Búgin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq valútasy – teńgeniń aınalymǵa engizilgen kúni. Osy kún elimizde sonymen qatar, qarjygerlerdiń kásibı merekesi retinde de atalyp ótiledi. Portal oqyrmandaryna ulttyq valútamyzdyń aınalymǵa engizilý tarıhy, teńgeniń aınalymǵa engizilgennen keıingi ózgeristeri týraly maqalany usynamyz.
1993 jyly 12 qarashada el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «QR-y Ulttyq valútasyn engizý týraly» Jarlyǵy shyqty, al, 15 qarasha kúni teńge aınalymǵa engizildi.
Keshegi KSRO-ǵa múshe elder ishinde Qazaqstan eń sońǵy bolyp rúbldik zonadan shyǵaryldy. Qazaqstan aldynda ol kezde jańa valútaǵa ótýdiń eki joly turdy. Biri, basqa da odaqtas elderdiń tájirıbesindegideı, eki kezeńdi qamtıtyn reforma edi. Ol boıynsha aldymen ýaqytsha aqsha birligi aınalymǵa engizilip, keıin turaqty valútaǵa kóshý kerek boldy. Qazaqstan bul joldan birden bas tartty. Sóıtip, 1992 jyly birden jańa Ulttyq valútany engizý tiraly sheshim qabyldandy. Quramyna joǵary dárejeli mamandar Meńdibaı Álın, Tımýr Súleımenov, Aǵymsaly Dúzelhanov jáne Haırolla Ǵabjalılov kirgen arnaıy komısıa qurylyp, jańa valútany ázirleý jumysyna kirisip ketti.
Dızaınerlerdiń jańa valúta keskinin ázirleý jumystary Almaty qalasynda erekshe qupıa jaǵdaıda júrgizildi. Bul týraly dızaınerlerden basqa memleket basshylyǵyndaǵy sanaýly adamdar ǵana bilgen.
Jańa valútanyń ataýyna qatysty da birqatar usynystar bolǵan. Elbasy N.Nazarbaev «Altyn» ataýyn usyndy. Keıin jańa aqshany «teńge» dep ataý týraly sheshim qabyldandy. «Teńge» sózi bastaýyn orta ǵasyrlardaǵy túrki memleketteriniń kúmis aqshasy «denge», «tańǵadan» alady. Osy sóz orystyń «dengı» sózine de arqaý bolǵanyn aıta ketý kerek.
Al, qaǵaz aqshaǵa halqymyzǵa belgili aqyn-jazýshy, ǵalym, oıshyldardyń beınelerin salý uıǵaryldy. Sýretshilerdiń aıtýynsha, bárinen de ál-Farabı beınesi bar banknottar qataryn ashatyn bir teńgelik kýpúra qıynǵa túsken. Onyń portreti burynyraqta Keńes Odaǵynyń Ǵylym akademıasymen kanonızasıalanǵan (áýlıeler sanatyna qosylǵan) edi. Biraq, ony ǵalymdardyń muraǵattarda saqtalǵan eńbekterinen tabý da qıynǵa soqty. Bir teńgelik nomınal bar qatarǵa ıdeıa bergen negizgi kýpúra boldy. Onda ál-Farabıdiń ıslam álemindegi barlyq meshitterdiń kúmbezderi eseptelgen sqemalary, formýlalary beınelengen edi. Basqa kýpúralarmen de qıyndyqtar bolǵan. Olardyń ishindegi eń negizgisi – bizdiń kitaphanalarymyzda banknottarda beınelegisi kelgen tarıhı tulǵalardyń týra beıneleriniń bolmaýy. 1992 jyly tamyzdyń 27-si Ulttyq bankte teńge kýpúrasynyń úlgilerin bekitken dızaınerler toby Anglıaǵa attandy.
Elimizde aqshany bastyratyn fabrıka joq bolatyn. Tipti, qundy qaǵaz bastyratyn qarjy da tapshy bolatyn. Elbasy Nursultan Nazarbaev ol kezeńdi “Prezıdenttiń úlken oıyny” fılminde “Shetelderge barý úshin ushaqqa janarmaı, aeroportty jalǵa alý úshin qarjy joq edi” dep eske alady. Osyndaı kezeńde elimizde qarjylyq reforma júrgizilip, ulttyq valútanyń qajetti qarajattyq ınfraqurylymyn jasaý qolǵa alyndy. Teńge Ulybrıtanıadaǵy “Harrıson jáne onyń uldary” dep atalatyn banknot fabrıkasynda basylatyn boldy. Al, alǵashqy metal monetalar Germanıada ázirlendi.
