Jaqynda ǵana jaryqqa shyqqan Dosqan Joljaqsynovtyń «Qunanbaı» fılmi sanamyzǵa ár túrli oı salyp, bir tolqytqany málim. Osy kınotýyndyny alǵash kórgen kezde paıda bolǵan bir pikirimizdi aqyry qaǵazǵa kesteleýdi jón kórdik. Árıne Qunanbaı - asa iri tarıhı tulǵa. Deı turǵanmen ónerdiń maqsaty bólek, ol tarıhı qujat nemese ómirbaıandyq memýar emes, bar bolǵany senarıst pen rejıserdiń qıalyna baǵynǵan kórkem týyndy. Sondyqtan kórkem týyndydan biz tarıhı shyndyqty emes, kórkem shyndyqty, kórkem obrazdy, astarly oıdy talap etemiz. Biraq Qunanbaıǵa kelgende jaǵdaıdyń sál basqashalaý ekeni barshaǵa málim. Olaı deıtinimiz «Abaı joly» epopeıasyndaǵy Qunanbaı obrazy bizge tulǵanyń shynaıy beınesin múldem búrkemelep, ádiletsiz qatygez, zorlyqshyl ozbyrdyń syr-sıpatyn berýi. Sol sebepti tilge tıek etip otyrǵan kınotýyndynyń arqalaǵan alǵashqy maqsaty Qunanbaı bıdi aqtaý, múmkindiginshe ádiletshil, týrashyl jaǵyn basa dáripteý bolǵany baıqalady. Sebebi «Abaı joly» da eń áýeli Qodar oqıǵasynan bastalyp, Qunanbaıdyń ozbyr, qatygezdigin asha bastaıdy. Al biz endi ǵana tamashalap otyrǵan «Qunanbaı» fılmi de osy oqıǵany shıelenistiń basy etip alady. Kınony bul kúnde bir shama jurttyń tamashalap bolǵanyna baılanysty, biz oqıǵa jelisin qýalap otyrmaımyz. Joǵaryda aıtqanymyzdaı týyndynyń áýelgi maqsaty Qunanbaıdy aqtaý dedik, olaı bolsa shyn Qunanbaı qalaı bolyp edi?

