«Qazaqstannyń keıbir zańnamalyq aktilerine eńbek kóshi-qony máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» atty jańa zań jo­ba­nyń tanystyrylymyna halyqara­lyq sarapshylar da shaqyrylypty. Bul rette Halyqaralyq eńbek uıy­mynyń sarapshysy Sergeı Bresto­vıskıı kórshi Reseıdiń osy úderisti qalaı rettep jatqandyǵyn baıan­dap, RF-niń eńbek patentin engizý boıynsha tájirıbesin tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, soltústik kórshi­miz ózinde zańdy túrde jumys istegisi keletin eńbek mıgranttaryna endigi 1 mıllıon 250 myń patent beripti. «Óz balasynyń sheteldik kútýshi­si­niń, úı jumyskerleriniń zańdastyry­lýyn qalaıtyn reseılikter de olar­dyń patent alýyna yqpal etýde» deıdi HEU sarapshysy. Reseı Federasıasyna eńbek mıg­ranttaryn jetkizýshi elderdiń kóshin Ózbekstan men Ýkraına bastap tur eken. Qazaqstannan kórshisine ba­ryp, jaldanyp, jumys isteıtinder sany kóp emestigi málimdeldi. Tek RF-ge kóship alǵan burynǵy «otandastarymyzdyń» Qazaqstanda qalǵan týystaryn jumysqa tartatyn tájirıbe keń qanat jaıýda. Osy oraıda birqatar reseılik aqparat quraldary osylaı týysynyń shaqyrýymen senip, baryp, qul­dyqqa túsip qalǵan qazaqstandyqtar týraly jarysa jazdy. Soltústik kórshimizge tek slaván tektiler ǵana qonys aýdaryp jatqan joq. - Qazir sheshenderdiń óte úlken aǵyny Qazaqstannan qaıtýda,-dedi Sergeı Brestovıskıı. - Olar úshin qanshama qujat jınap, kóp kútip, azamattyq alý kúrdeli, onyń or­nyna olarǵa eńbek patentin ala salyp, Reseıde erkin júre berý anaǵurlym ońaı, - degen Halyqaralyq eńbek uıymy­nyń ókili eger Qazaqstanda da osyndaı patent engizilse, ke­limsekterge sony alýǵa járdemdesetin «órkenıetti deldal­dar ınstıtýtyn» qalyptastyrýdy usyndy. Al mundaı patent elimizde ómirge joldama alatynǵa uqsaıdy. Bul bir jaǵynan memleket úshin tıimdi: zańdy túrde jumys isteýge eńbek patentin alǵan mıgrant Qazaqstan qazynasyna aı saıyn 3 myń 400 teńgeden astam alym tólep turmaq. İshki ister mınıstriniń orynbasary Q.Tynybekovtiń aıtýynsha, osy zań jobasyna sáıkes, «tirkeý týraly belgi­siniń (otmetka) negizinde kóshi-qon jónindegi ýákiletti organ­dardyń aýmaqtyq bólimsheleri oǵan jeke tulǵalarda eńbek qyzmetin júzege asyrýǵa arnalǵan ruqsatty 1 aıdan 3 aıǵa deıingi merzimge rásimdeıdi. Osy qujatty rásimdegeni úshin eńbek qyzmeti júzege asyrylatyn ár aı úshin 2 AEK mól­sherinde memlekettik baj alynady». Qaırat Tynybekov osynyń arqasynda el búdjetine mıgranttardan 4-6 mıl­lıard teńgege deıin salyq túsedi degen boljamdaryn málim etti. Bul basqa jaǵynan kelimsektiń ózine qajet. Óıtkeni Qazaqstan aýmaǵynda jumys isteýge zańsyz kelgender qul­dyqqa túsip qalyp jatady. Sosyn keıbir baıshykeshter keń saraıdaı kotejin, basqa da nysanyn kelimsekterge salǵy­zyp alyp, biraq