Elshi degen kim? Elshiniń maqsat-mindeti, róli, jaýapkershiligi qandaı bolǵan? Tarıh bizge qandaı taǵylym aıtady? Túrkıadaǵy Reseı elshisiniń qoǵamdyq orynda qyzmet baby barysynda kisi qolynan qaza tabýy eki memlekettiń qarym-qatynasyna qalaı áser etpek? Osy suraqtar tóńireginde «Qamshy» portalynyń tilshisi Shaıhy Maral tarıhshy Raýan Baıdalynyń pikirin suraǵan bolatyn.
Elshiniń róli árqashan mańyzdy
«Eldestirmek elshiden, jaýlastyrmaq jaýshydan» degen qazaqta myqty sóz bar. Eki eldi tatý qylý elshige baılanysty. Odan bólek «Elshige ólim joq» degen sóz bar. Soǵys jaǵdaıy bolsa da, elshi beıtarap bolady. Tarıhqa úńiletin bolsaq, buryndary memlekettik qurylymdar boldy. Osy memlekettik qurylymdardyń ishinde elshilik qatynastar jolǵa qoıylǵan bolatyn. Bul týraly tarıhı derekterden kezdestiremiz. Qazaqstan tarıhynda Qytaı, Parsy, Mońǵol derekteri degen tom-tom kitaptar shyǵyp jatyr. Sol kitaptarda elshilik baılanys jaıly aıtylady. Mysaly, Qytaıdyń elshisi Ǵun memleketine baryp, eline esep bergen kezde bylaı dep aıtady: «Tórde úısin, qańly, ǵun birge otyrdy, olardan tómen men otyrdym» dep aıtady. Bul memlekettermen baılanysty úzý kerek dep keńes beredi. Bul ejelgi zamanda elshi róliniń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetetin bir ǵana mysal.
Elshiniń ólimi soǵys bastaýǵa sebep
Elshilik qatynastaǵy adamdar uzaq saparlarda júredi, esep berý úshin kúndelik jazyp júretin bolǵan.
Ekinshi mysal, Shyńǵys han Horezm memleketindegi Otyrar qalasyna barǵan kezde bıleýshisinen Otyrardyń ákimi qypshaq Qaıyr handy berýdi suraıdy. Oǵan Horezm memleketiniń bıleýshisi kelispeıdi. Sodan eki el arasynda soǵys bastalyp ketedi. Bir adam eki el arasynda kelispeýshilik týǵyzýǵa sebep bolǵan.
Bárimiz biletin, Sultan Beıbarys jaıly eki bólimdi keremet fılm bar. Sol fılmde Mysyr eliniń sultany Qutyzǵa Shyńǵys hannyń nemeresinen elshi keledi. Ol at ústinde turyp: «Sen bizge baǵynatyn bolasyń, malyńdy beresiń, kepil retinde áıelińdi qoıasyń» dep aıtady. Sol bir aýyz sózge shydamaı, Qutyz Mońǵol elshisin óltirýge buıryq beredi. Sultan Beıbarys: «Bul soǵystyń bastalýyn jyldamdatty, Mońǵol elshilerin, tipti, búkil Dúnıe júzinde, Eýropa, Rım sán-saltanatymen qarsy alatyn. Tek Qutyz ǵana osylaı jasap, soǵystyń bastalýyna sebepker boldy» dep aıtady.
Batyrlar da elshilikti atqarǵan
Elimizde elshilikti batyrlar da atqarǵan. Tarıhtan belgili Qaz daýysty Qazybek bıdiń qalmaqtarǵa úsh ret elshi bolyp barǵanyn bilemiz. Sol kezde aıtqan, ár qazaq jatqa aıtyp júrgen keremet sózi bar. Jáne XVIII ǵasyrda Qabanbaıdyń Qytaıdaǵy Chjen patshalyǵyna elshi bolyp barǵanyn bilemiz. Odan keıin Ábilqaıyrdyń tusynda batyrlar men bılerdiń basyn qosyp, Reseıge elshi retinde jibergeni taǵy bar. Keıbir batyrlar óziniń aqyl-parasatymen bıdiń, elshiniń qyzmetin atqaryp otyrǵan.
HH ǵasyrda elshilik jandana tústi
XX ǵasyrdyń basyna toqtalsaq, 1916 jyly Torǵaıda Amangeldi Imanov pen Ábdiǵapar Janbosynov bastaǵan ult-azattyq kóterilis bolady. Sol kezde burynǵy qazaq handyǵyn, onyń ishinde elshilikti qalpyna keltiredi. Ábdiǵappar «ámir» ataǵyn alady, áskerdi jáne elshilikti qalpyna keltiredi. Sol kezeńde olar Buharǵa elshi jiberýge daıyndalady. Elshilik máselesin jolǵa qoıý jaıynda akademık Manash Qozybaevtyń eńbekterinde de aıtylady.