Bul suraqqa jaýap berý úshin, búginge jetken tarıhı derekterge silteme jasaýmen ǵana shektelýge týra keledi. Uzyn-sonar zertteý júrgizýge maqalanyń talaby da kótermeıdi, táı-táılaǵan qalamymyzdyń da áli belgili. Zamanynyń zańǵar tulǵasy Qunanbaıdyń ádildigi, sharıǵatqa berik, týrashyldyǵy Ahat Shákárimulynyń, Árham Kákitaıulynyń estelikterinen baıqalyp tursa, jazýshy, ǵalym Tursyn Jurtbaıdyń «Qunanbaı» kitaby jáne Beıbit Saparalynyń «Qunanbaı qajy» eńbekterinen biz jan-jaqtyly zerttep, zerdelengen shynaıy Qunanbaı beınesin izdep taba alamyz. Osylardyń ishinde Ahat Shákárimulynyń esteligindegi Qunanbaıdyń Shákárimge aıtatyn aqyl-ósıetinen myna bir úzindini keltire keteıik. Qajy nemeresine: «Men abyroı, ataq alý úshin — eń aldymen adaldyq kerek, eshkimdi ala kórmeı, adalyna bolysý, kemtarǵa járdemdesý kerek degendi erteden oıyma bekittim. Men jasymda Alladan bylaı tiledim: «Ózime baq ber! Baq berseń, dáýlet ber! Ákimshilikti ber! Biraq eldi ózime qaratyp alǵansha istegen jaman qylyqtarymdy kesh! Sol tilekterimdi berip, kemelime kelgennen keıin, ol bergen baǵyńdy, dáýletińdi, ákimshiligińdi ornyna jumsaı almaıtyn bolsam, eki aıaqtynyń eń qory, eń sorlysy qyl» — dedim. Biraq balalarymdy, týysqandarymdy tatý-tátti qyl dep tilemedim. Ony da tilesem, beretin edi. Sol úshin tilegimdi aldym. Men eldi qaratyp, el basshysy bolǵannan keıin, qate ketpese, bile tura qıanat jasap, aramdy qoldaǵan, momyn, jetim-jesirdi jylatqan jerim bolǵan joq. Men adaldyqqa, kópke súıendim. Olar meni qıynnan qutqardy. Meni el — adal, ádil degen ataqqa bóledi. Meniń aıaǵymnan, jaǵamnan alyp, menimen kim jaýlasty? Týystarym jaýlasty! Meniń baǵymdy, abyroıymdy kim kúndedi? Týystarym! Syrttan kelip jaǵalaspady. İshimnen jaý shyǵyp jaǵalasty! Syrttan ish jaýy jaman. Meniń kórgenimdeı jaǵdaıǵa ushyrasań da, aqty jaqta, jetim-jesirge, jylaǵanǵa bolys, járdem et! – dep, qulaǵyma quıa beretin deıtin Shákárim» dep bir aqıqattyń ushqynyn ańǵarta ketedi. Bul úzindiden Qunanbaıdyń áýel bastan aldyna uly murat qoıǵan, ádilettiń jolyna erte den qoıǵan asa soqtaly tulǵa ekenin baıqap otyrmyz. Aldy-artyn, alys-jýyǵyn aıqyn boljap otyratyn suńǵyla Qunanbaıdyń «ne kútseń de osy qarashunaqtan kútseńdershi» degen adam synaǵyshtyq zor danyshpandyǵy – Shákárimniń «keldim qaıdan? Netsem paıdam? Ólgennen soń ne bolam?» deıtin búkil shyǵarmashylyǵyna tirek bolǵan uly fılosofıasynyń alǵashqy negizi bolǵany baıqalady. Maqsaty zor, muraty asyl úlken adamnyń keıde biz túsine bermeıtin qyrlary da bolady. Tipti túsinbeýdiń sońy jaýlyqqa da aparatyn jáıtter bar. M.Áýezov Qunanbaıdyń beınesin berýde jaýlarynyń pikirlerine de kóp súıengenin aıtady. Sol sebepti de Qunanbaıdy aqtap alý úshin tulǵanyń syrtqy bolmysyn, syrtqy minezin sýretteýden kóri ishine úńilý, onyń muńyn, qaıǵysyn taný bizge jaqyndata túsedi. Joǵarydaǵy keltirilgen úzindi Qunanbaıdyń syry, ári ósıeti. Osy úzindiden biz onyń ómir jolyndaǵy barlyq qateligi men jetistigin, qataldyǵy men muń-qaıǵysyn túsine alǵandaımyz. Ómirlik uly muratty kózdeý, jáne oǵan súrinbeı, jyǵylmaı jetý Qunanbaıdyń ǵana qolynan keletin is. Jaryqqa shyqqan kınotýyndy da osy maqsatty alǵa tartyp, tulǵamen syrlasýǵa shaqyryp turǵandaı.

Barshamyzdan dáýirimen de, týysqandyǵymen de Qajyǵa eń jaqyny Abaı hakim. Sol hakimniń sózi, «Ábdirahman ólgende» óleńinde Qunekeńdi bylaı dep sýretteıdi:

Arǵy atasy qajy edi,

Beıisten tatqaı shárbátti.

Jaryqtyqtyń óneri

Aıtýǵa tildi terbetti.

Adaldyq, aqyl jasynan

Qozǵapty, tynyshtyq bermepti,

Mal túgil janǵa myrza edi,

Ár qıynǵa sermepti.

Muńdy, sherli, joq-jitik

Ańsap aldyn kernepti.

Báriniń kóńlin tyndyryp,

Bireýin ala kórmepti.

Ádil, myrza, er bolyp

Álemge jaıǵan órnekti.

Táýbesin eske túsirip,

Tentekti tyıyp, jerlepti.

Qazaqtyń uly qamalap,

İzdegen júzin kórmek-ti.

Aqylynan ap qaıtqan

Ólgenshe bolar ermek-ti.

Ol sypatty qazaqtan

Dúnıege eshkim kelmepti.

Ólmeıtin ataq qaldyryp,

Dúnıege kóńlin bólmepti.

Jarlyǵyna allanyń

Erte oılaǵan kónbek-ti.

Olar da tiri qalǵan joq,

Tirilik arty ólmek-ti.

Ony da aldy bul ólim,

Sabyrlyq qylsaq kerek-ti.

