"Qamshy" portaly bilikti saıasatker, ult janashyry Dos Kóshimdi 61 jasqa tolǵan mereıli kúnimen quttyqtaıdy! Saıasatker Dosmahambet (Dos) Qalmahanuly Kóshim 1955 jyly 21 qazanda Ońtústik Qazaqstan oblysy, Arys qalasynda dúnıege kelgen. 1981 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaqtyń Memlekettik Ýnıversıtetin bitirgen.Saıasattanýshynyń saıası joly Keńes Odaǵynda-aq, Almaty qalasyndaǵy jıyndar men sherýlerdi uıymdastyrýǵa aralasýmen bastalǵan. Ol 1992 jyly Almatydaǵy asharshylyqty eske túsirý jıynyn, 1992 jyly «Azat» qozǵalysy uıymdastyrǵan 6 kúndik pıketti uıymdastyrýshylardyń biri. 2002 jyly Ózbekstanǵa qazaq jerin bermeý úshin uıymdastyrylǵan «Baǵys» mıtıńisine qatysýshy. «Shańyraqqa tirek» qoǵamdyq komıtettiń tóraǵasy, Shańyraq oqıǵasyna qatysýshy 25 azamatty qorǵaýshylardyń biri, t.b. Demokratıalyq, ulttyq baǵytta AQSH, Germanıa, Túrkıa, Fılıppın, Polsha, Izraıl, t.b. elderdegi jıyndar men konferensıalarda Qazaq eliniń saıası-qoǵamdyq jaǵdaıy týraly baıandamalar jasady.
Aǵartý baǵytynda respýblıkalyq, oblystyq BAQ-tarda turaqty túrde maqalalar jazady, teledıdar men radıoda ulttyq baǵyttaǵy nasıhat jumystaryn júrgizedi. Demokratıanyń prınsıpterin túsindirý baǵytynda qazaq tilinde alty kitap, kitapsha jazyp shyǵarǵan. («Demokratıa negizderine kirispe», «90-jyldardyń qara sózderi», «Qazaqstandaǵy demokratıa men saıasat týraly 100 suraqqa 100 jaýap», «Jergilikti ózin-ózi basqarý - azamattyq qoǵamnyń alǵashqy baspaldaǵy», «Azmattardyń maqsatqa jetý jolynda qoldanatyn ádisteri men tásilderi», «Qazaqtardy qalaı kóterýge bolady?»)
Saıasatker Dos Kóshim bıylǵy jyly qazaq jeriniń jalǵa berilýi men satylýy máselesinde de Jer komısıasynda óziniń batyl pikirlerin aıtyp, qoǵam nazaryn aýdartyp, halyq sózin sóıledi. Saıasatkerdiń týǵan kúnine oraı oqyrman nazaryna kezekti suhbatyn usynamyz.
Bıyl Siz eldiń saıası ómirine belsendi aralastyńyz. Jer komısıasynyń basynan aıaǵyna deıin boldyńyz. Áńgimeni osy komısıa tóńireginen bastasaq.
(Komısıa jumysyna, sheshimine qandaı baǵa beresiz? Komısıanyń qoǵam ınstıtýttaryn jer máselesin sheshýge qanshalyqty jummyldyra aldy, t.s.s.)
D. Kóshim: Komısıanyń jumysyna «qanaǵattanarlyq» degen baǵa berer edim. Daý týdyrǵan eki máseleni ómirge engizýge tosqaýyl qoıyldy, biraq ol tosqaýyl ýaqytsha bolyp shyqty. Múmkin, «ıtjyǵys» degen baǵa berýge de bolatyn sıaqty. Biraq, meniń oıymsha, áńgime komısıa jumysynyń nátıjesinde emes, sol komısıanyń qurylýyna qazaq azamattarynyń qoǵamdyq kúsh esebinde áser ete alǵandyǵynda sıaqty.
