Aty-jóni: Elzat Eskendir
Mamandyǵy: Rejıser
Bilimi: T.Júrgenov atyndaǵy óner akademıasyn «Kınorejıssýra» mamandyǵy boıynsha támámdaǵan
Ustazdary: Iraklıı Kvırıkadze, Sergeı Ázimov
Túsirgen fılmi: «Óliara»
Elzat Eskendir Qazaqstandyq jas rejıser. Onyń alǵashqy «Óliara» qysqametrajdy fılmi Ońtústik Koreıada ótken 21-Halyqaralyq Pýsan Kınofestıvalinde «Sonji Award» syılyǵynynyń jeńimpazy atandy. (Bas júlde.) Osy jyldyń basynda atalmysh fılm «Qazaqstan Kınosynshylar Qaýymdastyǵynyń» «Eń úzdik qysqametrajdy fılm» nomınasıasynyń jeńimpazy atanǵan. Sonymen qatar, «Óliara» jaqynda ǵana Reseıdiń Ekaterınbýrg qalasynda ótken xalyqaralyq "Kınoproba" kınofestıvalinde de "Eń úzdik debút" júldesine ıe boldy.
Jeńisińiz qutty bolsyn!
Rahmet!
«Óliara» qysqametrajdy fılminiń úlken jetistikterge jetýiniń syry nede dep oılaısyz?
Men bul týrasynda naqty jaýap bere almaımyn. Biraq, fılmdi júldeli dep tapqan festıválderdegi qazylar alqasynyń sheshimin, talǵam-tanymyn, shamamen, bylaısha jobalaımyn. «Óliara»-nyń bas júldelerge ıe bolyp jatýynyń sebepteri - ondaǵy kıno tiline degen umtylys, stıl, atmosferany sýretker retinde jetkizýge degen qandaıda bir talpynysymdy baǵalasa kerek.
Mysaly, Pýsan kınofestıvaliniń qazylar alqasynyń quramynda úsh adam boldy. Olar – Bangladesh rejıseri Mýstofa Sarýor Farýkhı, nemis kıno synshysy, Múnhen kınofestıvaliniń baǵdarlama dırektory Bernard Karl jáne Ońtústik Koreıa kıno synshysy Nam De Eýn. Barlyǵy da halyqaralyq deńgeıdegi, búgingi tańda álemge tanylǵan kıno mamandary.
Festıválge - Qazaqstan, Qytaı, Fılıpın, Indonezıa, Taıland, Nepal, Úndistan elderiniń rejıserleri qatysty. Barlyǵynyń usynǵan fılmderi óte sapaly. Onyń ishinde otandasymyz Áziz Janbakıev «Túńgi kóbelek» atty alǵashqy rejıserlik jumysy da qatysty. Fılm óte joǵarǵy deńgeıde túsirilgen. Tehnıkalyq sapasy ozyq.
Sonymen qatar, ındonezıalyq rejıser Kamıla Andınıdiń «Memory» («Estelik») fılmi de erekshe esimde qaldy. Men ol fılmnen búgingi tańdaǵy álemdik kınodaǵy asa zor talanttardyń biri, sol álemdik kınoda óz stıli bar, Taılandtyq rejıser Apıchatpong Vırasetakýldyń yqpalyn kórdim. Usynylǵan fılmniń qaı qaısysyn alsańyz da arasynda osaly joq. Osyndaı úzdik fılmderdiń arasynan «Óliarany» tańdasa, demek bizdiń fılmniń qandaı da bir ozyq tustary bolǵany shyǵar.
Endi qandaı fılm túsirmeksiz?
Qazir shyǵarmashylyq izdenis ústindemin. Qolymda 4 senarı bar. Olar túrli janrda jazylǵan. Bireýi tarıhı kezeńdegi qaraıym adamdardyń taǵdyryna negizdelse, ekinshisi naqty tarıhı tulǵa jaıynda. Qalǵan ekeýi búgingi tańdaǵy adamdardyń ómirin sýretteıdi. Sońǵysy boıynsha fılm túsirý josparlanýda. Qazir prodúserlermen, ortalyqtarmen tyǵyz baılanys ornatyp jatyrmyn.
Qandaı fılm túsirýdi armandaısyz?