Osy óleńniń ár bir jolyna mán bere qarasańyz-aq Qunanbaıdyń qanshama qadirli, syıly jáne ádiletti bolǵandyǵyn tanısyz. Fılmdegi asa sátti somdalǵan taǵy bir obraz Baraq sultan men Qunanbaı týraly Ianýshkevıchtiń estelikterinde birshama málimetter kezdesedi. Onda Baraq sultannyń batyrlyǵy, tekti, minezdiligi týraly aıtyp kelip, Qunanbaıǵa toqtalady. «Dala ataqtylarynyń biri Qunanbaı bıdiń jasy Baraqtan shamaly ǵana úlken. Qarapaıym qazaqtyń balasy. Tabıǵat oǵan kesek aqyl, ǵajaıyp es jáne júırik til bergen. İsker, óz atalastarynyń ıgiligi týraly qam jeıdi. Dala zańdary men Quran-qaǵıdalarynyń baıandy bilgiri, qazaqtarǵa qatysty Reseı zańdaryn jatqa biledi, qara qyldy qaq jarǵan bı jáne ónegeli musylman. Qarapaıym Qunanbaı áýlıeniń dańqyna bólengen. Odan aqyl suraýǵa jas ta, kári de, kedeı de, baı da ár qıyrdaǵy aýyldardan kelip jatady» dep sýretteýinen-aq bizge Qunanbaıdyń soqtaly tulǵasy anyq baıqalady. Osyndaǵy «qara qyldy qaq jarǵan bı jáne ónegeli musylman» degen tirkeske qarap-aq biz sóz etken kınotýyndynyń neni kórsetýge nıet qylǵanyn ańǵaramyz. Qunanbaıdyń asa iri tulǵa ekenine hakim Abaıdyń myna bir sózi anyq dálel bolǵandaı:

...Musylmanǵa qoımaǵan

Orynsyz janjal shataqty,

Eregisken jaýlaryn

Kisen salyp matapty.

Zeket jıyp, egin sap,

Toıdyrǵan ǵarip, jataqty.

Eskendir, Temir, Shyńǵystaı

Musylmanda ataqty.

Muqym qazaq balasy

Tegis aqyl surapty.

Tobyqtyny el qylyp,

Basyn jıyp qurapty,

Mekede ýaqyp úı salyp,

Páter qyp, jaqqan shyraqty.

Bir qudaıdyń jolyna

Maldy aıamaı bulapty.

Ajal ýaqty jetken soń,

Sonyń da gúli qýrapty.

Qajyny alǵan bul ólim,

Sabyr qylsaq kerek-ti, – dep ózin jubatýynda da ardaqty qajynyń mártebesin kótere sóıleıdi. Baıqasańyz Abaı ákesin «Eskendir, Temir, Shyńǵystaı» dep adamzat tarıhyndaǵy uly tulǵalarǵa teńeıdi. Osy teńeýge qarap bizdiń Qunanbaıdy baǵalaýymyzdyń áldeqaıda tómen deńgeıde ekeni kórinip tur. Iaǵnı Ianýshkevıch maqtasa maqtaǵandaı uly tulǵamyzdyń shynaıy tarıhı beınesin biz áli jerine jetkize alǵanymyz joq demekpin. Onyń jastyq shaǵy, serti, úkimi men urpaq tarbıesi – munyń bári áli talaı fılmge júk bolady dep oılaımyz. Batys elderi osyndaı bıik tulǵalary týraly neshe túrli kıno túsirip, ár qyrynan tanytyp boldy ǵoı, mine bizge de sol kerek. Al jaryqqa shyqqan «Qunanbaı» fılmi sol tanytýdyń alǵashqy bir sátti formasy dep bilemiz. Jáne osy fılmde sátti somdalǵan Zere beınesi – budan buryn da eshqashan bolmaǵan, bálkim keıin de qaıtalaý múmkin bolmaıtyn, qazaq kıno ónerindegi eń kórkem ana obrazy bop qalar. Týyndyda qazaqtyń birshama dástúrin, ónerin kórsetýge de kúsh salynǵan. Alaıda biri sátti shyqsa, birinen sál kemdik tanylady. Biraq bizdiń oıymyzsha osy fılmde senarıst pen rejıserdiń taǵy bir asa mándi maqsaty, aıtar oıy boldy.

Kıno áýeli sál tosyrqaýly bastalǵanymen (bul múmkin bizdiń tosyrqaý bolar), bılerdiń tartysyna kelgende qyza túsedi. Bul jerden Qunanbaıdyń bılikti kópke salyp, sharıǵatpen sheshim shyǵaryp otyrǵanyn ańǵartyp ótedi. Marqum Tákeń (Talasbek Ásemqulov) jaryqtyqtyń sheber qıýlastyrǵan tartys sózderi óte ádemi, shynaıy beınemen ekranǵa engen. Osyndaı tushymdy sózderdiń biri, Zere ájemiz ben Qunekeń arasyndaǵy myna bir sóz almasýda baıqalady.