Árıne, jer máselesine baılanysty qurylǵan komısıanyń jumysynda da kóńiil aýdararlyq birneshe másele bolǵany anyq. Birinshiden, komısıanyń jumysy tolyq derlik qazaq tilinde ótti... Demek orystildi azamattar qoǵamdyq-saıası ómirden ózderin ózderi alastatyp otyr (eger olar osyny túsinse...). Ekinshiden, komısıanyń jumysyna moderatarlyq jasaǵan memlekettik basshylar ózderin mádenıetti de salmaqty, órkenıetti tulǵalar esebinde kórsetti, jáne sol arqyly komısıanyń jumysyna buryn bolmaǵan jańa lep, jańa baǵyt berdi. Bizdiń aýzymyzdy jappady, erkin pikirge jol berdi jáne sol pikirlerdiń qoǵamǵa jetýine de eshqandaı bóget jasaǵan joq. Úshinshiden, komısıaǵa kirgen onshaqty ultshyl azamat ózderinen alty ese kóp, bıliktiń sózin sóıleý úshin kelgen adamdardan jasqanǵan joq, parasattylyqtaryn, ózderiniń ustanymdaryna berilgendigin kórsetti. Sol arqyly komısıanyń jumys baǵytyna áser ete bildi (Ózderin maqtap otyr dep oılap qalmańdar, árıne, bizdiń artymyzda mıllıondaǵan qazaq azamattary turǵany anyq, onsyz biz kimbiz, bizdiń «batyrlyǵymyz» - solardyń arqasynda ǵana. Alaıda joqtan ózgeni áńgime qylmaı, óz kózqarastarymyzdy anyq ta naqty baıandap berý, qorǵaý, yqpaý – meniń áriptesterimniń eńbegi). Tórtinshiden, halyqqa rahmet, biz barlyq jerde olardyń ustanymyn, qoldaýyn kórip sezip otyrdyq. Menińshe, ony bılik te sezdi. Bir sózben aıtqanda, biz qazaq halqynyń atynan kelgenimizdi kórdik! Besinshiden, bılik óziniń árqashan halyqpen aqyldaspaı qabyldaıtyn sheshimderiniń keıde qate ekendigin de túsingen sıaqty. Biz shydamdy halyqpyz, biraq «alla, jýastyń ashýynan saqta» degen sóz – qazaqqa aıtylǵan sóz sıaqty.
Eger osymen áńgime bitti dep eseptesek – ońbaı qatelesemiz. Maratorıaǵa bólingen bes jyl – halyqtyń rýhy men qarsylasý psıhologıasynyń synalar kezeńi. Komısıanyń músheleriniń aldynda da úlken mindet tur. Bizder osy kóterilgen máselelerdiń sıyrquıymshaqtanyp, sýǵa sińgen qum sıaqty joǵalyp ketpeýin kózimizden tasa etpeýimiz kerek.
Siz KSRO-nyń sońǵy jyldaryndaǵy qoǵamdyq-saıası ómirge aralasqan saıasatkersiz. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda saıası jumyspen belsendi aralastyńyz. Saıası, quqyqtyq salaǵa bóten adam emessiz. Táýelsiz baqylaýshylardyń respýblıkalyq jelisine jetekshilik ettińiz. 2000 jyldary birneshe saılaýdyń barysyn baqyladyńyz. Qazaq tili men ulttyq múdde tóńireginde de az ter tókpedińiz. Qazaqstannyń búgingi jaǵdaıyna, qazirgi ahýaldy salalap tarqatsaq.
Birinshi, til máselesi. Qazir BǴM úsh tilde oqytý júıesi týraly bastama kóterýde. Bul bastamaǵa qoǵamnyń basym bóligi, qazaq tildi orta túgeldeı qarsy shyǵýda. Biraq, qarsy shyǵý bar da, belgili bir reformanyń tıimsizdigin, qaýiptiligin dáleldep, ony boldyrmaýdyń qam qareketin jasaý bar. Bizde osy baǵytta qandaı naqty jumystar istelýde, ne isteý kerek?