Budan keıingi jaǵdaıdy Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń sózimen aıtqanda: «Jeti mıllıon dollar taýyp, aqshamyzdyń qalǵan bóligin shyǵarýǵa qajetti shyǵyndy tóledik. Tórt «Il-76» ushaǵyn jaldap alyp, aqshamyzdyń 60 paıyzyn tasyp ákeldik. Bul óte qupıa operasıa edi. Qujattarǵa: «Memleket basshysynyń salynyp jatqan rezıdensıasyna kerekti múlik» dep jazyldy. Oǵan deıin oblystarda jerasty qoıma jasatyp qoıdyq. Tórt ushaq aptasyna London-Oral, odan oblystarǵa deıin árli-berli on segiz reıs jasap turdy. 12 qarashany men aqshany engizý kúni dep jarıaladym. Jıyrma kúnge jeter jetpes ýaqyt qaldy. UQK basshylarynyń bárin operasıany ótkizýge jumyldyrdym. Eń qıyny – aqshany barlyq aýdandarǵa, barlyq bankilerge jetkizý. Ol segiz kúnniń ishinde atqarylyp shyqty. Bálkim dúnıe júzinde jańa aqshany engizý tap osyndaı tez ári tabysty júzege asyrylǵan joq shyǵar» dep sonaý 1993 jyldardy eske alady Elbasy N.Á. Nazarbaev. 1993 jyly 1-i qarashada Ulttyq banktiń oblystardaǵy fılıaldaryna “H” kúni ashylady degen qupıa konvertter jetti. Al, araǵa úsh kún salyp Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentiniń Jarlyǵymen ulttyq valúta – teńgeni engizý boıynsha memlekettik komısıa quryldy. 1993 jyly 3 qarashada Prezıdenttiń Jarlyǵymen qurylǵan Ulttyq valútany engizý jónindegi memlekettik komısıa ulttyq valútany engizýdiń tujyrymdamasyn daıyndady. Bul qujatta jańa valútanyń engizilý merzimi, tásili, jańa valútany aıyrbastaý pýnktterine jetkizý máseleleri, qolma-qol aqshany aıyrbastaý koefısıenti men lımıtteri, valúta baǵamyn qalyptastyrý jáne basqa mańyzdy máseleler aıqyndaldy. 1993 jyly 12 qarashada «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq valútasyn engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Jarlyǵy shyqty. Onda «Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda 1993 jyly 15 qarashada saǵat 08.00-den Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq valútasy-teńge aınalymǵa engizilsin; 1993jylǵy 18 qarashada saǵat 08.00-den bastap teńge Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdy tólem quralyna aınalady. Teńge 100 tıynnan turady. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy qoldaǵy aqsha banknottar men monetalar túrinde aınalysta bolady»- dep kórsetilgen.
Qarashanyń 13-i barlyq gazetter jańa valútanyń sýretterin berdi. Aqsha kýpúrasy teńge men qaǵaz tıyndar, aýystyrý tártibi týraly respýblıkalyq, oblystyq baspasóz habarlap jatty. Al qarashanyń 15-inen 20-syna deıingi ýaqyt somdy teńgege aýystyrý úshin berildi. Týra alty kúnde halyq qoldaǵy aqshasyn táýelsiz eldiń valútasyna aıyrbastaýy kerek edi. Halyq bes júz somy bir teńge alyp jatty. Qaǵaz aqshasyn qapshyqtap jınaǵan aǵaıyn endi teńgeniń kezegine turdy. Bul kúnder ár turǵynnyń esinde. Qobyraǵan “shóp aqshany” jınap, saqtaǵandy shyǵaryp, qolǵa jańa kýpúrany kórgender tól teńgeni birneshe kún qyzyqtaǵan. Aǵartýshy Ál-Farabı, kúıshi Súıinbaı, ǵalym Shoqan Ýálıhanov, aqyn Abaı, Ábilqaıyr han beınelengen teńge halyqtyń arasyna ene berdi. Ulttyq banktiń oblystyq basqarmasy, ekinshi deńgeıli on eki banktiń fılıaldary, esep aıyrysý kasalary táýligine 19 saǵatqa deıin turǵyndar qarjysyn aýystyryp jatty. Eski aqsha túni boıy eseptelip, suryptalyp, jóneltýge daıarlandy. Jumystyń eń aýyry oblys ortalyǵyndaǵy esep-kassa ortalyqtaryna tústi. Bul ujym alty kúnniń ishinde 8 mıllıard rúbl eski aqsha qabyldapty. Osy kúnderi aqsha tapsyrýǵa 362 myń turǵyn kelgen. Turǵyndar 19,6 mıllıard eski rúbl jınaǵan. 770 qapqa salynǵan 20 tonna rúbl otqa jaǵylǵan. 1993 jyldyń qarashasynda teńgeniń aınalysqa shyǵarylýy bizdiń jas táýelsiz respýblıkamyzdyń jylnamasyndaǵy eń mańyzdy oqıǵalardyń biri bolyp tabylady. Ol elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtý jolyndaǵy túbegeıli áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy júrgizý úshin qajetti tarıhı qadam boldy. Al osy jyly qarashanyń 22-sinde zeınetaqy men eńbekaqy teńgemen berile bastady. Elimizde valúta aıyrbastaý pýnktteri ashylyp jatty. Keıin Almaty qalasynda Ulttyq banktiń Banknot fabrıkasy, Óskemende Moneta saraıy ashyldy. Ýaqyt talabyna saı teńgeniń dızaıny ózgerdi. Búginde kýpúralarymyzdyń qorǵanyshtyq qasıeti damyǵan elder valútasymen básekelese alady. Respýblıkada aqsha aınalysyndaǵy monetamen qatar mereıtoılyq jáne eskertkish monetalar da qoldanylady. Mereıtoılyq jáne eskertkish monetalar olarda belgilengen qunǵa sáıkes tólem qabiletine ıe, biraq olar negizinen mádenı — aǵartý maqsatynda shyǵarylǵan . Ádettegideı , olar qatań shekteýli taralymmen shyǵarylady jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda jáne shet elderde koleksıalyq qunymen satýǵa arnalǵan.