Qunanbaı: «Bul eldi qalaı bılemek kerek?  Atalarymnyń barlyǵy bı bolǵan. Mine ózim de tizgin ustap otyrmyn. Biraq, osy qazaqtyń jumbaǵyn sheshe alatyn emespin. Sájdege basy tımegen asaý el. Jeńe almaǵan jaýy, bitilmegen daýy qalmaǵan el. Endi mine, alapaty qashqan, bazary tarqaǵan. Býynnan alǵan dert aqyr sońynda qolǵa qıanat bolýshy edi. Bos ustasań qamshynyń sabaǵyndaı qolyńdy kesedi, betimen ketse, kúshke salsań, basyńa shyǵarasyń. Ne jón sózge, ne tizege kónbeıtin bul elge endi táńirdiń tezi kerek sekildi»,–deıdi qapamen.  Zere: «Men qaıdan bilemin, qalqam? Bul qazaq – tizgin ustaǵanǵa qarap  saltyn túzeıtin el. Júris turysyńnan halqyń min tappaıtyn bolsyn, ádiletińdi kórip, dushpanyńnyń ózi syrtyńnan qaıran qalyp, súıinip tursyn. Osyndaı úlgi bolsań, sóziń de ótimdi bolady. Meniń bar biletinim osy. Bireýdiń naqaq qanyn arqalama, qaraǵym!» deıdi.

Menshe kınonyń eń negizgi aıtar oıy osy jerde berilgen. Alǵashqy Qunanbaı sózi arqyly joǵaryda biz atap ótken tulǵanyń ishki muńy, ómirlik maqsaty ashylsa, al ekinshi Zere jaýabynan týra bizge, búgingi elge aıtylǵan úndi estımiz. Shynynda Zere sózi ábden tolysqan, buǵan deıin talaı daýdy ádiletimen sheshken, ataǵy alty alashqa jaıylǵan Qunanbaı bı úshin jańalyq emes. Jasynan estigen, bilgen tárbıesi sol. Bul sóz bizge kerek. Fılmdegi Qunanbaı obrazy týraly «tym muńshyl, qataldyq, qaharlylyq joq» degen biraz ala-qula pikirdi de estip qalǵanymyz bar. Sózimizdiń basynda aıttyq kıno – bul kórkem týyndy, odan biz senarıst pen rejıserdiń qıalyn, maqsatyn tanımyz dep. Olaı bolsa oılap kórińizshi, búgingi kórermenge ne kerek? Qaı taqyrypty, neni aıtýdy janymyz ańsap otyr? Bizdiń qoǵamǵa ne jetispeıdi? Rejıser sol jetispegen nárseni kórsetipti bizge. Ol – ádilet eken.

Senbeseńiz qarap kórińiz, kınoǵa da, aınalańyzǵa da. Parasyz, týysqandyq, tanys-bilissiz sharýa sheshile me bizdiń elde? Túgenbaı para almaıdy, óte adal adam degenge senetin bir qazaq taýyp berińiz. «Bal aralastyrǵan barmaǵyn jalaıdy» dep, tipti para alǵan sheneýnikti aqtap alatyndar bar. Sebebi bizdiń qoǵam soǵan úırendi, ádiletsizdik, paraqorlyq mashyqqa aınaldy. Bılik bir tóbe, halyq bir tóbe, dıalog joq, túsinisý joq. Almatyda mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen kezimde, synyp ishinde eger men bılikke barsam degen taqyrypta biraz áńgime órbip qaldy. Sonda bir top synyptasymyz «aıamaı jeıtin edim, qymbat kólik minip, aqshaǵa shomylyp ómir ótkizer edim» degen pikirdi qoldap shyqqanda, men qarsy boldym. Sondaǵy estigen jaýabym: «Sen jemeısiń be ne? Bári jeıdi ǵoı» degen tańdanys suraq boldy. Iaǵnı qazirgi jastar sheneýnik bolýǵa, dál sol kókeleri istegendi qaıtalaýǵa daıyn. Ádilet, adaldyq degen taqyryp olardyń janyn aýyrtpaıdy. Joǵaryda keltirilgen Zere sózine mán bereıik: «Bul qazaq – tizgin ustaǵanǵa qarap  saltyn túzeıtin el. Júris turysyńnan halqyń min tappaıtyn bolsyn, ádiletińdi kórip, dushpanyńnyń ózi syrtyńnan qaıran qalyp, súıinip tursyn», – deıdi. Biz sol baıaǵy qazaqpyz, áli de tizgin ustaǵanǵa qarap saltymyzdy túzeımiz. Al tizgin ustaǵandar she? Sol Qunanbaıdaı ma? Men fılmdegi Qunanbaıdy aıtyp otyrmyn. Búkil jurttyń úmit kútip otyrǵan jobasynyń qanshama mıllıon qarjysyn eki oılanbaı, esh qınalyssyz qylǵyta salý qaıdan úırengen óner? Tym joǵarǵy jaǵyn bilmeım, ákimnen kúzetshige deıin saralańyz, kóz aldyńda júrgenniń qaısysynan aqshasyz ádilet kóre aldyń? Kimnen úırendi? Kimge qarap boı túzedi?

