"Qazaq handyǵyna 550 jyl" shyǵarmashylyq báıgesine

Gúlim Almatynyń qorys-qopasy shyqqan, bulyń-bushpaq bazarlarynyń birinde mánti satyp kúneltetin. Túnimen mánti túıetin. Mánti túımes buryn áýeli un ıleıtin, et pen jýa týraıtyn. Qoly da et týraýǵa jaralǵandaı qarýly tuǵyn.  Ár túni onyń aıadaı úıinen úlken pyshaqtyń et shanaǵandaǵy taqyldaǵan bir qalypty dybysy kópke deıin tolassyz estilip turatyn. Onyń zyqysyn ketiretin nárse kózi jasqa shylana otyryp jýa týraý edi. Al álde neshe qasqan toly mántilerdi bir-birlep túıip shyǵýǵa onyń eti ábden úırenip ketken bolatyn. Tek tańǵa jýyq qana tórt saǵattaı kóz shyrymyn alatyn. Onda da kóbinese túsinde mánti túıýmen álektenetin. Tań qylań bere qamystan toqylǵan úlken-úlken tórt qasqan toly mántini qol arbaǵa qazanymen qosa tıep alyp bazarǵa jol tartatyn. Astynda oty bar qazan, ystyq sýǵa toly bolǵandyqtan, mántinyń árdaıym býy burqyrap turatyn. Ol sońǵy úsh jyl boıy osy úırenshikti jumysynan birde-bir ret qalyp kórgen emes. Eski arbasy da syqyrlaǵan bir qalypty dybysynan jańylyp kórmegen.

Bazar ony erte qartaıtty. Ol qazir jas kelinshekten kóri, sarkidir tartqan áıelge kóbirek uqsaıdy. Bazar onyń jas náresteniń etindeı úlbiregen bet terisin, tuzǵa qaqtalǵan balyqtyń qabyrshyǵyndaı qatpar-qatpar kón terige aınaldyrdy. Al qysta qabat-qabat kıinip, túıeniń tabanyndaı, dotpıǵan etigin tepkilep suǵyp shyǵa kelgende adamnan góri qolǵa úıretilmegen jabaıy qodasqa kóbirek uqsaıtyn. Sońǵy kezde aıaz sorǵan denesi qaqsap jas janyn jegideı jep júr.

Qystyń qytymyr keshi. Mántisin túgel satyp arbasyn súırep úıine oraldy.  Úı irgesine iline bere kúıeýi Nurlan ishte otyryp-aq, bos arbanyń qatty saldyrynan, ishinde birde-bir mánti qalmaǵanyn sezip kóńildenip qaldy.

Qasqan toly bos arbasyn dálizge qaldyryp, Tabaldyryqtan kóńilsiz attaǵan. Bes jasar jáne úsh jasar eki qyzy etegine oraldy. Qolyndaǵy paketin olarǵa ustata saldy da, holǵa endi. Nurlan oǵan syǵyraıǵan suraýly kózin qadady.

– Qalaı  boldy? – Ol jaýap qatpady. Betinde azdap kúreń qan oınap turǵan.

– Sen qatyn, bıtiń semirip barady eken. – Juqa ernin jymyryp, kúreńite qalǵan.

Gúlim shaı qamyna kiristi. Kúıeýi teris qarap, búk túsip jatyp qaldy. Kúrsine shıryǵyp, dóńbekship jatqanyn ol sezdi. Bir shyny sháıdi selqos jutty da, beti-qolyn jýyp qısaıa ketti. Azdap kóz shyrymyn alǵan soń, oıanyp mánti túıý onyń ejelden bergi súıikti sharýasy edi. Kirpigi endi aıqasa bere kúıeýi kúńk etti.

– Eı, balany ne istediń? – Gúlim ún qatpady. Tek Nurlannyń bir jambasymen ózine qaraı tasyr-tusyr syrǵyp kele jatqanyn sezdi. Nurlan onyń qasyna jambastaı jatty da,

– Sen  qatyn sózdi uq, – dedi: Balanyń kózin qurt. Qara sylaqpen otyryp, shubyrta bermeksiń ǵoı? Kim baǵady, aıtshy! Kim baǵady?

