Ol kisiniń barlyq ánderi tunyp turǵan fılosofıa. Qulaǵyńyzdyń quryshyn qandyryp án tyńdaǵyńyz kelse 20 qarasha kúni Kongres Holǵa kelińiz. «Beý, Týǵan jer» dep barshańyzdy Qurmash Mahanov ánge bóleıdi. Osy konserttiń aldynda aǵamyzǵa qutty bolsyn aıtyp, sózge tartqan edik…
— Aǵa, aldaǵy ótkeli otyrǵan keshińizben quttyqtaımyn! Bir suhbatyńyzda: «Ol meniń sahnadaǵy birinshi kúnimnen kókeıimde júrgen armanym, oıym josparym, úmitim. Ókinishke qaraı qazir avtorlyq kesh ótkizetin jaǵdaıym joq. Ol kúnde týar. Meniń de qolyma qarǵa qumalaǵyn tastar…» degen ekensiz. Ol kún de týdy degen sóz be?
— (Kúlip) Iá, ol kúnde týdy. Negizi bul kesh meniń avtorlyq ekinshi konsertim. Birinshi ret 2013 jyly osy Astanadaǵy «Beıbitshilik jáne kelisim» saraıynda kesh ótkizgenmin. Aldaǵy konsertte men halyqqa sazgerlik qyrymdy kórsetemin. Ánshilerdiń oryndaýyndaǵy 25 ánimmen qatar, ózimdi de jurt ánshi retinde kóbirek biletindikten bir án aıtamyn dep josparlap otyrmyz. Sosyn, «Alash uly» tobymen birge Serikzat Dúısenǵazınniń sózinde jazylǵan keshimpen attas «Beý, týǵan jer» ánin oryndaımyz. Keshti Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna arnap ótkizip jatyrmyn.
— Ózgeshelikteri qandaı?
— Ózim júrgizemin! Eki keshke jetetindeı shyǵarmalar jınalyp qalǵan eken. Sonyń ishinen iriktep otyryp taqyrypqa saı ánderdi jınaqtadym, al kelesi jyly ózimniń ánshiligimmen taǵy bir konsert beremiz degen oı bar. Óıtkeni úlken sahnada júrgenime 20 jyl bolady. Bul sonyń aldyndaǵy bir serpilis, dúmpý. Onyń ústine táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy bolǵandyqtan, ózimniń úlesimdi qosqym keldi, ony azamttyq paryzym dep bilemin. Árıne eki konsertke daıyndalý ońaı emes. Biraq táýekelge bel baılap, jumysty bastap kettik…
— Halyqty qandaı shoýmen tańdandyrasyz? Mysaly qazir án keshterine sheteldik ánshilerdi shaqyryp, qazaqsha án shyrqatý «moda» boldy…
— Mende sheteldik ánshilerdi qazaqsha aıtqyzý degen oı joq eken. Biraq kókeıimniń bir túkpirinde qazaq ánderin barlyq álem bilse degen arman bar. Dál bizdeı túsinbese de, baı ónerimizden, dástúrimizden, saltymyzdan aqparat alsa degen maqsatym bar. Ol úshin josparlar da joq emes. Biraq ony aldyn-ala aıtpaı-aq qoıaıyn.
— Sahnanyń kórkemdelýi kimniń moınynda? Taǵy da sol, keıbir ánshiler shetelden mamandar shaqyryp júr degendeı…
— Joq, biz shetelge júginbedik! Sahnany gúldendiretin, jaryqpen boıaıtyn, Led ekrandarmen jaraqtandyratyn, shaqyrýlar men bıletter, bannerler men afıshalar jalpy barlyq qajettilikti Madı Manatbek baýyrymnyń «BagOrda» kompanıasy qamtamasyz etip jatyr.
— Qazir óte sırek kórinesiz. Toılarǵa jıi shyǵasyz ba?
— Negizi toıǵa kóp shyǵamyn. Kóbine meni qonaq etip shaqyrady. Óıtkeni meniń shyǵarmashylyǵymdy biletin jandar mende lırıkalyq, maǵynaly ánder ekenin biledi. Sebebi sózine jiti mán beremin. Mende bıge arnalǵan emes, oı salatyn týyndylar bar. Sol sebepti de ár áýlettiń úlkenderine, betke ustarlaryna sóz berilgende nemese tilek aıtqanda ónerimdi surap jatady.