Qazaqtyń asyl eri, uly sýretker Júsipbek Aımaýytov «Ultty súıý» atty maqalasynda: «Esterińizde bolsyn: qara halyqtyń mádenıetti bolýynan mádenıetti kisiniń qazaq bolýy qıyn, balasyna osy bastan ult rýhyn sińirip, qazaq ómirine jaqyndatyp tárbıeleý kerek. Orys tárbıesin alǵan bala ult qyzmetkeri bola almaıdy. Qazaqqa aıýdaı aqyrǵan sheneýnik tabylýy ońaı; erinbeı-jalyqpaı, baqyrmaı, shaqyrmaı is bitiretin, terisi qalyń, kónbis, tabandy qyzmetker tabylýy qıyn. Qazaqqa zor keýde aqsúıektiń, aqsha jegish jaltyraýyq sheneýniktiń, sulý sózdi, qurǵaq bektiń keregi joq; adal kúshimen ógizdeı órge súıreıtin jumysshy kerek. Sol jumysshy - oqyǵandar. Bekerge ketken saǵat, bosqa ótkizgen mınýt – ult isine zor shyǵyn. Oqyǵandar! Bul ýaqyt jan tynyshtyq izdeıtin, qyzyq qýatyn ýaqyt emes, qyzmet qylatyn, eńbek sińiretin ýaqyt. Oılańyzdar: halyq biz úshin emes, biz halyq úshin týǵanbyz, olaı bolsa, moıynymyzda halyqtyń zor boryshy, aýyr júgi jatyr», – deıdi. Osylaı sóılep, osylaı áreket qylatyn sheneýnik bar ma? Sondaıdy úlgi qylyp, sondaı erdiń sońynan ergen el bar ma? Tilimizdiń, ulttyq rýhanıatymyzdyń, halqymyzdyń sapasyna qarasaq, turmys-kúıine, oqý-aǵartýdaǵy olqylyqtaryna qarasaq jáne barǵan saıyn damyp, zoraıyp ósip bara jatqan ózge jurtqa, damyǵan elge qarasaq, HH ǵasyrdyń basynda aıtylǵan osy sózdiń máni áli de joıylǵan joq. Onda Abaı aıtpaqshy: «bizdiń zamandaǵy el jylqy sekildi. Muny aq qar, kók muzda qar tósenip, muz jastanyp, etegin tósek, jeńin jastyq qylýǵa shydaǵan», elmen birge muńaıyp, elmen birge qınalyp, jurtty ózindeı kórgen mashaqatshyl ǵana baǵa alady. Úrkitip, qorqytyp, zekip, qoısha qaıyratyn júıe bizdi damytpaıdy da, ósirmeıdi de. Biz qataldyqty, zorlyqty bilemiz. Ádilet pen adaldyqty áli tolyq bilmeımiz. Endeshe bizge tentekti tıa bilgen, ádiletti súıe bilgen, el qamqory Qunanbaılar kerek! Bizdiń pikir boıynsha kınonyń aıtpaq oıy da osy bolǵan. Maqalamyzdy «Qunanbaı» neni joqtaıdy dep bastaǵan edik. Endi aıqyndaldy, «Qunanbaı» biraz zaman buryn ólip ketken ádiletti joqtaıdy! Fılmdegi Qunanbaıdyń muńy búgingi bizdiń ádiletsiz qoǵamnyń muńy, ábden ornyqqan jemqor júıege degen nala. Bizge sony kórsetpek boldy rejıser, jáne ol kórindi. Fılm týraly alǵashqy kelgen oı osy boldy.

Esbol NURAHMET