D. Kóshim: Qazaq qoǵamy qarsy deımiz, biraq sol qarsylyqty kórsete bilýde jalpaqshesheılik tanytamyz. Ókinishke oraı, biz ózimizidń kózqarasytarymyz ben ustanymdarymyzdy bılikke – ózimizdiń qyzmetkerlerimizge – jetkize almaıtyn sıaqtymyz. Kóshege shyǵyp, alańdardy toltyrýǵa deıin de jasalatyn jumystar bar. Menińshe, úshtilidilik máselesin de dastarhannyń (dóńgelek ústelderdiń) basynda aqyldasyp, bir birimizdiń ýájderimizdi tyńdap sheshýge bolady. Árıne, bireýler «Eger oǵan bıliktiń nıeti bolsa» deıdi. Bılikte ondaı nıet bolady dep aıta almaımyn, biraq qoǵam qozǵalmasa, úshtildilikke tosqaýyl qoıa almaıtyndyndyǵymyz anyq. Eger birimizdi birimiz tyńdap, aqyldasyp, salıqaly taldaý jasaı alsaq, bul reformany toqtatýǵa bolatyny anyq. Menińshe, árbir oblys, árbir aýdandarda jınalystar ótkizip, osy máseleni taldap, sheshimderin mınıstrlikke jiberse jáne osy jóninde qoǵamǵa aqparat taratsa, seńniń qozǵalatyny anyq. Al eger tek qana úıimizde otyryp kúńkildeýden asa almasaq – buryn sońdy bolmaǵan eksperımenttiń qurbany bolatymyz taǵy da anyq.
Resmı Aqorda, bılik basyndaǵylar ashyq aıtpasa da Qazaqstan úlken saıası ózgeristiń, bılik aýysýynyń aldynda tur. Osy jaýapty kezeńge sol bıliktiń óziniń daıyndyǵy qalaı dep oılaısyz? Qoǵam mundaı jaǵdaılarda bolyp turatyn túrli arandatýlar men ıntrıgalarǵa tótep bere ala ma?
D. Kóshim: Bıliktiń aýysýynan eshqandaı ózgeris bolmaıdy. Ózgeris bolýy úshin halyqtyń oıy, pikiri, dili, bir aýyz sózben aıtqanda qoǵamnyń ózgerýi shart. Bılik bıliktegi adamdardy ózgertedi de maqsat múddesin eshqashan ózgertpeıdi. Osydan jıyrma bes jyl buryn da qoǵamda buryn sońdy bolmaǵan orasan úlken ózgeris boldy, biraq bılikti burynǵy Máskeýge qyzmet etken, komýnıstik ıdelogıa men totalıtarlyq júıege berile qyzmet jasaǵan azamattar qaıtadan alyp qoıdy. Olardyń eshqaısysy Táýelsizdik úshin kúresken joq (maǵan senbeseńizder, sol ýaqyttaǵy gazet jýrnaldary bir sholyp, qarap shyǵyńyzdar), biraq qazirgi Táýelsiz Qazaq elinde tizgindi qoldaryna alyp otyr. Qoǵamnyń qazirgi «arandatýlar men ıntrıgalarǵa» tótep bere alǵysy kelmegendigi de osyda jatyr. Kedeılerdiń odan ári kedeılenip, baılardyń odan ári baıýyn qamtasyz etetin qoǵamdy qorǵaý kerek pe... Bilmeımin.
Osy oraıda eldegi saıası kúshterdiń áleýeti týraly da aıta ketý kerek sıaqty. Qazir taǵdyry ne bolǵany belgisiz opozısıalyq «Azat» (burynǵy Naǵyz Aqjol) partıasyn qosa alǵanda 7 saıası partıa bar. Onyń úsheýi parlamentte otyr. Osy partıalar, onyń aldyndaǵylary 25 jyldyń ishinde qýatty saıası kúshke tán qaýqar tanyta aldy ma? Bar kináni bılikke aýdaryp, bılik múmkindik bermeıdi degenmen qansha júrýge bolady?
