Sırıadaǵy soǵys bastalǵanynan beri qaraı astana Shamdaǵy (Damask) prezıdenttik saraı kartınasy dál osyndaı anyq bolmaǵan edi. Reseı lıderi Vladımır Pýtınniń 2015 jyldyń sońynda Sırıa prezıdenti Bashar Asadqa kómek berý sheshimi eldegi soǵystyń barysyn rejımniń(Rejım – Asad bıligi) paıdasyna aýdardy.
Shyǵys Alepponyń 2016 jyly kúıreýi, bir kezderi rejımdi tóńkeremiz dep maqsat qoıǵan qarýly kóterilisshilerge aýyr soqqy boldy.
Soǵys Asadtyń paıdasyna sheshilmedi. Alaıda, soǵysta áldebir syrtqy kúshter tarabynan ol jeńiledi dep kútý de qıyn.
Soǵys, jıhadshy Irak Sırıa Islam Memleketi (ISIM) uıymyn ómirge ákeldi. DAISH Irakta Ál-Kaıdanyń bir tarmaǵy retinde paıda bolǵan. Uıym Sırıada ózin jańalap, ortalyq úkimettiń baqylaýdan shyǵaryp alǵan jerlerin basyp aldy.
(2011 jylǵy demokratıa talap etken mıtıńiler)
2011 jyldyń naýryzyndaǵy rejımge qarsy beıbit demonstrasıalar endi kelmeske ketti. Bılikti aýystyrý talabynan týǵan daýyl osy memleketti sıyryp, sypyryp ketken tárizdes.
Asad ólgen ákesinen bılikti qabyl alǵan 2000 jyldan beri ylǵı da Sırıada bılik júıesin reformalaý týraly aıtady. Ol Sırıada zańsyzdyqtar bolǵanyn moıyndady. Biraq, qaýipsizdik kúshteriniń qaǵazǵa túsken zalymdyqtaryn aıtpady.
Aımaqtaǵy arab lıderlerimen salystyrǵanda Asad jańa reformalarǵa beıim kórinetin. Biraq, aıtqan sózderin eshqashan júzege asyra almady.
(Alǵashqy boljamdar Asadtyń bılikten ketetini týrasynda edi)
Asadtyń bolashaǵy týraly kózqarastardyń bári bos boldy
2011 jyly alǵashqy boljamdar Asadtyń Týnıs, Mysyr, Lıvıa lıderleriniń sońynan tarıhta sińip ketetin týrasynda bolatyn. Biraq, Sırıa rejımi Týnıs pen Mysyrdyń aıaǵyn qushpady. Tóńkeriske tótep berý úshin Asad óz mazhaby ókilderin sheıitterdiń aınalasynda jaqsy qurylymdalǵan.
Mysyr prezıdenti Hýsnı Múbárák sıaqty emes Asad áskeri syrtqy odaqtastarynyń turaqtylyǵyn joǵaltpady. Sondaı-aq halyqtyń da mańyzdy bóliginiń kómegin alǵan boltyn. Onsyz aıaqta tura almas edi.
2003-te AQSH-tyń Irakty otarlap alýynan búginge deıin Sırıa Taıaý Shyǵysty órtep kúıdirgen mazhapshyldyqtyń qursaýyna tústi.
Kóterilisshilerdiń kóbi súnnıt bolatyn. Túrkıa, Saýd Arabıasy jáne Katardaǵy súnnıt úkimetter túrli toptarǵa kómek berdi.
Sırıadaǵy memlekettik qurylymda salmaǵy basym bolǵan sheıitter bolsa shııt Islamnyń bir tarmaǵy. Sham bıliginiń Reseıden basqa eń úlken jaqtastary Irandaǵy shııt rejımi jáne Lıvandaǵy shııt Hızbýlla qozǵalysy.
(2012 jyldan bastap qatigezdik artty ári azamattyq soǵysqa ulasty)
Sırıadaǵy azamattyq soǵystyń alǵashqy ýaqytynda kóterilisshiler Batys kúshterine jáne ózderine kóńil burǵan Saýd Arabıalyqtar men Katarlyqtarǵa kómekteri úshin jalbaryndy. Kómek keldi, biraq soǵystyń aldaǵy ýaqyttarynda Reseı prezıdentiniń Asadqa jasaǵan kómegindeı qomaqty emes edi.
