Qazaqstandyq kásipker Marat Tólebaev Qazaqstandaǵy aýylsharýashylyq jerlerin otandyq jáne sheteldikterge satý bastamasyn qoldap otyr. Ol jer satýdyń qajettiligi týraly óziniń blogynda jarıalaǵan maqalasynda biraz dálelderin de usynypty.
«Aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi satýǵa, onyń ishinde sheteldikterge berýge bola ma? Meniń oıymsha, bolady jáne ol qajetti shara», - degen kásipker bul oıyn mynadaı birneshe dáıekterge súıene otyryp jalǵaıdy.
Birinshiden, kásipkerdiń oıynsha, búgingi tańda sharýalardyń qolyndaǵy jerler olardyń jeke menshigi bolmaǵandyqtan, ony memleket kez kelgen ýaqytta qaıtaryp alýy múmkin eken. Mundaı turaqsyzdyq jerge qajetti kútim jasaý, uzaq merzimdi paıdalaný múmkindikterin shekteıtin kórinedi.
Kásipkerdiń aıtyp otyrǵan ekinshi ýáji - jerdi jekemenshikke satý ony qarjylyq aınalymǵa túsirýge jol ashady eken-mis. Iaǵnı, jer ıeleri ony bankterge kepildikke qoıyp, sharýasyna qajet qarjy ala alady.
Úshinshiden, Marat Tólebaev jer naryǵyn ashý arqyly Qazaqstanǵa ınvestorlar tartatyn taǵy bir múmkindik ashylatynyn aıtady. Elge ınvestorlardyń kelýi qazirgi qarjylyq daǵdarys kezinde óte qajetti másele deıdi kásipker.
Jer satýdyń «paıdaly» tustaryn osylaısha tizbektep bergen M. Tólebaev búginde jerdiń satylýyna qarsylyq tanytyp júrgen azamattardyń aıtyp júrgen argýmentterine jaýap beredi.
«Jer satýǵa qarsy shyǵýshylar «Aýylsharýashylyq jerlerdi satý arqyly qazaqstandyqtar eń basty ulttyq resýrs – jerden aıyrylady» dep sanaıdy. Men bul argýmentti túsine almaımyn. Qalaısha «aıyrylady?». Sheteldikter jerdi kóterip alyp kete me? Joq. Ol (jer satyp alǵan sheteldik – red.) ne isteı alady? Eger ol jerdi satyp alý úshin aqsha salady, onyń aýylsharýashylyǵy maqsatynda ǵana paıdalanylýy mindetteledi. Sondyqtan, satyp alǵan adam osy baǵytta ǵana jumys isteýge, sol arqyly salyq tólep, elge eńbekaqy tóleıdi», - deıdi M. Tólebaev.
Kásipker sheteldikke jer satsaq, shetel azamattarynyń elge kóptep keletinine de senbeıdi eken.
«Árıne, qazaq retinde maǵan mundaı perspektıva unamaıdy. Biraq, ár nárseni óz atymen aıtaıyq. Bul jerde másele qytaılyqtar týraly bolyp otyr. Shynymen, bul halyqtyń kishkene ǵana bir bóligi kóship kelse, Qazaqstan halqynyń asımılásıaǵa túsip ketýine jetip jatyr. Biraq, bul jerde sebepter men saldardyń baılanysy bar ma? Meniń oıymsha, kóp adamdar bul jerde sheteldik ınvestısıa tartý men shetel jumysshylarynyń kelýin shatystyryp júrgen sıaqty. Bul máseleler zańda jeke-jeke kórsetilgen, iske asqanda da jeke-jeke túsinilýi kerek. Munyń barlyǵy «Halyqty jumyspen qamtý týraly», «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańdarmen, qylmystyq, ákimshilik kodekstermen retteledi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, sheteldikterdiń jer satyp alýy onyń avtomatty túrde óz eliniń azamattaryn Qazaqstanǵa ákelýine quqyq bermeıdi», - deıdi M. Tólebaev myrza. Bul aıtqanyna kásipker elimizde búginde 700 shaqty qytaılyq kompanıa jumys isteıtinin, onda jumys istep jatqan etnıkalyq qytaılardyń sany 2000 adamnyń shamasynda ǵana ekenin, esesine ol kompanıalarda 400 000 shaqty Qytaıda turatyn qazaqtar eńbek etip jatqanyn dálel retinde usynǵan.
