Keshe Astanada eldiń Syrtqy ister mınıstrliginde alqa májilisi bolyp, oǵan Elbasy qatysqany birqatar aqparat quraldarynda jarıalandy. Alqa májilisiniń negizgi taqyryby Syrtqy ister mınıstrligi men elimizdiń shet elderdegi mekemeleriniń qyzmetindegi syrtqy ekonomıkalyq baǵdardy kúsheıtý máselesi boldy.
«Onda «EKSPO-2017» halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine shet memleketterdiń keń aýqymda qatysýyn qamtamasyz etý jónindegi sharalar da talqylandy. Sondaı-aq, el Prezıdenti syrtqy saıasat vedomstvosynyń aldyna basqa da birqatar jańa mindet qoıdy jáne naqty tapsyrmalar berdi» delingen resmı habarlamadardan basqa bul jıyn týraly egjeı-tegjeıli aqparat taralmady.
Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq ahýal men bılik júıesiniń jumys stılinen habary bar adamǵa sheteldegi 90-nan astam elshini elbasynyń aldyna ákelgen jıynnyń sebebin túsiný úshin budan artyq málimettiń de keregi joq. «EKSPO-ǵa» shet memleketterdiń keń aýqymda qytsýyn qamtamasyz etý» degennen-aq biraz dúnıeni ańǵarýǵa bolady.
Naqtyraq aıtar bolsaq, memleket basshysy bul jıynda elshilerge shetelden aqsha jınaýdy tapsyrǵan. «EKSPO-ǵa» shaqyrý, túrli ınvestısıalyq jobalardy nasıhattaý, elde jappaı satylyp jatqan memlekettik kásiporyndardy satyp alýǵa úgitteý syndy sharalardyń barlyǵynyń túpki maqsaty bireý – shatqaıaqtap ketken ekonomıkaǵa qajet qarjy tabý. Investısıalar jónindegi arnaıy mınıstrlik, osy salaǵa tikeleı jaýapty vıse-premer, halyqaralyq kórmeni uıymdastyrý jónindegi arnaıy ulttyq kompanıa, túrli saladaǵy ınvestısıalyq jobalardy basqaryp júrgen qanshama holdıńter bola tura memleket endi elshilerge qolqa salýda.
Buǵan deıin de joǵary deńgeıde qazaqstandyq dıplomattardyń elge qarajat tartý isinde selqostyq kórsetip kele jatqandyǵy aıtylǵan bolatyn. Atap aıtsaq, ótken jyldyń qarasha aıynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda N. Nazarbaev shet elderdegi dıplomatıalyq ókildikterdi shetelden ınvestısıa tartý isine járdem jasamaı kele jatqanyn aıtyp, synaǵan edi.
«Elshiler nemen aınalysatyndaryn bilmeıdi. Óz isterin bilmegen soń, ekonomıka týraly múldem habarsyz. Sondyqtan basqasha baǵyt bolý kerek. Mınıstrmen kezdesýde, alqa jıynynda biz áli sóılesemiz», - degen edi sol kezde Elbasy elshilerge qarata.
Sol «sóılesetin kez» keshe boldy. Elbasy elshilerge nemen aınalysý kerektigin aıtyp, jumys taýyp berdi. Endi olar dıplomatıalyq máselelermen qosa, ınvestısıa tartý boıynsha mamanǵa aınalyp shyǵa keldi.
Syrtqy saıasatta elshilikterdiń negizgi mindeti – ulttyq múddeni shet memleketterge tanytý, memleket atynan sóılep, shet elderde óz memleketiniń múddesin qorǵaý. Elshilikterdiń jumysy bylaıǵy halyqqa osy ýaqytqa deıin kórinbeı keldi. Tipti, qarapaıym halyq olardyń bar-joǵynan da habarsyz edi. Sóıtsek, tek halyq qana emes, Úkimet basshylyǵy da elshilerdiń osy ýaqytqa deıin nemen aınalysyp kelgeninen beıhabar bolyp shyqty. Bul soraqylyqqa Elbasy aralasyp, eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgen elshiler qaýymyna jańa mindet júktedi. Endi olardyń nemen aınalysyp júrgenin biletin sony múmkindik týdy. Elshilikterdiń jumysynyń naqty nátıjesi budan bylaıǵy ýaqytta tartylǵan ınvestısıalar kólemimen ólshenetin bolady. Álemniń ár túpkirinde Qazaqstandy tanystyratyn 94 elshi endi barǵan elderinde qur júrmeı, mal taýyp júrýge mindetteldi.