Adamnyń boıyndaǵy uıatyn túrtip, oıyn qozǵap, sol arqyly onyń ar-ımanyn oıatýǵa sebep bolatyn fılmderdi túsirýdi maqsat tutamyn. Bir ǵana janrmen shektelmeı, keleshekte túrli janrda fılm túsirý josparda bar. Barlyǵyn aldyn-ala jaıyp salǵym kelmeıdi. Sebebi rejıser ózin sózben emes, ispen dáleldeý kerek.
10 jyldan keıin qazaq kınemotografıasyn qalaı kóresiz?
Meniń shamalaýym boıynsha, qazirgi ýaqyttaǵy qazaq kınosy damý aldyndaǵy alǵashqy umtylys kezeńin ótkerýde. Osy energıa joǵalmasa 10 jyldan keıingi qazaq kınosy belgili bir damý satysyna kóteriletini anyq. Alaıda, ol damý úrdisi qandaı jolmen, qandaı baǵytta óristeıdi, ol – tek ýaqyt pen memleket, qoǵam tarapynan jasalatyn yqpaldyń qatynasyna qaraı bolady. Mundaǵy umtylys kezeńi dep otyrǵanymyz, dál kázirgi ýaqyttaǵy jańadan shyǵyp kele jatqan jas kınogerlerde úlken izdenistiń, ónerge degen zor mahabbattyń, olardyń alǵashqy irili-usaqty týyndylaryndaǵy túrli jańashyldyqtyń, jáne qandaıda bir jaǵdaılarda da kıno túsirýge degen talpynystyń bar ekendigi. Bastysy, jańa tolqynnyń halyqaralyq, otandyq deńgeıde qandaı da bir nátıjege qol jetkizip jatqandyǵy. Endigi kezekte jas kınematografısterge mınıstrlik pen «Qazaqfılm» tarapynan úlken qoldaý kerek. Elimizde túrli baǵyttaǵy, túrli stıldegi, túrli janrdaǵy kınony damytý kerek. Ádette, Mádenıet mınıstrligine nemese «Qazaqfılmge» kezekti jańa basshy kelgen saıyn, sol basshynyń estetıkalyq talǵam-tanymyna saı qazaq kınosynyń belgili bir baǵyttary ǵana damyp jatady. Birde, oıyn-saýyqtyq fılmder, birde avtorlyq-ıntellektýaldyq fılmder, birde ıdealogıalyq fılmder. Negizinde, barlyq baǵyttaǵy fılmder birdeı qoldaý taýyp, damýy qajet. Ony damytý úshin, tyrnaqaldy jumystarymen ózderin dáleldep, kınoǵa jańa kelip jatqan jastardyń ósýine múmkindik berip, shyǵarmashylyq potensıaldaryn baǵalap, olarmen sanasý kerek. Máselen, jańa búrshik atyp kele jatqan jemis aǵashynan mol ónim alý - onyń kútip, baptaýyna tikeleı baılanysty. Dál sol sıaqty jas rejıserlerdi de mınıstrlik, «Qazaqfılm» tarapynan qoldaý qajet. Eshqandaı senzýra bolmaýy kerek. Ókinishke oraı, dál búgingi tańda jas kınogerlerge degen qoldaý kórsetilip otyrǵan joq. Bes-alty jyl buryn qazaq kınosyna kelgen Emır Baıǵazın, Ádilhan Erjanov, Jasulan Poshanovtardyń esimi «Qazaqfılm» men Mınıstrlik tarapyna meniń sózime kontr dáıek bola almaıdy. Olar bes-alty jyl buryn shyqqan rejıserler. Odan bergi ýaqytta da bes-alty jyl ótti. Bes-alty jyl kıno úshin zor ýaqyt. Osy ýaqyt aralyǵynda óz úni, óz kózqarasy bar, óz deńgeıi bar jańa esimder tur kezek kútip. Solardy qoldaý qajet. Búgingi tańda, qazaq kınosynda «Partızandyq baǵyt» qalyptasýdy. Bul – qandaı da bir avtordy, onyń konsepsıasyn memleket tarapynan qoldamaǵandyqtan paıda bolǵan baǵyt. Ol qazir óz jemisin berip jatyr. Qoǵamnyń bet-beınesine shyn úńiletin, oǵan saraptama jasaıtyn fılmder memleket tarapynan qoldaý tappaǵannan keıin, olar az aqshaǵa bolsa da ózi durys dep tapqan jobasyn túsirýde. Olar memlekettiń ustanyp otyrǵan saıasatyna, keıbir adamdardyń túzetýlerine qaramaı osyndaı tásilderge baryp jatyr. Onyń jarqyn ókili retinde Ádilhan Erjanovty ataýǵa bolady. Al partızandyq fılmder – Jasulan Poshanovtyń «Shlagbaým», Ádilhan Erjanovtyń «Qojaıyndar», «Qaratas aýylyndaǵy oba», Narıman Tórebaevtyń bıyl túsirilgen «Gráz v bolshom gorode» kınotýyndysy. Eger kınogerlermen sanasyp, qoldaý kórsetpese partızandyq baǵytta túsiriletin fılmder kóbeıe beredi.