— Sizben suhbatqa keliskennen keıin, áleýmettik jelidegi paraqshalarymyzǵa sýretińizdi salyp, «Jaqynda bizdiń saıtymyzda Qurmash Mahanov qonaqta bolady. Óz saýaldaryńyzdy joldańyzdar!» — dep jazǵan bolatynmyn. Biraq suraq joq! Barlyǵy tek jyly lebizder, tilekter. Tipti meniń áriptesterimniń de suraqtary joq sıaqty… Ózińizdi qyzyqsyz bolyp qaldym dep oılamaısyz ba?
— (Kúlip) Meniń ózimniń prınsıpterim bar. Jeke otbasym týraly aqparat bergen múlde unamaıdy. Óıtkeni jeke bastyń máselesi qupıa bolǵany durys. Qansha otbasy bolsa, sonsha syr bar. Otbasy ishindegi jaıtty syrtqa shyǵarýdyń qajeti joq. Meniń ómir boıy aınalysyp júrgen kásibim óner bolǵandyqtan, tek shyǵarmashylyǵym qyzyqtyrǵany jón. Bálkim meniń munym qazirgi shoý bıznestiń talabyna qarsy keletin shyǵar?! Qarsy kele bersin!
Meniń jasap jatqan dúnıelerim qyrýar paıda ákelmese de basty maqsatym halyqqa sapaly, qundy dúnıelerdi jetkizý. Mysaly Shámshi Qaldyaıaqov, Áset Beıseýov, Seıdolla Báıterekov syndy asqar taýlarymyz jasaǵan eńbektiń shynashaqtaı bóligin men jasaı alsam onda meniń armanym joq.
— Mysaly qazir «ánshiler tóbelesip qaldy, eregisip qaldy» degen jańalyqtar kóbeıdi. Jarnama sıaqty kórinedi… Sizge de nege solaı shýlatpasqa?
— «Atyń shyqpasa jer órte» degendeı áńgime meni qyzyqtyrmaıdy. Ol meniń minezime de, prınsıpterime de qarama-qaıshy nárse. Al kim qandaı aqparat beredi ol onyń ıntellektisine, ilimine, bilimine, mádenıetine baılanysty. Eshkimniń syrtynan ǵaıbat aıtqym kelmeıdi, biraq bir aıtarym árkimniń isi óz dárejesin kórsetedi.
— Jańa sózińizde «Ánniń mátinine kóp mán beremin» dep aıtyp qaldyńyz. Árbir ánińizden ol baıqalady da. Al qazirgi jastardyń óneri qandaı deńgeıde? Kimderdi joǵary qoıar edińiz?
— Jastardyń ishinde talanttylar kóp. Keıbirinen ózińe kerek dúnıe alýǵa bolady. Men ol úshin qýanyshtymyn. «Mysaly…» dep bólip jaryp aıtpaı-aq qoıaıyn. Ol meniń tyńdarmandyq pikirim bolyp ketedi.
— Jaqsy… tyńdarmandyq pikirińizdi bileıik. Kimderdi tyńdaısyz?
— Men súısinip tyńdaıtyn ánshilerimniń biri Móldir Áýelbekova, men vokalıst retinde onyń vokalyna rızamyn! Aıqyn Tólepbergenniń izdenimpazydylyǵy, eńbekqorlyǵyna tántimin, odan keıin Nurjan Kermenbaevtyń talǵamy óte jaqsy. Ózine saı, jarasatyn ánder oryndaıdy. Ánshi úshin eń mańyzdysy óz ánin taba bilý ǵoı.
— Ózińiz ánderińiz ánshisin batý úshin qalaı usanasyz? Qupıa bolmasa ánderińizdi neshe sommaǵa baǵalaısyz?
— Keıbir ánderdi bir ánshiniń daýysynyń boıaýyna, minezine, janryna saı elestetip otyryp shyǵaramyn. Sosyn ózim usynamyn. Keıde ózderi surap jatady. Árıne, satamyn! Óıtkeni bul meniń eńbegim! Degenmen maǵan úlken qarjy túsiredi dep aıta almaımyn. Shyny kerek 70 paıyzyn tegin bere salamyn. Mysaly jaqynda bir inishek kelip 30 myń teńgege bir ánimdi alyp ketti. Al keıbir ánshiler qomaqty sommaǵa alady. Negizi men ándi shyǵarǵannan keıin, onyń daıyn bolǵanǵa deıingi prossesiniń bárine qatysqandy durys sanaımyn. Onyń mátini men óńdelýin óz moınyma alamyn. Ánshini tek stýdıaǵa dybys jazýǵa ǵana shaqyramyn. Árıne únemi bulaı bola bermeıdi, biraq ózim osyny qalaımyn. Óıtkeni ánniń mátini men óńdelýinde garmonıa bolmasa ánniń taǵdyry qysqa bolýy múmkin.