– Men  týǵym keledi. Daýysynan qumyqqan óksik estildi. – Ózim baǵam...

– Atańnyń  basy baǵasyń! Sup-sýyq kekesin kúlki júz berdi. – Nadan  neme! Qalaı oqytpaqsyń? Meniń túrim mynaý. Jumyssyz otyryp. Keńirdegin bóten qońyr ún josyp ótti. Qulaǵynyń túbine ernin taqap:

– Eger  erteńnen qaldyrmaı andaǵynyń kózin qurtpasań, sýyrsha  shyńǵyrtam, kórde tur.

Gúlim onyń betine dármensiz, jalynyshty kózben qarady. Onyń qıqy-jıqy, bet-pishininen, jymyraıǵan erninen, qan tolǵan kózinen degenine jetpeı tynbaıtyn, súrkeı bir kekti kórdi. – Mynadaı tozaqtyń kúıin keship júrip seniń týýǵa qaqyń joq, – dedi. Sosyn ornyna baryp qısaıdy.

Gúlimniń murnyna pysyldap uıyqtap jatqan eki balapanynyń tátti ıisi keldi. Olardyń kishkentaı qoldaryn alaqanyna saldy. Sondaı ystyq. Ózegin qarı bastaǵan. Tershigen mańdaılarynan uzaq sıpady. Ol jylap jatqan. Jastyǵyn jas dymdap úlgiripti. Súıekteri qaqsaǵandaı boldy. Aıaz kemirgen býyndary keıde óstip mazasyn alatyn. Kenet ol basyn kóterdi. Jylystap jyljyp Nurlannyń qasyna jaqyndady. Sál oılanyp otyrdy da,

– Áı, – dedi.

– Ne?– dedi Nurlan basyn kóterip. Qabaqtary túıilip, kózderi qantalaı qalypty.

– Saǵan ul kerek emes pe? Nurlan bir aýyq es aqyly kiresili-shyǵasyly bop otyrdy da, qobaljı kúlimsirep otyrǵan áıelin kórip jyny keldi.

– Bilesiń be? Ol ul eken. Bes aılyq ul eken. Dáriger aıtty. Sondaı kúıli eken ózi. Men ýzıdan kórdim. Aıaq-qolyn baýyryna alyp, búrisip apty. Bas barmaǵyn soryp jatqanyn qaıtersiń. Kindigi shubatylyp jatyr. Beıne dodyraǵan aqsha bultqa uqsaıdy.

– Taıaq jeısiń! – dedi kúıeýi qoqılanyp.

– İshtegi bes aılyq balanyń qanshalyqty súıkimdi bolatynyn sen kórmediń ǵoı! Kógildir sáýleniń ishinde, appaq bop, búrisip uıyqtap jatyr. Kógildir sáýle degenim móldiregen sý ǵoı! Aıaqtary qarlyǵashtyń tyrnaǵyndaı ásem. Sol tyrnaq qursaǵyńdy tyrnap ótkende súısinesiń kep. Áne kójegim tepkilendi. Qarny ashsa sóıtedi.

– Arashaǵa zar bolmaı turǵanda jat, – dedi. – Estip al, tap búgin tún ákeńniń quny qalsa da, ydys-aıaqty saldyrlatpa.  Uıyqta! Erteń mántińmen qoshtasa tur da, jańaǵy danyshpan dárigerińe baryp andaǵyny túsirt. Ul eshqaıda qashpaıdy, áli jassyń. Keıin týasyń. Al mántińdy satqyń kep ólip bara jatsań, búrsigúni satarsyń. Úrpımeı bar ary.

– Keıin bolady dep oılaısyń ba?

– Erteń aıtqanymdy istemeıtin bolsań, ana qıqyldap-shıqyldaǵan arbańdy, qazanymen qosyp kólge batyryp jiberem. Jat endi.

Gúlim kópke sheıin únsiz sazaryp otyrdy da, ornyna qısaıdy. Tek tańǵa jýyq qana kózi ilinip ketti.