Lıvıada Fransıa, AQSH jáne NATO, arab memleketterinen odaqtastar kóterilisshilerge áskerı áýe kúshterimen kómektespese, polkovnık Mýammar Kaddafı bılikti qolyna qaıta alǵan bolar ma edi.
NATO elderinen generaldar Sırıada alǵashqyda soǵysty bitire alatyn senimdi jospary bar ekenderin aıtty. Alaıda, kirisetin saıası lıderleri joq edi.
Aq Úıde otyrǵan prezıdent Barak Obama izashary Djordj Býshtyń qateligin qaıtalamaýǵa bekimdi bolyp, Iraktan keıin basqa bir Taıaý Shyǵys soǵysyna urynbady.
(Batys 2013 jylǵy hımıalyq shabýylǵa rejımdi aıyptady)
Ne qalaıtynyn bilmeıtin Batys, kesimdi Reseı
Jantalasqan ózgeris sáti 2013-tiń tamyz jáne qyrkúıek aılarynda boldy. Shamnyń syrtqy aýdandarynda kóterilisshiler qolyndaǵy aımaqtarǵa hımıalyq qarýlar qoldanyldy.
Sol kezdegi AQSH prezıdenti Obama aldymen Asad rejımin áskerı qaqtyǵyspen qorqytyp kórdi. Artynan ol kózqarasynan taıqydy. Soǵystarda «qatań kúsh» anyqtaýshy bolady. Onsyz Batys elderi Asadqa tek tisin aqsıtyp qoıa salady. Batys elderi Asadtyń bılikten ketýi tıis ekenin aıtqany bolmasa, Sırıadan ne qalaıtyndaryna ortaq bir sheshim aıta almady.
Reseı prezıdenti Pýtın bolsa naqty ne qalaıtynyn biletin. Ózine dos rejımdi qorǵaý jáne odaqtastarymen jalpy Álemge jańadan Álem sahnasynda kórsetý. Pýtın Sırıada buny tolyqtaı júzege asyrdy.
(Obamanyń Sırıadaǵy azamattyq soǵysqa aralaspaý sheshimi opozısıaǵa jaqpady)
Áýbasta beri Sırıa prezıdenti Asad jáne ony qoldaǵan halyq bóligi soǵysty «zaıyrly jáne kóp mádenıetti Sırıany talqandaýǵa baǵyttalǵan bir syrtqy arandatý» retinde alǵa tartty.
Asad «tańdaýyńyz qarapaıym, ıa rejım, ıa ıslamshylar» dedi jáne qarýly opozısıalar arasynda bir dıalog qurmady. Sırıa lıderleri úshin olardyń bári terrorıst edi. Bárin de Sırıa halqynyń dushpandary sanady, sondyqtan nysanaǵa aınalýy zańdy edi.
Sırıa lıderleri osy ýaqyt boıynsha áskerı kúshterin halyqtyń qorǵaýshylary bolǵanyn aıtady.
(Úkimet 2015 jyldan bastap aýdandardy kóterilisshiler qolynan ala bastady)
Soǵystyń alǵashqy ýaqyttarynda rejım jelisinen kóterilisshilerdiń baqylaýyndaǵy aımaqqa ótseńiz jaǵdaı múlde basqasha bolatyn.
Soǵysshylar syrtqy arandatýshylardyń olardy aıdap salyp otyrǵandaryn túsine almady. Kóbi, zalym bir dıktatorǵa qarsy qarýlanǵan jergilikti adamdar ekenin aıtty. Keıbireýleri qurǵaqshylyq jyldary qıyndyq kórgen, degradasıaǵa ushyraǵan jáne qabiletsiz basqarýshylar tarapynan basqarylǵan qyrda ómir súrgen kóshpeliler edi.