Buryn kıno túsirý tehnıkalyq turǵydan óte qymbatqa túsetin. Bir taspanyń ózi qomaqty qarjyny talap etetin. Qazir kınony fotoaparatqa da túsirýge bolady. Tehnıkalyq turǵydan kıno túsirýge múmkindik bar jáne ol qoljetimdi. Sondyqtan, búgingi tańda kıno túsirýge degen umtylys-armanyńyzdy iske asyrýǵa belgili bir deńgeıde múmkindik mol.
10 jyldan keıin qazaq tildi fılmderdiń aýdıtorıasy kóbeıe me?
Eger fılm sapa turǵysynan joǵarǵy deńgeıde bolsa, otandyq fılmderdiń ishinen qazaq tilindegi fılmder kasany kóp jınaıtyn sıaqty. Kıno eki tilde túsirilgen jaǵdaıdyń ózinde de, fılm qazaq aýdıtorıasynyń estetıkalyq-etıkalyq talǵamyn eskere otyryp jasalsa, álbette onyń kórermeni kóp bolýy ábden múmkin. Búgingi otandyq fılmderdiń aýdıtorıasynyń basym bóligi qazaq tildi kórermen. Sondyqtan, otandyq kıno naryǵy olarmen sanasýda.
Búgingi tańda qazaq kınosyndaǵy rejıserlerdiń basym kópshiligi orys tildi. Alaıda, olardyń jaryqqa shyǵyp jatqan fılmderine qarap, sol rejıserlerdiń óz týyndylaryn qazaq aýdıtorıasyna laıyqtap jasaıtynyn baıqaýǵa bolady. Bul olardyń qazaq aýdıtorıasymen esepteskendiginiń belgisi.
Kóshtiń basy ketti. Endi, qazaq tildi kórermen kóbeıgen ústine kóbeıe beredi. Al, otandyq kınodaǵy eki tildilik ýaqytsha proses. Tek, eki tildilik keıbir avtorlyq-ıntellektýaldyq baǵyttaǵy fılmder de ǵana kórinis tabýy múmkin. Eger qoǵam shyndyǵy dál sondaı bolsa - ol durys ta. Sebebi, avtorlyq-ıntellektýaldyq fılmderde qoǵamnyń shyndyǵy jatýy kerek.
Kóbine tarıhı, avtobıografıalyq kórkem fılmder túsirilgende, synshylar men kórermender tarapynan derekter burmalandy degen syn aıtyp jatady. Kınomatograftar kórkem fılm bolǵandyqtan, keıbir jáıtterdi ózgertýge týra keledi deıdi. Rejıser retinde sizdiń pikirińiz qandaı?
Kórkem shyǵarma, tarıhty sol qalpynda sýretteıtin derekti kórkem fılm emes. Sebebi, onda avtorlyq kózqaras mańyzdy. Sondyqtan, tarıhı faktiler ózgerip jatady. Men tarıhı shyndyq túbegeıli ózgergeni durys dep aıtpaımyn. Sebebi, ózgertýge kelmeıtin derekter de bolady. Keıbir mańyzdy dúnıelerdi ózgertýge qarsymyn.