Táńerteń Gúlim kúndegi ýaqytynan sál keshteý meń-zeń kúıde, qaljyrap oıandy.  Sharshańqy júzi qýań tartyp, kóziniń ústi dombyǵyp turǵan. Óziniń bir kıerlik sándi kıimin kıip aına aldynda taranǵanda da kúıeýi byryldap uıyqtap jatqan. Dárigerge barýǵa bekingen onyń qaltasynda baqyr tıyn joq bolatyn. Kúndelikti tapqan aqshasyn kúıeýine ótkizip otyratyn. Ol osyǵan bola ómirinde birinshi ret qatty qamyqty. Ózin esh qashan oılap kórmegenine, ózi úshin tyrnaqtyń qıqymyndaı da is tyndyrmaǵanyna barmaq tistedi. Kesh qalǵanyn sezdi. Kúıeýiniń qasyna jasqana jaqyndady. Sosyn ıyǵynan aqyryn julqylady.

– Ne?

– Men oılandym. Balany aldyram.

– Sóıt.

– Maǵan aqsha kerek bop turǵany.  60 myń... – Nurlan oǵan shoshyna qarady.

– Eı, deniń saý ma? Bylaı arzany... on myń teńgege izdep kórmediń be? Bar shyǵar... sóıtpediń be janym.

– Men taba almadym.

– Tap, - dedi ol kórpege qymtanyp. Teris qarap búk túsip jatty da aldy.

Gúlim onyń qasynda bes mınýt sileıip otyrdy. Osy bes mınýt ishinde ol qybyr etpedi. Beıne ólgen adamdaı tynys almastan jatty da aldy. Gúlim ony qaıta mazalamady. Ornynan túregeldi de esikke bettedi.

Ol bazardaǵy qurbylarynan 60 myń teńge qurastyryp, emhananyń tabaldyryǵyn attaǵanda mezgil besinge taqaǵan.

– Sińlim, ókinbeısiń be?- dedi dáriger áıel.

– Joq.

– Oılan.

– Ábden oılandym. Kóz shanaǵyna móltildegen jas úıirligen. Daýysynda qumyqqan ashshy muń bar edi.

– Sen ózi bireýden kóterip qalǵansyń ǵoı! – Dáriger endi ony tergeı bastady. – Kúıeýiń joq pa edi. Bireýmen oınas jasadyń da, bala kóterdiń. Nemese balanyń ákesi kim ekenin óziń de bilmeısiń.

– Kúıeýim bar. Qudaı-aqy...kúıeýim bar. Daýysy sybyrǵa jaqyn bop qystyǵa shyqty.

– Bar bolsa qaıda? – dáriger ashýǵa mindi: Birge kelmeı me?

Gúlim bir sát únsiz sazaryp otyrdy. Júregi atqaqtaı bastaǵan. Mynaý dári men hlor ıisi múńkigen keńseden, mynaý shárgez áıelden jıirkendi. Ornynan oqys atyp turdy da, esikten syrtqa ytqydy.

Áıel onyń artynan apyr-topyr qýa shyqty da, bileginen shap berdi. Baýyzdalar aldyndaǵy shybyshty súıregendeı, Gúlimdi súırep ákeldi de, sury bylǵarymen qaptalǵan jumsaq tósekke dik etkizip qunjıta qoıdy. Gúlim esikke qaraı jantalasa júgirdi. Áıel onyń bileginen tas qyp ustady da tósekke taǵy bir márte qunjıtty. Eki sanynan dizesimen basyp turyp, eki ıyǵyn eki qolymen ustap, betin betine taqady,

– Eı, qatyn, saǵan bala kerek bolsa, maǵan aqsha kerek. Otyr tabjylmaı. Men erigip júrgem joq, – dedi qatýlana. Gúlim sabasyna túsken edi. Dáriger endi júre júrip sóıledi.

– Óz aıaqtaryńmen kep alasyńdar da, qıǵylyq salasyńdar. Bizdi erigip júredi dep oılaısyńdar-aý! Sóıte júrip ol taǵy úsh áıeldi shaqyryp úlgirdi. Munyń úsheýi emhananyń tazalyqshy áıelderi bolatyn. Oǵan muryn dárigeri kelip qosyldy. Olar ana áıeliń qas-qabaǵyn baǵyp jalmańdap tur. Kánigi operasıa bólmesindegi bas dárigerdiń tis qaqqan kómekshileri ispetti. Júristeri de alqyn-julqyn.