— Ánniń sózderin jazdyrýǵa da aralasamyn dep otyrsyz. Qaısy aqyndarmen jıi jumys isteısiz?
— Men kóbinese Murat Esjan, Nazıra Berdaly, Asqar Dúısenbi, Tańat Arynǵalı, Serikzat Dúısenǵazın, Qalqaman Sarın syndy aqyndarmen shyǵarmashylyq baılanystamyn. Kezinde Israıl Saparbaı aǵamyzben, Tolymbek Álimbekuly degen aǵalarymyzben de jumys istegenmin. Bu kisiler men úshin asqar taý ǵoı. Qazir bul qatarǵa Oljas Qasym, Nazerke Semeı degen jastarda qosylyp jatyr.
— Shyǵarmashylyǵyńyzdaǵy bıik týyndynyń biri «Rıasyz mahabbat». Oqyrmandar osy ánniń shyǵý tarıhy týraly aıtyp berýdi suraǵan eken.
— Tyńdarmandarym kezinde 13 aıǵa jýyq shetelde júrgenimnen habardar. Sol kezde týǵan jerge, elge, tyńdarmanǵa, sahnaǵa degen saǵynyshtyń sebebinen osyndaı bir án jazýǵa nıettendim. 2011 jyldyń qysynda osy án dúnıege keldi. Qatelespesem aqpan aıy, Astananyń japalaqtap qar jýyp turǵan túninde, kóshede jalǵyz ózim kele jatqanda shyqty. Odan keıin Maqsat Salyqov degen aǵamyzǵa tyńdatyp: «Osyndaı án bar ma?» dep suradym. Ol kisi: «Joq, osy seniń ániń-aý!»- dedi. Arynan sol kezde birge turatyn Murat Esjan baýyryma: «Osyndaı án bar. Bunyń ishine rıasyz mahabbat syısa… Biz kimdi rıasyz jaqsy kóre alamyz? Áke-shesheńdi bir ereksheligi úshin jaqsy kórmeısiń ǵoı, ata-anań bolǵany úshin jaqsy kóresiń. Sol sıaqty jubaıyńa, bala-shaǵańa, ótken balalyǵyńa, otanyńa degen mahabbatyń bári rıasyz!»-dep aıttym. Negizi Názıra Berdaly men Murat Esjan meniń oıymdy ózim sıaqty toqyp, birden jazyp bere qoıady. Olardyń mátinine «Myna jerin bylaı ózgersek» deıtin jaǵdaılar da óte sırek bolady.
— Olar birden jazyp beredi eken. Al óziń bir ándi neshe ýaqytta jazasyz?
— Ártúrli.
— Bir erekshe oqıǵamen týǵan ánińizdi aıtyp berińizshi?
— Ondaı ánder kóp qoı. Onyń barlyǵyn aıtyp otyrsaq ýaqyt jetpes…
(Kúrsinip) 2013 jyly qysta úıde keshke teledıdardan jańalyqtar kórip otyrǵanmyn. Osy Soltústik aımaqtyń bir oblysynda bolǵan oqıǵa júregimdi pyshaqpen jyryp ótkendeı boldy. Qoqys jáshiginiń ishinen qoly julynǵan jańa týǵan sábıdiń qatqan máıiti tabylypty. Ol jańalyqty estigesin ózimdi qoıarǵa jer tappaı, túnimen qınaldym. Bireýler 20-30 jyldaı náreste kórý úshin jer aralap, el kezip ketedi. Al bireýler sony qoqys jáshigine tastaıdy. Ol qandaı adam? Tipti haıýan ekesh haıýanda óz balasyn jalap, ólip jatady ǵoı… «Búl qazaq jastarynyń qandaı deńgeıge jetkeni?» degen suraq kókiregime muń uıalatty. Sosyn bir án týdy, oǵan taǵy da sol Murat Esjan mátin jazyp berdi. Ony qazir Baqyt Turman oryndap júr, buıyrtsa 20 qarashada bolatyn keshimde de oryndaıdy. Meniń maqsatym- azamattar men qyzdardy jáı ǵana bir jarty saǵattyq jan rahatyn oılap qatelesikke boı aldyrmaýǵa shaqyrý.