Kórkemdik shyndyq tarıhı shyndyqqa kóleńkesin túsirmeýi kerek. Eger ol tarıhı shyndyqqa kóleńkesin túsirse ony oılaný qajet. Alysqa barmaı ózimizdiń qazaq prozasyn-aq alaıyq. Máselen, «Abaı jolyndaǵy» Qodar-Qamqa máselesi. Zertteýishter atalmysh oqıǵanyń shamamen 1850 jyldary bolǵanyn aıtady. Al kitap boıynsha Qodar-Qamqa oqıǵasy Abaıdyń eseıgen shaǵynda órbıdi. M.Áýezov Abaı men Qunabaıdyń arasyndaǵy keıbir oqıǵalardy negiz retinde sýretteı otyryp, atalǵan jaıtty basqa ýaqytqa alyp keledi. Árıne, budan «Abaı jolynyń» kórkemdik qýaty artpasa kemimedi. Múmkin, basqasha da jazýyǵa bolar ma edi. Anyǵy, kóptegen oqyrman úshin Qodar-Qamqa máselenisiniń tarıhy shyndyǵy romandaǵydaı. Halyq solaı qabyldady. Sebebi, qalyń el úshin naqty tarıhı shyndyqtan góri kórkem ónerdegi shyndyq jaqyn. Qalyń el ótken ómirdiń shyndyǵyn aldymen tarıh ǵylymynan emes, kórkem ónerdiń shyndyǵynan tanıdy.
Ǵ.Músirepovtyń «Ulpan» romanyn da mysal retinde keltire alamyz. Kitap pen tarıhı derekterge úńilsek, tarıhı Ulpan men Ǵ.Músirepovtyń somdaǵan Ulpan obrazy bir-birinen óte alys. Onda Eseneı ekeýiniń arasy óte jaqsy bolǵany jáne keremet syılastyqta ótkeni sýretteledi. Al, tarıhı shyndyqqa negizdelip jazylǵan, derekti prozanyń sheberi Sábıt Muqanovtyń «Aqqan juldyz» romanyna úńilsek, qoǵamynyń zory bolǵan Eseneı bı boıyndaǵy bedelin paıdalanyp ózinen 40 jas kishi Ulpandy áıeldikke alady. Ol ýaqytta bir áıeldiń isi el arasyndaǵy daýǵa aýnalyp ketetin bolǵandyqtan Ulpan Eseneıdiń qysymyna kónip, ári kári ákesiniń jaıyn oılap, oǵan uzatylǵan eken. Biraq, Ulpannyń Eseneıge degen ishki qarsylyǵy óte qatty bolypty. Jáne sol bir qarsylyq Ulpan tarapynan uzaqqa sozylypty. Al Ǵabıt Músirepov ony basqalaı súırettedi, basqa kózqaraspen qarady.
Qoryta aıtqanda, tarıhı shyndyq árqashan basty qaperde bolý kerek. Konseptýaldyq turǵydan tarıhqa qıanat jasalmasa ǵana ózgertýge bolady. Tek óte muqıt bolýdy qajet etedi.
Ózińiz qandaı janrdaǵy fılmderdi unatasyz? Kıno kórgende eń aldymen nege mán beresiz?
Men túrli janrdaǵy fılmderdi kóremin. Atap aıtsam, drama, avtorlyq fılmder, keıde trıller. Maǵan avtorlyq oıy bar, konsepsıasy tereń kıno týyndylar unaıdy. Men úshin avtordyń fılm arqyly ne aıtqany jáne ony qalaı sýrettegeni óte mańyzdy. Ondaǵy konsepsıany qalaı jáne qandaı sýretkerlik sheberlikpen jetkizip turǵanyna mán beremin. Mine osy eki tusyna muqıat qarap, sol arqyly kınony baǵalaımyn. Ondaı avtorlar kóp. Máselen, Andreı Tarkovskıı, Mıkelandjelo Antonıonı, Federıko Fellını. Beriden alyp qarasaq, reseı rejıseri Úlken Alekseı German, onyń balasy Kishi Alekseı German, Andreı Zvágınsev, túrik rejıseri Nýrı Bılge Djaılan, qytaı rejıseri Szá Chjanke, aýstralıalyq rejıser Mıhaıl Haneke, rýmyn rejıseri Krıstıan Mýndjıý. Jáne basqalary. Tize bersek kóp. Meniń talǵamymnan shyǵatyn, eńbekterin joǵary baǵalap, ár shyǵarmasyn asyǵa kútetin avtorlarym osylar. Aty atalmaǵan rejıserler de bar.
Áńgimeńizge rahmet!
Sizge de rahmet!
Suhbattasqan: Ásem Álmuhanbet