1917 jyldary Alash úkimeti qurylǵan kezde de «alashtyqtar» elshilik qyzmet ornatqan. Mysaly, Sibirde ýaqytsha úkimet qurylǵan kezde, Sibirdi Kolchak qolyna alǵan kezde Alash úkimetiniń atynan Álıhan Bókeıhannyń ózi bastaǵan Álimhan Ermekov, Aıdarhan Turlybaev, Ahmet Baıtursynov qoshtaǵan tulǵalar Alash úkimetine baılanysty, Alashtyń jer máselesine baılanysty elshilik qyzmetpen Sibirge barǵan.
Al 1928-1936 jyldary KSRO men Saýd Arabıasy arasyndaǵy elshilik qyzmetin atqarǵan elimizge belgili, tanymal elshi Názir Tórequlov bar. Sol kezdegi kásibı deńgeıdegi elshi dep men Názir Tórequlovty aıtatyn edim. Ol kisi elshiliktiń qyr-syryn bilgen. Musylman memleketteri arasynda baılanys ornatqan. Orta Azıa halyqtaryn orystandyrý úshin mısıonerler júrgizgen saıasatyna qarsy shyǵyp, áshkereledi. Taıyr Mansurov, Sársen Bek Sahabat, Ybyraıym qajy Ismaıyl jáne taǵy basqa kisiler birneshe kitaptaryn shyǵaryp, gazet-jýrnaldar betterine maqalalar jazyp, «Názir qoryn» ashty.
Elshi, eń aldymen, patrıot bolýy tıis
Qazir de elimizde elshilik qyzmetke daıyndaıtyn mamandyqtar bar. Biraq, qazaqtyń boıynda jaltaqtaý basym. Qandaı da oqıǵaǵa baılanysty bizdiń dıplomattar erkin, ashyq pikir aıta alýy shart.
Elshilik qyzmet óte úlken jaýapkershilikti talap etedi. Bul qyzmettegi adam jan-jaqty bilimdi bolýy maqsat. Sol eldiń tynys-tirshiligin, turmys-ahýalyn, bitim-bolmysyn, minezin tanyǵan adam bolýy shart. Biraq qazirgi elshilerdiń kóbisi orystildi. Burynǵy kezderi elshiler basqa elge barǵanda óziniń ana tilinde sóıleıtin. Qazirgi elshiler shetelde júrgennen keıin oıyn, pikirin mindetti túrde eń birinshi kezekte óz memlekettik tilinde jetkizýi kerek. XVIII ǵasyrlarda oryssha jetik biletin elshiler kóp boldy, biraq Reseıge elshilikpen barǵan kezde olar qazaqsha sóıleıtin, al janyndaǵy tilmash sózin aýdaryp otyratyn bolǵan. Elshiler, eń aldymen, patrıot bolýy shart. Bul –basty talap.
Qazirgi tańda elimizde Keńes úkimetinen beri kele jatqan, Elbasymyzben qatar saıasatta júrgen bilikti elshi dep Qasym-Jomart Toqaevty aıtar edim. Odan bólek, elimizde tanymal elshiler az emes. Biri – Qazaqstannyń Italıadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolǵan Oljas Súleımenov, biri – Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshisi bolǵan Muhtar Shahanov.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Myrzataı Joldasbekovtyń 50 tomnan turatyn «Qazaqstan Respýblıkasy. Táýelsizdik shejiresi» jobasymen tarıhı-derek jaryq kórgen bolatyn. Ol kisi 1993-1997 jyldary Qazaqstan Respýblıkasynyń Iran Islam Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi qyzmetin atqarǵan bolatyn.
Kitaptyń bir tomy arnaıy elshilik qatynastarǵa arnalǵan. Ol kisi elshi bolyp qyzmet atqaryp júrgen kezinde kúndelik jazyp, oqyrmandy elshiliktiń bile bermeıtin qyr-syrlary jaıly tanystyrady.
Maqsat – eki eldi arandatý
Al, jalpy keshegi Túrkıadaǵy Reseı elshisiniń óltirilýine baılanysty aıtarym, bul belgili bir adamdardyń toptary ádeıi uıymdastyryp otyrǵan tapsyrmasy dep esepteımin. Elshiniń esh kinási joq. Bul bir adamnyń saıasatymen, ıdeıasymen bolyp jatyr dep oılamaımyn. Eki eldi arandatý saıasatynan týyndaǵan dep esepteımin. Biraq, ekeýine de jaýlasý esh tıimdi emes. Túrkıadaǵy Reseı elshisine qastandyq jasala salysymen Túrkıa Prezıdenti Reseıden keshirim surady. Eki memleket te alaýyzdyqqa barmaımyz dep otyr. Al, tarıhtan bastaý alatyn bolsaq, olar XX ǵasyrdyń basynda eki úlken ımperıa bolǵan. Biri Osman ımperıasy bolsa, biri Romanovtar áýleti boldy. Bul ımperıalar bir-birimen dos bolǵan, baılanysta bolǵan, bir-birin qoldap otyrǵan. Tarıhta eki memlekettiń dostyǵy jaıly jaqsy pikir de aıtylady. 1918–1920 jyldary Túrkıada sheteldik ıntervensıamen azamat soǵysy bolǵan edi. Sol kezde Keńes Odaǵy Túrkıaǵa qoldaý bildirgen. Al, qazirgi oryn alyp jatqan oqıǵalar saıası oıynnyń jelisi ǵana».