D. Kóshim: Opozısıanyń ókilderi kez kelgen jerden bıliktiń qolyn kóredi. Biraq, dál osy jerde, shynynda da, barlyq kiná – bılikte. Saıası kúshterdiń ómirge kelýi, olardyń saıası arenada salıqaly saıası kúsh esebinde zań sheńberinde jumys isteýin qamtamasyz etý – memlekettiń, bıliktiń mindeti. Múmkin ózime jaý taýyp alarmyn, biraq bizderde klasıkalyq turǵydaǵy saıası partıalar joq dep esepteımin. Kóppartıalyq júıe balanyń oıynyna aınaldy. Olardyń ne úshin qurylǵanyn qalaı jumys jasaıtynyn, kimderdi jaqtap, qandaı máseleni qoldaıtynyn bárimiz bilemiz. Shynymdy aıtsam, Qazaq elindegi alǵashqy saıası partıany qurǵan, onyń basshysy bolǵan adam esebinde qazirgi partıalarǵa baǵa bergim kelmeıdi.
Barlyq kináni bılikke aýdarý – árıne, álsizdiń isi. Eger Bılik halyqtyń oılaǵan jerinen shyǵa almasa, halyq saıası partıasyz da bılikti ornyna qoıa alatyn bolýy kerek. Ol qozǵalys bolady ma, Gandı sıaqty halyqtyń kósemi bolady ma, orystardyń vechesi, aǵylshyndardyń parlameti, qazaqtyń quryltaıy bola ma, áńgime onda emes, áńgime «qaýqar tanytatyn» halyqta ǵana.
Ultshyldyq týraly. Saıası arenaǵa ultshyldar kele bastady. Basqalarǵa qaraǵanda solardyń sózi, tastaǵan urandary, aıtqan usynystary qoǵamǵa ótimdirek sıaqty. biraq, olar belgili bir saıası qurylym, uıym tóńireginde toptasa almaı júr? Sebebi nede?
D. Kóshim: Óte qyıyn suraq. Birinshiden, ultshyldar osy Táýelsizdikti alý úshin kúreste de birinshi qatarda boldy, osy kezeńdegi barlyq saıası-qoǵamdyq máselelerge naqty aralasty, sondyqtan «saıası arenaǵa ultshyldar kele bastady» degen pikirińizben keliskim kelmeıdi. Bizder saıası ómirde árqashan alǵashqy qatarda boldyq. Bizdiń «tastaǵan urandarymyz, aıtqan usynytarymyz» baıaǵy qazaq azamattarymyzdyń ata-ákelerimizdiń, armandaryn qaıtalaý, jalǵastyrý ǵana. Moıyndaımyn, qoǵamdyq qurylym jaǵynan, saıası kúsh retinde qalyptasý jaǵynan kemshiligimiz bar. Ókinishke oraı, opozısıa da saıası kúsh retinde qalyptasa almady. Bul jerde bıliktiń de qatysy bar, biraq, moıyndaýymyz kerek, qazaq halqy opozısıany «bir kisideı» qoldaǵan joq. Meniń oıymsha, ulttyq baǵyttaǵy saıası-qoǵamdyq kúsh – Qazaq eliniń memleketiligin qalyptastyrýshy jáne damytýshy jalǵyz kúsh. Al «toptasý» máselesine kelsek, bizder baıaǵydan birgemiz. Bastysy - bizdiń maqsatymyz bir, al jeke adamdardyń arasyndaǵy kıkiljiń, nemese qarjylyq qoldaýdyń joqtyǵy , t.t. – ózaramyzda sheshiletin másele.
Elde sońǵy ýaqytta oryn alǵan shýly oqıǵalarǵa oıyssaq. Jaz boıy Qazaqstan qoǵamy lańkestik qater qushaǵynda boldy. qaýip áli de seıildi deı almaımyz. Jalpy, osy lańkestik bizdiń «130 ult pen ulys tatý-tátti kún keshken, barlyq dinı konfesıalarǵa mamyrajaı jaǵdaı týǵyzǵan» qoǵamda qalaı paıda boldy? Qazirgi bılik organdarynyń teris aǵymdarmen kúrestegi, terorızmniń aldyn alýdaǵy qadamdaryna qandaı baǵa beresiz?