Sondaı-aq, kásipker: «Keıbir azamattar jerdiń sheteldik ıesi onda óndirilgen ónimderdi shetelge áketip, elimizde aýylsharýashylyq ónimderine defısıt týyp, baǵa ósedi dep qaýiptenýde. Bul ekonomıkalyq logıkaǵa kelińkiremeıdi. Eshbir sheteldik ınvestor Qazaqstannan astyqty shetelge shyǵaryp, 140 dollarǵa sata almaıdy. Óıtkeni, Qazaqstanda astyqtyń naryqtyń baǵasy 150 dollar deńgeıinde. Iaǵnı, ol óz ónimin shetelge emes, el ishinde satatyn bolady. Qazir solaı bolyp jatyr. Sondyqtan, azyq-túliktiń shekara asatyny týraly qater – negizsiz», - dep sanaıdy.
M. Tólebaev jer saýdasyna narazylyq tanytýshylardyń «Qazaqstanda jer satyp alǵan sheteldikter jergilikti halyqtyń quqyǵyn shekteıdi» degen ýájimen de kelispeıdi.
«Men osyndaı da dáıekter estip jatyrmyn. Iaǵnı, sheteldikter aýyldardyń aınalasynan jer satyp alyp, ol ýchaskelerge jergilikti halyqty jolatpaı, turǵyndar ózderiniń týǵan jerine aıaq basa almaı qalatyn kórinedi. Bul argýmentte aqyldan góri, emosıalyq reń basym dep sanaımyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kodeksine sáıkes, kez kelgen jerdiń ıesine qatysty talaptar bar. Iaǵnı, basqa tulǵalardyń ol jerlerden ótýine, mal aıdaýyna, komýnıkasıalar tartýyna, basqa joldar bolmasa zańmen ruqsat etiledi. Bul kodekstiń 69-babynda naqty kórsetilgen. Biz nege jerdi qazaqstandyq azamat satyp alsa, mundaı shekteýlerge barmaıdy dep oılaımyz? Bul jerde meniń oıymsha normatıvti jáne basqa da negizdemeleri joq steorotıpter bar dep oılaımyn», - deıdi bıznesmen.
Osylaısha qazaq jerin sheteldikterge satýdy «paıdaly is» dep sanaıtyn kásipker kim? Qaıda týǵan? Qandaı adam? Nemen aınalysady?
Ǵalamtordan Marat Tólebaev týraly maǵlumatty kóptep kezdestirýge bolady. Búginde «Smart Investments» JSHS dırektory bolyp qyzmet etetin ol 1967 jyly Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdany Tóretam aýlynda dúnıege kelgen. Úılengen. Kelinshegi Roza Orazaqova ekeýi bir ul, bir qyz tárbıelep otyr. Qazaq memlekettik ýnıvesrıtetin «zańger», Eýrazıa naryq ınstıtýtyn «ekonomıs» mamandyǵy boıynsha támamdaǵan.
1992-1997 jyldar aralyǵynda túrli bıznes qurylymdarynda jumys istegen. Keıin memlekettik qyzmetke ornalasqan. 2004-2006 jyldary Astana qalasy ákiminiń orynbasary, 2007-2010 jyldary «Tobyl» áleýmettik-kásipkerlik korporasıasy» UK-nyń basqarma tóraǵasy laýazymdaryn atqarǵan. 2011 jyldyń maýsymy men 2013 jyldyń jeltoqsany aralyǵynda aýylsharýashylyǵy vıse-mınıstri bolǵany jáne bar.
M. Tólebaev myrzanyń bul aıtqandary óziniń jeke pikiri dep qoıa salýǵa bolar edi, árıne. Biraq, «qoıa salǵyzbaıtyn» basty sebep, Tólebaevtiń ózi túrtip ótken «jerdiń ult baılyǵy» ekendigi. Babalarymyz qan tógip qorǵaǵan, árisi jońǵar men qoqannyń, berisi keńestik kezeńdegi orystyń kóz alartýynan aman saqtap, urpaqqa amanattaǵan jerdiń taǵdyry «tólebaevtardyń» paıym-parasatynyń deńgeıinde sheshilmeıdi. Halyq murasy, ult qazynasyna qatysty qandaı da qaýly-qarar jalpy halyqtyń erik bildirýimen, kóptiń pikirin eskere otyryp qabyldanýy kerek. Artynda qandaı toptar, aldynda qandaı maqsattar turǵany belgisiz mundaı «bastamashyldardyń» aıtqandary jer taǵdyryna beı-jaı qaramaıtyn el azamattary tarapynan tıisti jaýabyn alýy qajet dep sanaımyz.
Darhan Muqantegi