— Aǵa býyn retinde taǵy qandaı dúnıeler sizdi mazalaıdy?
-«Bireýge qolyńnan kelmese sóz berme! Al sóz bergen ekensiń ólip ketseń de orynda! Bilimdi, jan-jaqty bol» degendi qaı jerde júrsem de janymdaǵy saparlastaryma aıtyp otyramyn. Bul meniń 12 jasymda qaıtys bolyp ketken ákemniń ósıeti. Osy ýaqytta deıin men ol ósıetti esimde saqtap ári solaı bolýǵa tyrysyp kele jatyrmyn. Ár qazaq meniń baýyrym dep eseptegendikten osy aqyldy únemi bólisip júremin. Ár nárse birinshi ózińnen bastalýy kerek. Musylmandarda haqqy degen nárse bar. Er azamattyń ata-ana aldyndaǵa haqqysy bar. Odan keıin baýyrlarynyń, jubaıynyń, urpaqtarynyń, kórshi-qolańnyń, jora-joldastarynyń haqysy bolady. Odan artylyp jatsa otandastarynyń haqysy da bar. Sonyń bárin bere almaǵan azamatty men er azamat qataryna jatqyza almaımyn!
Odan keıin jastardyń qazaqsha sóılemeıtiderine alańdaımyn. Mysaly ózim sabaq beremin. Meniń stýdenterimniń ishinde «Qazaqsha bilmeımin, men oǵan muqtaj emespin» degender boldy. Tipti «Maǵan ulttyq, tildik qatynastyń jynystyq qatynastan aıyrmashylyǵy joq» dep aıtqan jastar bar. Olardy kórip árıne kúıinesiń.
Men ózim orys tiline júırikpin. Mektepti de, kolejdi de sol tilde bitirgesin, basynda qazaqsha sóıleýge qınalatynmyn. Qazir jetik sóıleı alamyn. Tipti qazir orys tiliniń sózderin esime túsire almaı qalatyn kezderim bolady. Sol úshin meniń aıtarym, balańyzben qazaqsha sóılesýdiń ózi sizdiń bolashaqqa qosqan úlesińiz. Balaǵa tarıhymyz, ádebıetimiz týraly eń birinshi habar beretin áke-sheshe. Ásirese áke! Ol aqparattardy berseńiz balańyz óreli bolyp ósedi, bermeseńiz bolashaqqa jasaǵan úlken qateligińiz. Teksizdikten saqtaný kerek! Kóp nárseni mektepten, qoǵamnan kórip jatamyz. Al negizgi tárbıe sol otbasynda qalanady. Biz ony bermeı eshkimge kina artpaýymyz kerek.
— Jaqynda sýretshi Ańsaǵan Mustafamen suhbattasqanda: «Qazaqtyń balasy, elimizdiń erteńi týǵan boıda boq sıaqty týaletke túsip jatqan jaǵdaılar boldy. Ózderiń de estip júrsińder ǵoı. Sondaı kezde onyń ákesi sútten aq, sýdan taza bolyp ınternette sol qyzdardy qaralap komentarı jazyp otyrady, sol durys pa? Osy másele qynjyltady» degen edi. Jigitter nege usaqtalýyna ne sebep, qalaı kúresemiz?
— Óresi jetpegen jigitten ne kútemiz? Jańa basynda aıtyp ketkendeı ondaı tirlik jasaǵan qyzdyń da, jigittiń de haıýannan esh aıyrmashylyǵy joq. Óıtkeni ýaqytsha ǵana lázzattyń jeteginde ketetinderdi men haıýanǵa teńeımin. Onymen kúres sol otbasynda bastalýy kerek. Basshylyqty, oqý oryndaryn jamandamaı árkim ózimen jumys jasaýdy bastasaǵany jón. Bárine birdeı kúl shashpaımyn, biraq balanyń kózinshe bireýdi ǵaıbattap, ósek aıtyp otyratyn otbasylar kóp. Al ony estip ósken balada qandaı parasat bolýy múmkin? Qandaı patrıot shyǵady? Óıtkeni ol óziniń kórshisin satyp jiberýge daıyn bolyp otyrady. Nege? Óıtkeni áke men anadan sondaı tárbıe aldy. Biz osyny tıýymyz kerek. Balaǵa jaqsy adamdar týraly aıtyp, jaqsylyqty nasıhattaýymyz qajet.