D. Kóshim: Lańkestik qatermen, dinı aǵymdarmen qazir tek memleket qana kúresip júrgen sıaqty. Qoǵam, onyń ishinde qazaq qoǵamy bul máselege tikeleı aralasqan joq. Onyń basty sebebi – qazaqtyń bılikke degen renishti kózqarasy sıaqty... Árıne, dástúrli dinimizdi buzatyn aǵymdar – ulttyq birligimizdiń de jaýy. Onyń ulttyq qundylyqtarymzǵa tóndiretin qaýipterin de túsinip kelemiz. Alaıda, ne osy ýaqytqa deıin ne qazaq tilin óziniń tuǵyryna qondyrmaǵan, (áli kúnge deıin mazaq kúıinde qaldyrǵan), oralman qandastarymyzǵa jaǵdaı jasaı almaı otyrǵan, t.t. bılikpen qazaq qoǵamynyń birigýi de kúmándi másele. Qoǵamnyń basty máseleleri – qazaqtardyń qordalanǵan máseleleri sheshilmeıinshe eshqandaı ózgeris bolmaıdy dep oılaımyn.
Almaty oblysy Uzynaǵash aýdanynda ıýolǵan qandy qylmystan habardar bolarsyz. Aıdyń-kúnniń amanynda úsh birdeı azamat qaraqshylar qolynan qaza tapty. Segiz bala jetim, úsh áıel jesir qaldy. Marqumdardyń qart ata-analary jáne bar. Polısıa qylmysqa kúdikti retinde eki azamatty qamaýǵa aldy. Alaıda, kúdiktilerdiń biriniń advokaty úsh azamatty atqan ol ekeýdiń tek bireýi ǵana degendi aıtyp qaldy. Marqumdardyń týystary, bylaıǵy jurtshylyq ta tergeýdiń usynǵan versıasyna kúmánmen qaraýda. Bul qylmys bıliktiń joǵary tarmaqtarymen baılanysty uıymdasqan toptyń isi deıtinder bar. Atalǵan aımaqtyń iri-iri birneshe laýazymdy tulǵanyń týǵan jeri ekendigi de mundaı áńgimelerge sebep bolýy múmkin. Odan bólek, qaza bolǵan úsh azamat ta Qytaıdan kóship kelgen qazaqtar. Qylmystyń tergelýi, qylmyskerlerdiń jazalanýy belgili bir deńgeıde áleýmettik sıpattaǵy narazylyqtarǵa da túrtki bop ketýi múmkin dep qaýiptenetinder de bar. Osy jaǵdaıǵa qatysty oıyńyzdy bilsek.
Árıne, bul qandy oqıǵa qazaq qaýymyna keń taralǵany ras. Túrli boljamdar aıtyldy. Onyń ishinde Sizdiń aıtqan «oralman máselesi» de bar. Tergeýdiń núktesi qoıylmaı jatyp, boljam jasaý eshkimge ábúıir ákelmesi anyq, biraq qaza bolǵandardyń Qytaıdan kelgen azamattar ekendigin eskersek, «qazaq jerine kelgen qytaı qazaqtary osyndaı halge ushyraıdy eken» degen sózdiń taraıtynyny da ras. Osyndaı qandy qylmystyń artynda oralmadandardyń kelý qarqynyn azaıtý maqsaty tur degen pikirlerdi men de estidim. Pikir aıtý – ár azamattyń quqyǵy. Qaza bolǵan azamattardyń týǵan-týysqandaryna kóńil aıta otyryp, áliptiń artyn baǵaıyq, tekserý men tergeýdiń qortyndysyn kúteıik degim keledi.
Suhbattasqan: Darhan Muqantegi
