qyzmetterinen ketken kezde belsendi áreket etken qyrǵyz saıasatkerleriniń biri boldy. 2010 jyly shildede Qyrǵyzstan Ýaqytsha úkimeti tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna taǵaıyndalyp, konstıtýsıalyq reformalardy júrgizýge jaýapty konstıtýsıalyq keńes tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. Keıinnen Qyrǵyzstannyń sot júıesin ári qaraı reformalaý boıynsha komısıany basqarǵan. 2015 jyly «Atameken» partıasynyń tizimimen parlament depýtaty bolyp saılanǵan.

- Referendým ótkizýge ne sebepten qarsy boldyńyz?

Omýrbek Tekebaev:  Konstıtýsıa – tóńkeristen keıin ýaqytsha úkimet qabyldaǵan tarıhı jáne saıası qujat. Eki tóńkeristen keıin el qalaýymen jańa saıası júıege kóshetinimizdi anyqtadyq, basqasha sheshim múmkin emes edi. Negizgi maqsatymyz jańa saıası mádenıet qalyptastyrý, jańa azamat, jańa saılaýshy qalyptastyrý bolatyn. Sol úshin konstıtýsıa on jylǵa deıin ózgertilmesin dep keliskenbiz. Óıtkeni jańa dástúr bir kúnde paıda bolmaıdy. Qıynshylyqty jeńip, shydaý kerek. Bul biz úshin saıası-moraldyq úlken saty ári syn edi. Biraq prezıdent Atambaev on jyldy kútpeı konstıtýsıany ózgertýge árekettendi. Ekinshiden, konstıtýsıany ózgertýdiń jazylǵan jáne jazylmaǵan erejeleri bar. Konstıtýsıaǵa kirgen ózgertýlerge el muqtaj bolýy kerek. Ony el ishinde ashyq talqylaǵanda ózgeristiń de legıtımdiligi paıda bolady. Ókinishke qaraı, Atambaev bul ózgeristi kýlýarda jasap, depýtattarǵa qysym jasaý jolymen Jogorký Keneshke (parlamentke – red.) engizdi. Keıbireýler qandaı ózgerister ekenin de bilmeıdi. Bul ózgerister saıası júıeni damytý úshin emes, eski joldy qaıyra engizý úshin jasalǵan áreket boldy. Endi prezıdent Atambaev qyzmetinen ketse de, óziniń saıası yqpalyn qaldyryp, partıasy arqyly Qyrǵyzstandy basqara berýine múmkindik alady.

 - Atambaev keıin qaıtadan prezıdenttik saılaýǵa qatysýy múmkin be? Qyrǵyzstan prezıdenti mundaı boljamdardy joqqa shyǵardy emes pe?

Omýrbek Tekebaev: Meniń oıymsha, bir-eki jyldan keıin premer-mınıstr bolyp kelip, 2020 jyly parlament saılaýynan keıin taǵy da bes jylǵa premer-mınıstr bolyp qalǵysy keletin sekildi. Bul - Pýtın-Medvedevtiń qyrǵyzsha nusqasy.

- Konstıtýsıaǵa engizilgen ózgeristen soń prezıdenttiń ókileti kúsheıe me?

Omýrbek Tekebaev: - Premer-mınıstr men prezıdenttiń bıligi kúsheıedi. Endi premer-mınıstr ákimderdi ózi taǵaıyndaıdy, qyzmetten ózi bosatady. Buryn ol jergilikti depýtattardyń quzyrynda bolatyn. Prezıdent qorǵanys mınıstri men memlekettik qaýipsizdik mınıstrin ózi taǵaıyndaıdy. Oǵan premer-mınıstr aralasa almaıdy. Sóıtip prezıdent premerdiń esebinen óziniń ókilettigin kúsheıtti. Kúshtik qurylymdar premerge baǵynbaýy – bolashaqta konflıktige soqtyratyn qaýipti jaıt. Endi sot bıligi de táýeldi bolady. Prezıdent tártiptik komısıa arqyly sýdıalardy qyzmetten bosata alady.

- Konstıtýsıaǵa engizilgen ózgeristen soń prezıdenttiń ókileti kúsheıe me?

Omýrbek Tekebaev: - Premer-mınıstr men prezıdenttiń bıligi kúsheıedi. Endi premer-mınıstr ákimderdi ózi taǵaıyndaıdy, qyzmetten ózi bosatady. Buryn ol jergilikti depýtattardyń quzyrynda bolatyn. Prezıdent qorǵanys mınıstri men memlekettik qaýipsizdik mınıstrin ózi taǵaıyndaıdy. Oǵan premer-mınıstr aralasa almaıdy. Sóıtip prezıdent premerdiń esebinen óziniń ókilettigin kúsheıtti. Kúshtik qurylymdar premerge baǵynbaýy – bolashaqta konflıktige soqtyratyn qaýipti jaıt. Endi sot bıligi de táýeldi bolady. Prezıdent tártiptik komısıa arqyly sýdıalardy qyzmetten bosata alady.

- Qyrǵyzstanda bılik pen opozısıanyń qatynasy qandaı? Opozısıa qýǵyndala ma?