2006 jyly Ulttyq valúta keskini túbegeıli ózgertildi. Onda burynǵy úlgide bolǵan dańqty tulǵalardyń beıneleri alynyp tastaldy. Jańa úlgidegi banknotalar biryńǵaı stılde oryndalǵan, sýretter bet jaǵynda negizinen tiginen, syrt jaǵynda kóldeneńinen ornalasqan. Tutastaı alǵanda, dızaın Qazaqstannyń qazirgi beınesin kórsetedi, barlyq memlekettik nyshandar, sáýlet obektileriniń jáne eldiń tabıǵat landshaftarynyń beıneleri kiredi. Banknotalardyń bet jaǵynda ortalyq bóliginde «Astana-Báıterek» monýmenti — qazirgi zamanǵy qazaqstandyq sáýlettiń, konstrýktorlyq jáne ınjenerlik oıdyń jetistigi, táýelsiz Qazaqstannyń damý nyshany ornalastyrylǵan. 2010 jylyQazaqstannyń EQYU tóraǵalyq etýine arnalǵan 1000 teńgelik, «Azıada 2011» Jetinshi qysqy Azıada oıyndaryna arnalǵan nomınaly 2000 teńgelik, 2011 jylǵy 25 mamyrdan bastap Islam Konferensıasyn Uıymdastyrýǵa Qazaqstannyń tóraǵalyq etýine arnalǵan nomınaly 1000 teńgelik, 2011 jylǵy 4 shildede Qazaqstannyń Ulttyq banki respýblıkanyń táýelsizdigine 20-jyl tolý qarsańynda nomınaldyq quny 10000 teńgelik, 2011 jylǵy 4 shildede aınalysqa jiberilgen Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan nomınaldyq quny 10000 teńgelik, 2011 jyly 30 jeltoqsanda aınalysqa jiberilgen «Qazaq eli» monýmenti bederlengen 5000 teńgelik, 2013 jylǵy 29 naýryzda Ertis ózeni beınelengen Qazaqstan kartasynyń sulbasy bar 2000 teńgelik, 2013 jyldyń 12 jeltoqsanynda «Kúltegin» túrki jazba eskertkishine arnalǵan nomınaly 1000 (bir myń) teńgelik eskertkish banknotty aınalysqa shyǵardy. Onyń kólemi 134h70 mm qaǵazda daıyndalǵan. Osy banknotalardy engizý kezinde jańa banknottarda gramatıkalyq qatelerge jol berilgenin de aıta ketken jón.
2006 jyly qarashada Ulttyq bank teńgeniń sımvoly bolatyn úzdik sýretke baıqaý jarıalady. Ol baıqaýdy 30 myń sýrettiń ishinen sýretshiler Vadım Davıdenok men Senjar Ámirhanovtiń jobasy utyp aldy. Ol sımvol T árpiniń ústine kóldeneń tartylǵan syzyq túrindegi qarapaıym sýret edi. Jeńimpazdarǵa bir mıllıon teńge syıaqy berilgennenk keıin atalǵan sımvol Japonıa poshta qyzmetinde 126 jyldan beri qoldanylyp kelgeni anyqtaldy...
Búginde qazaqstandyq banknotalar 15 deńgeıli qorǵanys qabatyna ıe, qoldan jasaý múmkindigi barynsha shektelgen qarjylyq aınalym quraly bolyp sanalady.
Darhan Muqan
