Ekonomıs Maqsat Halyq aǵymdaǵy jyly Qazaqstannyń ekonomıkasynyń hal-ahýalyna boljam jasap, qoǵam kókeıindegi qymbatshylyq, eńbek naryǵy, ortaq ekonomıkalyq keńistik jáne t.b ózekti saýaldarǵa jaýap berdi.
Sarapshylar osydan bir jyl buryn Qazaqstannyń ekonomıkasy 2017 jyly kúrt tómendeıdi dep boljaǵan edi. Qarjylyq daǵdarys osy jyly erekshe qatty seziledi dep aıtýǵa bola ma?
Bul boljamdy rastaı almaımyn. Kerisinshe ótken jylmen salystyrǵanda, bıyl ekonomıkalyq ósim baıqalady. Ótken jyly, 2017 jyly JİÓ 2% ósedi dep boljaǵanmyn. Bizdiń Úkimettiń de boljamy 2% tóńireginde. Jaqynda ǵana Halyqaralyq valútalyq qor Qazaqstan ekonomıkasy 0,6% ósedi degen edi. Alaıda, atalmysh qor bul boljamyn ózgertip, Qazaqstan ekonomıkasy 2,5 % ósýge qaraı bet aldy degen edi. Bul deginimz 2017 jyly Qazaqstannyń ekonomıkasy qaıta joǵaryǵa ósedi. Biraq syrtqy faktorlardy da eskermeýge bolmaıdy, qaýipti jaǵdaılar bar.
Birinshiden, Iranda úlken munaı qory tabyldy.
Ekinshiden, AQSH óte kóp dárejede munaı qoryn jınaǵan. Bul AQSH-tyń kez-kelgen ýaqytta álem naryǵyna óz munaıyn shyǵarý arqyly onyń baǵasyn túsirýi múmkin ekenin eskerý kerek. Al munaı baǵasy kúrt tómendese ekonomıkalyq jaǵdaı qaıta tómendeýi múmkin.
2016 jyly daǵdarys bolǵandyqtan keıbir salqyndar qalady, áli de saqtalady. Biraq, ol ekonomıkalyq ahýal múldem nashar bolady degen sóz emes. Qazaqstannyń ekonomıkasy qaıta ósýge qaraı bet alady dep aıta alamyn.
Halyq 2017 jyldyń basynan-aq qymbatshylyqty sezindi. Jyldyń aıaǵyna deıin baǵa turaqtana ma?
Qazaqstan ortaq ekonomıkalyq keńistikti qurǵany belgili. Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń arasynda ortaq baǵa saıasaty júrgizilip jatyr. Bul rette osy jyldan bastap birneshe taýar túrine antımonopolıalyq komıtet aralaspaıtyndyǵyn, baǵany retteýdi alyp tastaǵanyn atap ótken durys. Baǵany endi memleket emes, naryq retteıdi degen sóz. Belgili dárejede taýar baǵasynyń qymbattaýyna alyp keletini sózsiz. Taýar baǵalary túsedi degenge óz basym senbeımin. Kerisinshe, óse beredi.
Qymbatshylyqty janarmaıdyń baǵasynan-aq kórýge bolady. Ol ortaq memleketter arasyndaǵy baǵa shamasy birdeı bolý kerektigin kórsetedi. Bul halyqtyń satyp alý qabiletine keri áser etetindigi anyq. Onyń ekinshi jaǵy da bar. Memleket qanshalyqty ekonomıkaǵa aralasýy kerek?
Baǵany naryq belgileýi tıis. Suranys pen usynystyń negizinde baǵa belgilenip otyratyn bolsa, onda biz naqty shyn mánindegi naryqty ekonomıkany quryp jáne naryqtyq ekonomıkanyń zańdarymen ómir súretin bolamyz. Erte me, kesh pe ol júzege asady.
2017 jyly jappaı qysqartýlar bolady dep kútilýde. Ol eńbek naryǵyna qalaı áser etedi?
Qarjylyq daǵdarys oryn alǵannan keıin sońǵy eki jylda kóptegen kompanıalarda qysqartýlar júrdi. Biraz adamdar jumyssyz qaldy. Jumyssyzdyq belgili dárejede bar ekenin joqqa shyǵarmaımyn. Bul kúrdeli másele jáne ol sheshimin tabý kerek dep oılaımyn. Ol úshin jańa jumys oryndaryn ashý máselesin qarastyrý kerek. Ol úshin shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý kerek. Sebebi bıznes damysa, jańa jumys oryndary ashylady. Osylaı ǵana eńbek naryǵyna biz óz septigimizdi tıgize alamyz.
Munaı baǵasy tómendegende mamandar «Basqa ekonomıkalyq salalardy damytyp, munaıǵa degen táýeldilikten arylýǵa tamasha múmkindik» degen bolatyn. Sodan beri bir jyl ótti. Osy ýaqyt aralyǵynda munaı sektorynan bólek, basqa ekonomıkalyq salalardy damyta aldyq pa?