Dáriger Gúlimge jansyzdandyrǵysh salǵan joq (Gúlim de nege salmadyń dep suramady). Birden bastap ketti. Saqtyq sharasy retinde tek qana esikti ishinen ilip aldy. Bul qyzmetti muryn dárigeri atqara qoıdy. Gúlimniń shalbary men ish kıimin sheshkizip, ózin arqalyq oryndyqqa taltaıtyp otyrǵyzdy da, eki kómekshi art jaǵynan kelip, eki qolyn artyna qaıyryp  ustap turdy. Qalǵan eki kómekshi eki aıaǵynyna myqtap jarmasty. Sosyn baryp áıel osy bir uly jumysty tyndyrýǵa kúsh sala kiristi. Qolyna uzyn qaıshy tárizdes, ush jaǵy qısyq tisteýikti aldy.

– Mynamen dedi, – tisteýikti kóziniń aldyna ákelip shyq-shyq etkizip qoıyp. – Seniń balańnyń bileginen qysyp ustap alam da, syrtqa sýyryp shyǵaram. Shyqpaı kórsin qane. Jaryq dúnıe kerek emes pe eken oǵan. Bolmasa shúmetaıynan sýyryp shyǵaram. Seniki ul emes pe. Óp-ótirik qylymsydyń. Seniki bekershilik. Eger kúıeýiń bar bolsa nege ul baladan bas tartady. Ták... tórt-bes, jıyrma. Seniń balań jıyrma aptadan asqan. Men onyń týra bileginen qysyp sýyryp ap shyǵam. Negizi kóp dárigerler, mynamen basynan qysyp turyp sýyryp alady. (Esek aýyz shymshýyr temirdi kórsetken). Al men bileginen ustaımyn, úıtkeni asa tájirıbelimin.

Osy kezde Gúlim bar daýysymen shyńǵyrǵan. Bosanǵandaǵy azap, azap emes eken. Búıtkenshe ólsemshi dep oılady ishteı. Shybyn jany murnynyń ushyna keldi. Tipti birde kóz aldynda torǵaı bop ushyp júrgendeı boldy. Tórt jendet ony tyrp etkizbedi. Samaıynan óz-ózinen burq etip shyqqan sýyq ter, ıeginen tyrsyldap tamyp jatty. Jarqyshaqtanǵan zarly daýysy bólmeni dirildetip jibergen edi. Dáriger ony buıym ǵurly kórmedi.

– Táıt ary, – dedi, qan-qan tisteýikpen nuqyp. – Nemenege ozandaısyń. Sen óz-ózińe qastyq istep jatyrsyń. Kedergi keltirseń ishinde jurnaq qalyp qalsa, erteń jatyryńdy shiritedi. Sen sony bilesiń be?

Gúlim endi tisin-tisine basyp dybys shyǵarmaýǵa tyrysty. Anaý tórt kómekshi de aýyz jappaı álek.

– Shyda, shyda, shyǵaıyn dep qaldy deıdi jarysyp.

– Men dedi dáriger sen túgil tolǵatqtanda qatty kúshenip, jatyry jyrtylyp ketken qatyndy da emdegem. Onyń jatyryn syrtqa aýdaryp alyp shyǵyp, ınemen tigip qaıtadan ishine salyp qoıǵam. Sonda ol qyńq etken dybys shyǵarmaǵan. Sen oǵan jansyzdandyrǵyshty aıamaı saldy dep oılarsyń. Onyń beker. Oǵan da jansyzdandyrǵysh salmaǵam. Ne kerek beker aqsha jumsap. Jatyryn bar ǵoı ishine myna temirmen ıtere salǵanda yrjalaqtap kúlip qoıyp bizben asa kóńildi túrde sóılesip jata bergen. Ótken ómiri, bala ǵashyǵy týraly aýyz jappaı áńgime aıtqan. Óıtkeni onyń es-aqyly durys emes bolatyn. Ózi es-aqyly durys emes beıýaz áıeldi, myna seniń ishińdegi balanyń ákesi sıaqty taǵy bir esalań aýyr aıaq etken de jaıyna kete barǵan. Mıynyń álde bir tetigi istemegen soń, árıne aýyrýdy sezbeıdi da. Máselen óz basym bir tiginshini alaıyq. Shapanymnyń qaltasyn aýdaryp tigip, qaıta ishine salǵanda:

– Eı, durys tiktiń be? Men saǵan aqsha tóledim teginde. Durys tikpeseń aqyńdy tólemeı qoıam, – dep kózimniń qıyǵymen alaıa bir qarap qoıam ǵoı! Anaý, óıtken joq. Tipti shapanynyń qaltasyn tigip jatqan ǵurly da áser de bolmady. Al sen saýsyń. Saý bolǵan soń jatyp kep zarlaısyń. Osynyńmen ózińniń saý ekenińdi dáleldediń. Demek saýsyń. Biraq qaıdaǵy bir qańǵybastan bala kótergenińe qarap saý ekenińe taǵy shúbálánám. Daýysyń netken ashshy edi. Týra kári eshkiniń daýysyndaı. Daýysyńnyń munsha ashshy ekenin bilgende senen 60 myń emes, 80 myń talap etken bolar em. Meni jalǵyz qaǵyp ketedi dep oılaısyń. Munyń tym shekten shyqqandyq. Myna tazalyqshy baıǵustardyń aılyǵy ne bary 30 myń teńge, ol páter aqysyna da jetpeıdi. Maǵan kómekteskeni úshin árbirine 2000 teńgeden berem. Sosyn ǵoı meniń keńsemdi jaǵalaıdy da júredi ylǵı. Al bastyq bularǵa dárethanany durys jýmapsyńdar dep aıǵaılaıdy da jatady. Qozǵalma. Deneńdi bos usta. Óıtetini bar aılyǵyn durystap tólesin. Muryn dárigeriniki taǵy bar. Oǵan da aqy tóleımin. Oǵan sál kóbirek tóleımin. Dıplomy bar emes pe? Meniń nápaqamdy keıde qyzǵanady bular. Ózderinen kórsin. Mamandyqty durys tańdamaǵan. Qozǵalma, shyǵaıyn dedi. Qap, taıyp ketti. Ózińnen boldy bul joly. Áıtpese meniń qolym altyn. Sýda júzgen balyq sıaqty jylpyldap toqtamaıdy ǵoı bular da. Meni tyńda. Jaqsy áńgime aıtyp jatyrmyn. Óziń ǵoı ýaqytynda kelmegen. Eger on aptalyǵynda kelgende myna temirmen bar ǵoı! Qan bop uıyp turǵan balańnyń, syrtqy juqa qabyrshaǵyn tese salyp, uıyǵan qandy ydyratyp túsirip, ishin tazalaı salatyn edim. Sál keshikkensiń. Mynaý kádimgi jandy dene. Shyǵýy qıyn. Baqyrma, qulaǵymdy sasyttyń. Ustaldy mine. Áp, súıkimdi perishtem. Qashpa-qashpa. Mine shyqty. Balpanaqtaı neme. Shúıkimdishin qaıa. Tegeshti tos. Tegeshti tos. Shúmetaıyn qaıa. Áá, bitti. Sátti boldy. Bir qoly myljalanyp ketti. Oqasy joq. Já, Jámılá. Bitti Jámılá.

Gúlimniń táni men jatyry sońǵy ret jan tózgisiz túrde solq etip aýyrdy da, asqazan toly zapyrandy syrtqa shyǵarǵandaǵydan, nemese sanǵa qadalǵan aǵashty sýyryp alǵandaǵydan álde mılıon ese janyna batty da, boıy sál jeńildep býsap bara jatty. Sosyn qulaǵyna ókpe-baýyrdy, tabaqqa bolyp etkizip tastaı salǵandaǵydaı dybys keldi. Dáriger qyzyl shaqa náresteni, jaralynyń táninen alynǵan oqty tastaǵandaı-aq selqos túrde tegeshke laqtyrǵan bolatyn. Sol sátte beıkúná náreste enesi jerip, tańdaıyna bir tamshy ýyz tambastan, shýy da jalanbastan, jaryq dúnıeni kóre sala óler aldyndaǵy, jaǵy qarysqan qozy qusap, aýzyn jarty mınýttaı kerip ashty da, qanǵa malshynǵan denesin bir dir etkizip baryp, jan úzdi. Ómirge kelgendegi alǵashqy jáne sońǵy sózin aıta almaı ketti. Tipti dybys ta shyqpaǵan edi. Dárigerdiń tórt kómekshisi muny baıqap qalyp, atqaqtaǵan júrekteri tómen tartyp, aınyp, óne boılary jansyzdanǵandaı boldy. Muny Gúlim kórmedi. Kórgisi de kelmegen. Ol tuńǵysh qyzyn bosanarda jany denesinen álde neshe ret bólinip shyǵa jazdaǵan. Bosanyp bolǵasyn metbıke:

