Búgin Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde Agrarlyq saıasat jónindegi Keńestiń otyrysynda Agroónerkásip keshenin damytýdyń jol Kartalary tanystyryldy dep habarlaıdy Qamshy.kz aqparat agenttigi QR ASHM baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Karta ár baǵyt boıynsha negizgi máselelerdi anyqtaıdy sondaı-aq, keńeıtilgen taldaý júrgize otyryp, tıisti baǵyttar boıynsha naqty sharalar qabyldaıdy.
Jol kartasy kelesi negizgi baǵyttar boıynsha ázirlendi: tuqym sharýashylyǵyn, ósimdikterdi qorǵaý quraldary óndirisin, agrohımıany, azyq óndirisin (azyq teńgerimi), otarly qoı sharýashylyǵyn, kóterme saýda ortalyqtaryn damytý jáne egistik jerlerdi ıgerý.
AÓK-ti tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý kartasy negizinde aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary parkteriniń jaı-kúıimen qosa aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn óndiretin kásiporyndardyń áleýetine taldaý júrgizildi. Taldaý nátıjelerine sáıkes, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary parkindegi traktorlardyń 65%, kombaındardyń 46% paıdalaný merzimi 17 jyldan asqan. Sondaı-aq traktorlardyń 15% isten shyqqan, 26% esepten shyǵarýǵa jatady. Kombaındardyń da jaǵdaıy osyndaı.
Eski tehnıkalardy paıdalaný shyǵyndy kóbeıtedi jáne egindi tolyq jınap alýǵa múmkindik bermeıdi.
Osy sebepten, egin jınaý jumystary kezinde dándi jáne maıly daqyldardyń 14% ýaqytynda jınap ala almaý 200 mlrd. teńge shyǵyn keltirip otyr.
Osyndaı jaǵdaılardyń aldyn-alý maqsatynda AÓK-ti tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý Kartasy ázirlendi. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn óndirýshiler úshin jeńildikter, otandyq óndirýshilerden aspaly jáne tirkemeli tehnıka satyp alýshy sharýalarǵa jeńildikpen beriletin nesıeler qarastyryldy.
Jalpy, Kartanyń negizgi maqsaty sharýalardyń kirisin 20%-ǵa kóterý, eńbek ónimdiligin 1,5 esege, ónim óndirisin 2 esege arttyrý jáne aýyl sharýashylyǵy mashınalary parkin jańartý.
Tuqym sharýashylyǵy Kartasyn ázirleý qajettiligi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń sapasynyń tómendiginen jáne tuqym sharýashylyǵy tehnıkalaryn jaraqtandyrý jáne tuqymnyń tıimsiz sorttaryn paıdalanýdan týyndady. Sońǵy 5 jylda elıtaly tuqymdardy sebý ortasha eseppen 4,6%-dy quraǵan. Ǵylymı derekterge súıensek eginniń ónimdiliginiń tómen bolýynyń 20% tómengi reprodýktorly tuqymdy paıdalanýdan bolady.
Elıtaly tuqym sharýashylyǵyna taldaý júrgizý nátıjesinde egis jınaý tehnıkalarynyń jartysy ıaǵnı 2/3 tuqym tazalaý tehnıkalary 10 jyldan astam ýaqyt paıdalanylǵan. 83%tuqym sebetin, 72% astyq jınaıtyn, 94% tuqym tazalaıtyn quraldar jańartýdy talap etedi. Tuqym sharýashylyǵynda paıdalanalatyn tehnıkalardyń elektr qýaty men qural-jabdyqtarynnyń shyǵyny 1,1 mlrd teńgeni quraıdy. Sondaı-aq eskirgen tuqym tazalaıtyn tehnıkalar tuqymnyń sapasyn tómendetedi.
Osyǵan oraı, tuqym sharýashylyǵyna taldaý júrgizilip, naqty júıelik sharalar ázirlendi. Tuqym sharýashylyǵy boıynsha sýbsıdıa berýdiń mehanızmin jetildirý, sýbsıdıany tek qana joǵary sortty sapaly ónimderge berý, sonymen qatar, respýblıka boıynsha jumys istep turǵan sýbsıdıa berý sqemasy qaıta qarastyrylýda. Eginniń jáne ónimniń sapasyn arttyrý úshin 1-den tómen emes reprodýksıaly óndiristik egistik tuqymdaryn paıdalaný. Bul elıtalyq tuqymdy egistik alqaptaryn kezeń-kezeńimen 2018 jyly 6%-ǵa, 2021 jyly 21%-ǵa ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn tolyqqandy azyqtandyrý, aýyl sharýashylyǵy maldarynyń ónimdiligin arttyrý jol kartasynyń negizgi baǵytynyń biri bolyp tabylady. Búgingi kúni jem-shóptiń tapshylyǵy ótkir másele.