Omýrbek Tekebaev: - Múmkindigi jetkenshe qýǵyndaýǵa tyrysady, qýǵyndalǵandar da, qamalǵandar da bar. Búkil memlekettik resýrstar jumylady keıde. Biraq bizde opozısıa men azamattyq qoǵam basqa kórshiles elderge qaraǵanda kúshtirek. Qyrǵyzstandaǵy opozısıany shekteýge prezıdent Atambaevtyń ýaqyty jetpeıdi dep oılaımyn.

- Prezıdent Atambaev taıaýda «Nazarbaev pen Pýtın taǵy bir merzimge qal dep aıtty, men qalmaımyn» dedi. Bul pikirge qalaı qaraısyz?

Omýrbek Tekebaev: - Atambaevtyń oılanbaı aıtqan sózi dep esepteımin. Muny áldebir saıasatkerler, depýtattar, saıası sarapshylar aıtsa, bálkim bolatyn shyǵar. Tyǵyz qarym-qatynastaǵy el basshylarynyń namysyna tıýi múmkin sózderdi durys bolsa da, bizdiń eldiń múddesine zıan keltirmese de, prezıdent aıtpaýy tıis edi. Atambaev áli bir jyl bolsa da, sol prezıdenttermen jumys isteıdi, sondyqtan ol sóz elaralyq qarym-qatynasqa áser etýi múmkin.

- Qazaqstan opozısıasymen baılanystaryńyz bar ma? Olardyń qandaı jaǵdaıda ekenin bilesiz be?

Omýrbek Tekebaev: - Buryn Sosıal-demokratıalyq partıamen qarym-qatynasymyz bolǵan. Ókinishke qaraı, sońǵy birneshe jylda baılanysymyz azaıdy. Bálkim bizdiń qyzyǵýymyz azaıdy ma eken? Onyń ústine Qazaqstan opozısıasy da sapalyq ózgeristerge ushyrady. Olar da el aralyq mámilelerge, qyrǵyz tájirıbesine qyzyqpaı qaldy.

 - Birqatar halyqaralyq jáne jergilikti quqyq qorǵaýshylar men sarapshylar, saıasatkerler Qazaqstandy «avtokratıalyq basqarý júıesi ornyqqan el» dep sıpattaıdy. Sizdiń pikirińiz qandaı?

Omýrbek Tekebaev: - 2010 jyly biz Ýaqytsha úkimet qurǵanda shekara jabylyp ekonomıkalyq blokadaǵa alyndyq. Qyrǵyzstan tájirıbesin aqparat quraldary aqyly dıskredıtasıa jasaýǵa tyrysty. Keıbir memleket basshylary bizdegi saıası reformalarǵa qarsy shyqty. Sol kezde Qytaı elshisi «bul – sizderdiń ishki isterińiz, biz kez-kelgen rejımmen jumys istesemiz» dedi. Qońsy memleketter osyndaı ustanymda bolýy kerek. Saıasatker turǵysynan aıtsam, Qazaqstanda qandaı rejım bolsa daǵy Qyrǵyzstan úshin paıdaly bolsa, ol rejımmen jumys istesem, jaman ne jaqsy dep aıtpaımyn. Bul – eldiń taǵdyry, eldiń sheshimi. Al adamı turǵydan aıtsam, álbette qazaqtar da bizdeı namysty el. Erkindikti bizdeı súıedi, olarǵa da demokratıa jarasady. Demokratıalyq rejım bolsa saýda kelisimderi, ekonomıkalyq kelisimder jeke adamnyń ustanymdaryna táýeldi bolmaıdy.

- Qýǵyndaǵy qazaqstandyq bankır, opozısıalyq olıgarh Muhtar Áblázov jýyrda fransıalyq «Lıberason» gazetine bergen suhbatynda: «2005 jyly Qyrǵyzstandaǵy rejımdi qulatý úshin opozısıasyn qarjylandyrdym. Post-sovettik respýblıkalardyń birinde bolsyn prosestiń bastalǵany, durys reformalar júrgizgeni men úshin mańyzdy edi» depti. Bul sóz shyndyqqa saı kele me?

Omýrbek Tekebaev: - Birinshiden, eshqandaı revolúsıa aqshamen jasalmaıdy. Revolúsıa bolý úshin obektıvti sharttar kerek. Qyrǵyzstandaǵy eki revolúsıaǵa da qatysqan adammyn. Syrttan da, ishten de úlken qarjylaı qoldaý bolǵan emes. Eldiń óz bastamasymen júzege asqan oqıǵany bireýler óz bedeline paıdalanǵysy keletini baıqalady.

- Degenmen, Áblázov múldem qarjylaı kómektespegen deýge bola ma?

Omýrbek Tekebaev: - Ony naqty aıta almaımyn. Qyrǵyzstanda «BTA banktiń» aksıoneri, dırektorlar keńesiniń múshesi Danıar Úsenov (Qurmanbek Bakıev kezeńindegi Qyrǵyzstannyń premer-mınıstri – red.) degen jigit bolǵan. Bálkim sonymen mámile jasaǵan shyǵar. Biraq revolúsıaǵa Áblázovtyń eshqandaı qarjylaı da, saıası da áseri bolǵan emes.