Ekonomıka tyǵyryqqa tirelgenin jalǵan aqparatpen bet baqtyrmaı otyryp almaı, ýaqytynda osylaı moıyndaý da – erlik. Ortaq isten syrtta júrgen elshiler de tys qalmaýy kerek. Qazyna qorjynyna olar da úles qosýǵa «quqyly». Biraq, dımlomatıalyq korpýsqa birinshi basshynyń kolodasynan túsip qalǵan kartalary baratynyn eskersek, joqtan bar jasap, ekonomıkalyq máselelerdi utymdy sheshe alatyn qyzmetshini elshilerdiń arasynan tabý qıyn bolar. Ári-beriden soń, elshilerdiń barlyǵy birdeı halyqaralyq masshtabtaǵy ekonomıkalyq máselelermen shuǵyldanýǵa mamandanbaǵanyn da eskerý kerek. Arasynda agronomy da, pedagogy da, ınjeneri de bar elshilik korpýs ınvestısıa tartý týraly prezıdent mindetin qanshalyqty atqaryp, elbasy senimin aqtaı qoıar eken?
Álemdik tájirıbede syrty saıasat vedomstvolaryna sheteldik ınvestısıalar tartý jóninde mindet artý máselesi burynnan bar. Árıne, bul elshilerge artylatyn negizgi mindet emes, biraq, memleket múddesi úshin mańyzdy sharýalardyń biri. Kóptegen elderde mundaı jumysty syrtqy ister mınıstrligi ınvestısıa tartý jónindegi arnaıy Agenttiktermen birlesip atqarady. Mundaı agenttikter álemniń damyǵan kez-kelgen elinde bar. Elshilikter syrt elderde ókildikteri joq osy agenttikterdiń daıyndaǵan jobalaryn shet elderge tanystyrý, halyqaralyq baılanys sharalaryn úılestiredi. Sonymen qatar, ol agenttikter dıplomattarǵa ınvestısıa tartylatyn elderdiń ishki ahýalynan jaqsy habardar bolǵandyqtan senim artyp jatady. Iaǵnı, eki úlken vedomstvo syrttan qarajat tartý isinde biriniń kem-ketigin ekinshisi tolyqtyryp jumys isteıdi. Biz Qazaqstan ekonomıkasyn ınvestısıalaýǵa shaqyryp otyrǵan AQSH, Ulybrıtanıa, Nıderlandy, Italıa, Fransıa syndy elderdiń ózderi osy júıe boıynsha ınvestısıalaý saıasatyn júrgizedi.
Investısıa tartý jónindegi Agenttik bizde de bar. Ol Kaznex Invest eksport jáne ınvestısıa jónindegi Ulttyq agenttik dep atalady. Syrtqy ister mınıstrliginde de ekonomıkalyq baılanystardy damytý qyzmeti bar. Biraq, bul eki qurylymnyń da osy ýaqytqa deıin qandaı dárejede jumys istep kelgenin elbasynyń ózi aıtyp berdi. Shynymen de bizde, ınvestısıa tartý, kásiporyndarǵa ınvestorlar tartý máseleleri prezıdenttiń shetelderge sapary barysynda sheshilip jatady. Álemdik alpaýyt kompanıalardyń basshylarymen N. Nazarbaevtyń ózi baryp kezdeskenin de kórip júrmiz. Qazaqstan ekonomıkasyna ınvestısıa quıý týraly talaı kelisim-sharttarǵa osyndaı prezıdent saparlary barysynda qol qoıylǵan. Alaıda, sol kelisim-sharttarǵa da ońaılyqpen qol jetkizilmeıdi. Prezıdentpen ótken kezdesýlerde sheteldik kompanıalar qyzyǵýshylyq tanytqanmen, naqty iske kelgende bizdiń memorgandardyń jumys stılinen shoshynyp, keıin sheginetin kórinedi. Osyndaı júz kezdesýdiń tek onynda sheteldikter Qazaqstanǵa qyzyǵýshylyq tanytsa, sol onnyń bireýi ǵana kelesim-shartqa qol qoıýmen aıaqtalatyn kórinedi. Bul da qazaqstandyq bılik júıesiniń, onyń ınvestorlarmen jumys júrgizý algorıtminiń kemshilikterin kórsetedi.
Halyqaralyq tájirıbede sheteldik ınvestorlarmen jumys isteýdiń tolyq sıkly qoldanylady. Ol sıkl qýatty taldaý, múddeli memleketterdi zerdeleý daıyndyǵy, maqsattyq toptardy irikteýden bastalyp, ınvestısıalyq jobalardy júzege asyrýmen ǵana emes, sol ınvestormen odan arǵy ýaqyttaǵy qarym-qatynastardy nyǵaıtý jumystarymen jalǵasady. Investısıa tartýdy oılaǵan elder jekelegen basshylardyń bet-bedelin paıdalanyp emes, osylaı keshendi júıemen jumys isteıdi. Al, bizdikindeı bir kúni bar elshini jınap alyp, tapsyrma qoıýmen másele sheshilmeıdi. Elshilerdiń elbasydan alǵan bul tapsyrmalary da ádettegideı aqparat quraldarynda túrli maqalalar jarıalaý, paıdasyz kezdesýler ótkizý, nátıjesi joq memorandýmdar jasaýdan árige barmaıtynyn túsiný qıyn emes. Sondyqtan da, dıplomattarymyzdyń otandyq ónerkásipke qarjy tartýǵa árekettenýi syrt kózge ınvestısıalyq saıasattan góri, qaıyr suraýǵa kóp uqsap kórinýi múmkin.
Darhan Muqan