Azyq óndirisin (azyq teńgerimi) damytý Kartasy boıynsha oblystardyń azyq óndirýmen qamtamasyz etý kórsetkishteri anyqtaldy. Osy Karta negizinde aınalymǵa jańa jerlerdi qosý men ártaraptandyrý negizinde azyq óndirisin arttyrý sharalary qoldanylady. Karta negizinde mal sharýashylyǵyn damyta otyryp, mal sharýashylyǵy ónimderin 21% arttyrý, sonyń ishinde sútti mal sharýashylyǵyn 19% arttyrý, mal tuqymdarynyń túrlerin 21% arttyrý josparlanyp otyr. Qosymsha jalpy ónim óndirý kólemi 255,6 mlrd. teńgeni quraıdy.
Mal azyǵy ónimin damytý úshin kelesi sharalar qoldanylady: 1 gektarúshin bir jyldyq jáne kóp jyldyq shópterdi sýbsıdılaýdy jalǵastyrý, qunary mol jem shóp shyǵaratyn kishi sehtardy satyp alýshylarǵa sýbsıdıa berý, «Azyq-túlik kelisim-shart korporasıasy» AQ-nan qajettilikter úshin arpa satyp alý.
Sharýalardy der kezinde tyńaıtqyshtarmen qamtamasyz etý máselesi tur. Jyl saıyn 260-290 myń tonna tyńaıtqysh sebiledi bul negizgi qajettiliktiń 10% ǵana.
Agrohımıalyq zertteýlerdiń nátıjeleri boıynsha topyraq alańdarynda azot jáne fosfordyń úlesi tómen ekendigi baıqalady.
Kishigirim jer telimderi bar kóptegen sharýalar tyńaıtqyshtardy tikeleı zaýyttardan temir jol arqyly jetkizý tıimsiz bolyp keledi. Sondyqtan ónimderdiń túr-túrin jaqyn qoımalardan satyp alý tıimdi.
Agrohımıany damytý kartasy aıasynda ár oblys úshin jerdi tyńaıtýdyń biryńǵaı normasyn engizý usynylady. Bul qosymsha tyńaıtý kólemin, negizgi tyńaıtý túrlerin sýbsıdıalaý úshin qosymsha 3,9 mld teńge únemdeýge múmkindik beredi. Nátıjesinde tyńaıtqyshtardy engizý kólemi 261-den 777 myń tonnaǵa artady nemese tutyný kólemin 10%-dan 30%-ǵa kóbeıedi.
Sońǵy 6 jylda azyq-túliktiń kóterme saýda óndirisi ósti. Onyń 80%-dan astamy shaǵyn saýda ortalyqtary bolsa, 9% iri kóterme formatta jumys isteıdi. Bul kólik shyǵyndarynyń ulǵaıýyna, taýarlardy tıeý, túsirý kezinde ónimderdiń zaqymdanýyna ákeledi. Qazaqstanda taýarlardy tasý kezindegi ónimderdiń zaqymdanýy 40%-dy qurap otyr. Osynyń bári azyq-túlik shyǵynyna áser etýde. Taýar óndirýshilerden tutynýshyǵa jetkenshe baǵa 2,3 ne odan da kóp ósip ketip jatyr.
Sonyń áserinen tutynýshy men taýar óndirýshilerdiń ortasyndaǵy deldaldar paıda kórip otyr.
Kóterme-saýda ortalyǵyn damytý Kartasy aıasynda azyq-túlik taýarlaryn kóterme saýdamen alý boıynsha analız júrgizildi. Karta boıynsha kóterme-úlestirý ortalyǵy sıaqty bólshek saýda úshin azyq- túlik taýarlaryn kóterme saýdamen satý uıymdastyrylatyn jer, úı aldynda dúkender, meıramhana, kafe, qonaq úıler júıesi biryńǵaı kóterme tobyn qurý usynylady.
Jyl saıyn 3,4 mln. gektar jer óńdeledi onyń ishinde 1,5 mln. gektar jer zıankestermen, aýrýlarmen zaqymdalǵan jerler.
Ósimdikterdi qorǵaý quraldary óndirisin damytý kartasy aıasynda aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine aram shóptermen zıandy jáne asa qaýipti organızmdermen kúresý, karantındi obektilerdi joıý úshin pestısıdterdi jáne bıopreparattardy satyp alǵan shyǵynyn sýbsıdıamen qamtamasyz etý. Sondaı-aq jeke menshik ıelerindegi baqshalarda joıylǵan jemis aǵashtarynyń shyǵyndaryn óteý.
Aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin sapaly pestısıdtermen qamtamasyz etý múddelerin qorǵaý maqsatynda pestısıdterdiń sapasyn qadaǵalaý júzege asyrylǵan. Sonymen qatar, ımporttyq pestısıdterdiń QQS-n kezeń-kezeńimen joıý qarastyrylýda. Pestısıdterdi memlekettik tirkeý talaby qatańdatylǵan.
Otarly qoı sharýashylyǵyn damytý kartasy aıasynda mal jaıylymdarymen qamtamasyz etý jaıylym aýmaqtarynyń jabdyqtalý ınfrastrýktýrasyn jaraqtandyra otyryp, sharýashylyqta maldardy jasandy uryqtandyrý arqyly qozy etin úzdiksiz jyl boıy syrtqy naryqqa shyǵarý jáne júndi qaıta óńdeýge yntalandyrý.
Tanystyrylǵan jol kartasy keńes músheleriniń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp, bir aýyzdan qoldady.