– Shúıinshi, balań mine, – dep bas jaǵyna qoıa salǵanda da, esi-aqyly kiresili-shyǵasyly bop jatyp, birden qaraýǵa júregi daýalamaǵan. Tipti óziniń bosanǵanyn da umytyp ketken. Sábıge kóz qıyǵyn salýdyń ornyna oǵan qatty ókpeli edi. Al mynaý qınalys ol úshin ózin istikke shanshyp, otqa qaqtap-qaqtap alǵannan da aýyr edi. Et-júregi ezilýmen qatar baýyr eti balasyn óz qolymen ákep ólim jazasyna keskenine júregi qan jylaýly bolatyn.

Ol mynaý páleden áli qutylmapty. Ózin sheńgeldegen qoldar qaıtadan tyrtysa qaldy. Sheńgeldengen túlkideı qaıtadan búristi. Dáriger kóptegen áńgimeler aıtty. Odan uqqany jatyryn tazalaý kerek eken.  Onyń tánin qudy túrpimen túrpilep jatqandaı kúı keshti. Ár túrpilegen saıyn mıy zyrq-zyrq etip jaýap qaıtarǵandaı boldy. Birde qarynnyń túgin qyryp jatqandaı áser qaldyrdy. Alpys eki tamyry býylyp, saı-súıegi syrqyrady. Kózin tars qyp jumyp, tisiniń arasynan yńyranǵan, ókisigen dabys shyǵaryp jylap otyra berdi. Osy kezde kóz aldyna qoıdyń qarnyn qyryp otyrǵan marqum anasy keldi. Dáriger onymen sút pisirimdeı aınalysty. Osy sút pisirim ýaqyt ishinde, bastan aıaq qoıdyń qarnyn qyryp otyrǵan marqum anasy elesteýmen boldy. Qansha tyryssa da kóz aldynan óshire almady.

Ol ornynan aýyr qozǵaldy. Dárigerdiń óziniń tánin tazalaǵan temir-tersekterdi, qol jýǵysh shúmektiń astyna tóselgen eden jýatyn kir-kir marlynyń astyna aparyp tyǵa salǵanyn kórip loqsydy. Ózinen buryn da solaı istegen bolýy kerek dep oılady. Basynda mán bermegenine ókindi. Táni seskengendeı belgi berdi. Osy kezde álgi eden jýǵysh úsh áıeldiń júregi jumsaqtaý bireýi, náreste múrdesi salynǵan tabaqtyń betin matamen jaba qoıdy.  Gúlim kórmesin degendegisi edi. Onsyz da Gúlimniń ol jaqqa qaraýǵa júregi daýalamaıtyn.

 Ol aqshasyn ózi otyrǵan oryndyqtyń ústine tastaı saldy da, eseńgiregen adamǵa uqsap, qısalańdap shyǵyp ketti. Dárigerdiń bireý-mireý kórip qalmasyn dep ol aqshanyń ústine otyra qalǵanyn sezgen joq.

Úıine áreń jetken. Eki qyzy dalada qarmen oınap otyr eken.  Ony kóre sala etegine oralyp máz bolysty. Eki qyzyna eki shulyq ustatty. Úıdiń irgesinde kúnge qyzdyrynyp otyrǵan kúıeýi oǵan arbasynyń dóńgelegin shıqyldamaıtyndaı etip maılap qoıǵanyn qýanyshpen jetkizdi.

Almaty

 24.02.2015 jyl