Alaıda, bul salystyrmaly qarapaıym kartına, soǵys qaqtyǵys qatparlaryn qalyptastyrǵan saıyn, kóterilisshi toptar aýysqan saıyn, bul toptar óz arasynda hám bılikke qarsy soǵysqan saıyn jáne Sırıa áskeri jaǵynan únemi qysym kórgen saıyn jaǵdaı ýshyqty.
(Tóńkeris Astanasy atalyp ketken Homs qırandyǵa aıtyldy)
Sırıa halqy bolsa qorqynyshty dárejede azap kórdi
Jartysy úılerinen aıyryldy, nemese memleketterin lajysyz tastap shyǵyp, bosqyn boldy. Sırıa ishinde qaı-qaıta kóshti.
Sırıa áskeri kóterilisshiler baqylaýǵa alǵan jerlerde qamaý tásilderin qoldandy. Olar kóterilisshilerdi oqshaýlady. Azyq-túlik kómekteriniń jolyn kesti. Olardy myltyqtyń uńǵysynda ustap, áýeden bombalady. Kóptegen qarapaıym halyq qaza tapty.
Barlyq statısıkalar beıbit halyqtyń ólimine eń úlken jaýapker Sırıa áskeri bolǵanyn kórsetedi. Biraq, rejım buny moıyndamaıdy.
(2016 jyly oǵan deıingi ýaqytqa qaraǵanda tipti de kóp bala óldi)
Áskerler aıyrma jasmastan bombalady
Sırıa prezıdenti Asadpen reportaj jasadym. Sırıalyq bılik ókilderimen de áskerıler sebep bolǵan ólimder týraly kóp kezdesý ótkizdim. Bılik ókilderi bolǵan jaǵdaılardy moıyndamaıdy jáne sırıalyqtardy ásire dinshil toptardan qorǵaý týrasynda qumarta áńgimeleıdi.
Alaıda, bıliktiń kóterilisshilerdiń baqylaýyndaǵy beıbit halyq basym bolǵan aımaqtarda jasaǵan soǵys taktıkasy, kóp kisiniń ólimine sebep bolatyny anyq edi. Barel bombalar, tańdaýsyz qarýlar edi. Zeńbirekti áýe shabýyldary keń dıametrli alańdarǵa zardap keltirgen shabýyldar edi.
Kóterilisshilerden tartyp alynǵan aýmaqtardaǵy qırańdylardy óz kózimmen kórdim.
Alepponyń shyǵysyndaǵy kóptegen aımaqtar rejım men Reseı tarabynyń shabýylyna ushyrady. Zardap kórmegen ǵımarat qalmady. Keı aımaqtar tolyqtaı jermen jeksen etildi.
Kóterilisshi toptar da bóle jarmaı kúsh qoldandy. Biraq olarda rejım men odaqtastarynyń kúshinen áldeqaıda álsiz edi.
(Kóterilisshiler men Jıhadshylar Sırıa aýmaǵynyń 15 paıyzyna ıelik etedi)
Kóptegen aımaqtaryna qol jetimdilik bolmaǵan, haos ishindegi bir memlekette senimdi statısıka bolmaıdy. Biraq, ne bolǵany týraly bir pikir beriledi.
Sırıadaǵy derekterdi qoldanǵan Anglıanyń Sırıa Adam Quqyqtary baqylaý úıi soǵysta 96 myńy beıbit, jalpy jıyny 321 myńnan astam adam qaıtys bolǵanyn aıtady. 145 myń adam bolsa iz-tússiz joǵalyp ketken.
Batystyq jáne Taıaý Shyǵystyq kóptegen syrtqy kúsh Sırıaǵa aralasty jáne osy sebepten Sırıada bolǵan jaǵdaı shaǵyn bir dúnıejúzilik soǵysqa aınaldy.
Eldiń kóptegen aýmaǵyn baqylap otyrmasa da qazirgi rejım ózine senimdi. Alaıda beıbit turǵyndardyń azap shegýi jalǵasýda. Ózgergen, biraq bitpeıtin bir soǵysta tipti de kóp adam óledi.
BBC Taıaý Shyǵys redaktory (15 naýryz 2017 jyl)
Aýdarǵan Nurǵalı Nurtaı.