aqyry aqysyn tólemeı, quzyrly organǵa habarlap, ustap beretin jaǵdaılar da kezdesedi. «Eger mı­grant kóshi-qon zańnamasyn buzǵan kez kelgen jaǵdaıda, ol birden elden alastatylady jáne sonymen qatar oǵan Qa­zaqstanǵa 5 jyl boıy kelýge tyıym salatyn sanksıa qoıy­lady» dep túsindirdi İİM basshysynyń orynbasary Q.Tyny­bekov. Al eger ruqsaty bolsa, ony eshkim elden qýa al­­maıdy. Óz sózinde İİM basshylyǵynyń ókili 2006 jyly Qa­zaqstanda eńbek mıgranttaryn zańdastyrýǵa baǵyttalǵan bir rettik raqymshylyq sharasy júrgizilgendigin eske saldy. Sonda, 2006 jyldyń 1 tamyzy men 31 jeltoqsany araly­ǵynda 164 myńnan astam sheteldik «jumys qoly» zańdasty­rylypty. Biraq bir aıyrmashylyǵy, onda zańdy tulǵalar, ıaǵnı qazaqstandyq kompanıa-kásiporyndar ózderinde zań­syz jumys isteıtin jatjurttyq azamattardy «kóleńkeden» «kúngeıge» shyǵarǵan. Alaıda jeke tulǵalardyń, ıaǵnı qa­zaqstandyqtardyń qolynda jumys isteıtinder budan tys qalypty. Jańa zań jobasyna túsindirmede «búginde Qazaqstanda jeke adamdarda qyzmet jasaıtyn (qurylys jáne jóndeý jumystaryn júzege asyratyn, bala kútetin, úı sharýashy­lyǵyn atqaratyn) sheteldikterdi, TMD azamattaryn mıgra­sıalyq baqylaý máselesi rettelmegendigi» atap kórsetiledi. «Zańnamada Qazaqstan azamaty bolyp tabylatyn jeke tulǵalarǵa sheteldik jumys kúshin tartýǵa ruqsat berý qa­rastyrylmaǵan, - deıdi Májilistegi osy jańa zań boıynsha jumys tobynyń jetekshisi Olga Kıkolenko, - nátıje­sin­de mundaı qyzmet zańsyz júzege asyrylady». İİM dereginshe, jeke adamdar qolynda jumys isteýge, solardyń shaqyrýymen kelgen sheteldikter ishki ister organdarynda tirkelý kezinde kelý maqsatyn «jumys isteý» dep kórsetpeıdi, «týrıspin» deıdi, «el kóremin» dep syrǵytady. Buǵan qosa, jalǵan me­kenjaı jazady eken de, «is júzinde onda turmaıdy» eken. Qalaı bolǵanda da, qazaqstandyq azamattardyń jatjurttyq jumys qoldaryn jaldaý aýqymy artyp barady. Búginde kóp­tegen dáýletti adamdar, bıik laýazymdy sheneýnikter úı kútýshisin - Fılıppınnen, aspazdy - Ózbekstannan ne so­naý Italıadan alǵyzýdy mártebe sanaıdy. Eger osynyń bárin zańdastyrmasa, zańsyz jumys kúshi baqylaýdan shy­ǵyp, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan kelýi múmkin. Osyǵan baı­lanysty el Úkimeti ulttyq zańnamaǵa ózgerister usynyp otyr. Jańa zań jobasyn İshki ister mınıstrligi jazypty. Oǵan sáıkes, sheteldik jumysshylarǵa «Qazaqstanda jeke tulǵaǵa eńbek qyzmetin júzege asyrýǵa ruqsat» beriletin boldy. Ony alǵysy keletin kelimsek «kelý maqsatyn» «eń­bek qyzmetin júzege asyrý» dep naq, ashyq jazýǵa mindetti. Aıtqandaı, jatjurttyq jumyskerdiń bul ruqsatynyń merzimi onyń jeke tulǵamen jasaǵan kelisimsharty negizinde ary qaraı 3 aıǵa birneshe ret uzartylýy múmkin.

Aıhan SHÁRİP   Derekkóz: "Aıqyn"