Álemdik saıasat sahnasynda basty ról oınap otyrǵan eki iri derjava: AQSH pen Reseı arasyndaǵy «oıyn» álemniń nazaryn ózine aýdarýda. AQSH tarapy ses kórsetip, sanksıa salǵanymen, Reseı miz baǵar emes. Esesine, Qyrymdy bólip alyp, óz saıasatyn erkin júrgizýde. AQSH ta sońyna deıin baratyn sekildi: Reseı ekonomıkasyn «aıaqtan shalý» maqsatynda jańa sanksıalardy ústi-ústine shyǵarýda. Sonymen qatar, Ýkraınaǵa 150 mln AQSH dollary kóleminde kómek kórsetip, túrli jeńildikter jasaýǵa nıettenip otyr. Sóıtip, Batys Reseıdi daǵdarys kútip turǵanyn boljaıdy. Al, bul daǵdarystyń RF-men odaqtas bolyp otyrǵan Qazaqstan jáne Reseı ekonomıkasyna táýeldi Ortalyq Azıanyń ózge elderine yqpal-áseri qandaı bolmaq?
AQSH -tyń elektrondy basylymdarynyń biri – «Eýrazıanet.org» saıtynynyń jazýyna qaraǵanda, AQSH-Reseı qarym-qatynasynyń salqyndaýy tek Reseıge ǵana emes, oǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettiń turǵyda táýeldi bolyp otyrǵan Ortalyq Azıa elderine de zıany tıetin bolady. Batys: "Eger Reseıge salynǵan sanksıalardyń el ekonomıkasyna tisi batsa, ol Ortalyq Azıadaǵy postkeńestik elderge aýyrtpalyǵyn tıgizbeı qoımaıdy,- degen pikirde.
22 jyl buryn Máskeýdiń quzyrynan resmı túrde shyqqanymen, Ortalyq Azıa elderiniń kópshiligi áli kúnge deıin Reseımen baılanysty. Qazaqstan Reseıge Kedendik Odaq úshin Reseı ekonomıkasyna túbegeıli táýeldi bolsa, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan sekildi kedeı elder mıgranttarǵa tólenetin aqshamen kún kórip otyr. Reseı ekononmıkasynyń Ortalyq Azıa elderine yqpaly aımaqtyq valútalar quldyraýynan kórindi. Rúbldiń dollorǵa shaqqandaǵy quny 11 % tómendedi, ile-shala Qyrǵyzstan somy 10 % qunyn joǵaltty, Qazaqstan teńgesi 20% -dyq quldyraýǵa ushyrady. Bul valúta baǵamyndaǵy ózgerister aımaqtaǵy ósim boljamy men ınflásıalyq kólemin asyryp jiberdi.
Ortalyq Azıa sheneýnikteri men ekonomıserin alańdatyp otyrǵan taǵy bir jaıt, aımaqtardyń mıgrant almasýynan túsetin qarjyǵa táýeldilik. Jáne Reseıden jumyskerlerdi qaıtarýdan soń óz elinde jumys taba almaýynan týyndaıtyn tártipsizdik. Álemdik banktyń sońǵy esebine saı, bir mıllıonnan astam tájikter, bir mıllıon qyrǵyzdar, birneshe mıllıon ózbek shetelderde, Reseı men Qazaqstanda jumys isteıdi. Tájikstanda JİÓ-niń 47 paıyzyn eńbek mıgranttary quraıdy. Al, Qyrǵyzstanda 29 paıyz bolsa, Ózbekstanda ár adamnyń Reseıde nemese Qazaqstanda jumys isteıtin týysy bar. Rúbl men teńgeniń quldyraýy olar úshin tıimsiz. Sebebi, úılerine qaıtý aldynda eńbekaqylary dollarǵa aýystyrylady.
Batys analıtıkteriniń boljamy boıynsha, Reseıdiń ınvestısıalyq klımaty ózgeriske ushyraýyna baılanysty Ortalyq Azıa elderin daǵdarys kútýde. 17 naýryz kúni RF Qarjy mınıstriniń orynbasary Sergeı Belákov «el ekonomıkasy daǵdarys belgileri bar» degen edi. Eger sol ras bolsa, Ortalyq Azıa elderi de daǵdarysqa daıyndalsyn, - deıdi Batys baspasózi.
Batys sanksıalarynyń Reseıge kúshti yqpaly bolatynyn orys sarapshylary da moıyndaýda. Máselen, orys ekonomısi Grıgorıı Iavlınskıı: «Jańa sanksıa Reseıge 200 mlrd AQSH dollary kólimendi zıan ákelýi múmkin. Jáne Visa ı MasterCard sekildi tólem júıeleri buǵaýlap tastalǵan, Reseıdiń 7 banki jáne klıentteri zıan shekken. Reseıdiń eksportqa shyǵaratyn negizgi taýarlary gaz, munaı jáne basqa da shıkizattar ekeni belgili. Eger bul taýarlardan AQSH jáne Batys elderi bas tartatyn bolsa, onda Reseı ekonomıkasynda toqyraý bastalýy múmkin. Tek ekonomıka ǵana emes, basqa salalarda da Reseımen álem elderiniń salqyndyǵy bastalady, - dep boljaıdy. Sonymen qatar, mamannyń pikirinshe, Reseı búgingi eýrazıaǵa qarsy baǵytynyń durys emes. Bul álemmen teń dárejede damýǵa degen qarsylyq, barlyq elderge ortaq qarym-qatynastar bas tartý degendi bildiredi.
Qazaqstan ekonomıkasy da gaz, munaı sekildi shıkizattarǵa óte táýeldi. Eger, Batys sanksıalaryna saı, munaı jáne basqa da shıkizat baǵasy tómendeıtin bolsa, Qazaqstan ekonomıkasy da qurdymǵa ketedi degen boljam bar.
Ázirlegen Janıa Ábdibek