Ótken jyly munaı baǵasy 27 dollarǵa deıin syrǵyp ketken kezderi boldy. Atalmysh jaǵdaı Qazaqstan úshin qıynǵa soqty. Óıtkeni qara altynnyń baǵasy 30-dan tómendep ketedi dep eshkim oılamady. Úkimet ekonomıkamyzdy qalaı ártaraptandyrýǵa bolady? Qalaı munaıǵa degen táýeldilikten arylýǵa bolady? Qaı salalardy biz basym baǵyttar boıynsha damyta alamyz? degen saýaldarmen bas qatyra bastady.
Osy jerde munaıdan basqa aýylsharýashylyq sektoryn atap ótýge bolady. Ótkende elbasy da óziniń joldaýynda «Qazaqstan óziniń naryǵy boıynsha osy Eýrazıa keńistiginde "astyq kárzeńkesi" bolýy kerek» degen. Iaǵnı, Qazaqstan astyq tasymaldaýshy eń negizgi elge aınalý qajet degen maqsat qoıylyp otyr.
Odan bólek Qazaqstan taýarlary eko-ónimder bolyp sanalady. Qytaı bizdiń azyq-túlik ónimimizge qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵanyn atap ótý kerek. Osy tusta Qazaqstan azyq-túlik óndirisin damytý arqyly zaýyttarymyzdy Qytaı shekarasyna jaqyn salyp sol elge qaraı ónimderimizdi tasymaldaýymyz kerek dep esepteımin. Sol kezde elimizde mıllıardtaǵan tutynýshysy bar naryq ashylady. Ol Qazaqstannyń ekonomıkasynyń qalypty damýyna sepitigin tıgizedi. Odan keıin negizgi salalardyń biri retinde logıstıkaǵa kóńil bólinip otyr. Ol Batys Qytaı, Batys Eýropa dálizi. Osynyń tóńireginde «Jibek Joly» ıdeıasyn jańǵyrtý qolǵa alynýda. Bul belgili dárejede úlken másele. Álemdik naryqtyń tasymaldaý salasynda Qazaqstannyń temir-jol tarıfteri óte joǵary bolyp tabylady. Sondyqtan, osyndaı úlken dálizdiń ashylýy belgili dárejede ekonomıkaǵa oń yqpal etedi dep aıtýǵa bolady. Sondyqtan Eýropa men Azıany jalǵastyrýshy úlken kópirden ájepteýir jaqsy tabys kóre alamyz dep aıta alamyn.
Shaǵyn jáne orta bızneske qazir jaqsy kóńil bólinip otyr. Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý aıasynda aýyl turǵyndary da, qala halqy da 16 mıllıonǵa deıingi qarajatty nesıege tómen paıyzben ala alady. Bıznes ashý úshin tómen paıyzben nesıe berýge jaǵdaı jasaý qarastyrylyp jatyr. Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýy Qazaqstan ekonomıkasynyń tamyryna qan júgirtedi dep aıta alamyn.
Aǵymdaǵy jyly EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi ótedi. Oǵan 5 mıllıonnan astam týrıs keledi dep kútilýde. Bul el ekonomıkasynyń qarjylyq qoryn toltyrýy múmkin be?
EKSPO-ǵa qyrýar qarajat jumsaldy. Adamdardyń kókeıinde bul jumsalǵan qarajat ózin-ózi aqtaı ma degen saýal bar. Ekonomıkalyq turǵysynan aqtaıdy degenge senbeımin. Desek te, bul halyqaralyq kórme bolǵandyqtan kóptegen elderden týrıser keledi. Ol týrısik salany damytýǵa septigin tıgizedi. Sonymen qatar, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin joǵary dárejede ótkizýi onyń syrtqy ımmmıdjin kóterýge áserin tıgizedi. Bul Qazaqstannyń ınvestısıalyq kredıtin jaqsartady dep aıta alamyn. Sebebi EKSPO arqyly basqa elder Qazaqstandy jaqynyraq tanı bastaıdy. Osylaısha bızneste nemese áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa yntaly bolady. Bul degenimiz elge ınvestısıa tartyla bastaıdy. Odan bólek ol Qazaqstannyń tanymaldylyǵyna áserin tıgizedi.
EKSPO tóńireginde kóp kelispeýshilikter boldy. «Ózin aqtamaıdy. Ne úshin qajet?» degen sekildi kúmándar týyndaǵany ras. Alaıda, sheshim qabyldanyp, oǵan qyrýar qarajat bólinip qoıdy. Endi osy jaýapty isti joǵary dárejede ótkizý ǵana qaldy.
Suhbattastqan: Ásem Álmuhanbet