— Ózińiz shákirt tárbıelep otyrsyz. Olardyń ishinde án jazatyndary bar ma?
— Árıne, ishterinde án jazýmen aınalysatyndar bar. Qolym bos kezde tyńdatyp keńes suraıtyndary bolady. Bilgenimdi úıretýden jalyqpaımyn.
— Jańa basynda: «Rıasy mahabbatty» jazǵannan keıin, osyndaı án joq pa?» dep tyńdatyp kórdim dedińiz. Qazir estradada kóshirme kóp. Mysaly Ulyqpan Joldasovtyń Tóreǵalıǵa jazǵan birneshe áninin synǵa aldy. Jalpy qazirgi kompazıtorlardyń deńgeıi qandaı?
— Ózi jeti ǵana nota. Keıde mysaly áýeni uqsap jatatyn shyǵar. Biraq ánde akord, garmonıa, razmer degen dúıeler bar. Ókinishke oraı tyrnaq astynan kir izdep jatatyndar bolady. Ony bir arnaıy sodan urlaıyn dep jazbaıtyn kompazıtorlar bar. Mysaly Luqpan. Onyń shyǵarmashylyǵyn syılaımyn. Al endi kózdi baqyraıtyp qoıyp plagıat jasaıtyndarda bar ekenin jasyrmaımyn. Taǵy da joǵarydaǵy sózimdi qaıtalap aıtamyn: Árkim ózińniń dárejesine saı dúnıe jasaıdy. Ári olarǵa biz qoǵam bolyp múmkindik beripte otyrmyz.
— Qoǵam bolyp múmkindik berip otyrmyz deısiz… «Seniki taza kóshirme!» dep aıtýǵa bizdiń álimiz jetpeıtin sıaqty…
— Ony baqylaıtyn, tekseretin mekemeler bolýy kerek. Kezinde ondaı uıymdar bolǵan. Biz solardyń tek aty ǵana qalǵan zamanda ómir súrip jatyrmyz. Óıtkeni olar jumys isteıtin bolsa, bizde mundaı máseleler týyndamas edi. Olardy jamandaǵym kelmeıdi. Biraq olardyń qadiri ketti. Qazir shoý bıznes bolsyn, basqasy bolsyn báriniń birinshi maqsaty-aqsha tabý. Ony anaıy jolmen tabý da uıat emes sanalyp otyr.
—Kásibı maman retinde estradadaǵy ánderdiń neshe paıyzy kóshirme ekenin aıta alasyz ba?
— Meniń salam kishkene bólek. Ony sanaıtyn statısıkalyq mekemeler bolýy kerek. Men barlyq ánderdi tyńdap, baqylap júremin dep aıta almaımyn. Oǵan qyzyqpaımyn da! Óıtkeni meniń basym basqa nárselermen jıi aýyrady.
— Ózińizdiń shyǵarmashylyǵyńyzdaǵy ánderdiń basym bóligi ózińizdiki. Bir qoldan shyqqan dúnıe bilinip turady ǵoı. Bir saryndylyqqa túsip kettim dep oılamaısyz ba?
— Men olaı oılamaımyn. Biraq basqa mýzykanttardan, mamandardan suraý kerek. Men ózim týraly ózim pikir aıtqanym uıat bolar!
— Sizdiń dinge jaqyn ekenińizdi bilemin. Osy tusta «mýzyka men din ushtaspaıdy» degen pikirdi alǵa tartqym keledi. Bolashaqta osy sebepten sahnadan ketýińiz múmkin be?
— Ol birjaqty ǵana kózqaras. Meniń jınaǵan dinı aqparattaryma sensek din qural emes. Ol júrektegi-tazalyq. Meniń ónerimmen onyń qarama-qaıshylyǵy joq! Olaı bolǵan jaǵdaıda meniń ánshilikti qoıýym múmkin edi. Men óz prınssıpterime saı eńbek etip júrmin, soǵan saı dúnıelerdi shyrqaımyn. Meniń oryndaýymda essiz ánder joq dep oılaımyn. Árıne toıǵa arnalǵan ánderim bar. Biraq sol ánderdiń ózin qazaqtyń dástúrinen alystatqan emespin. Mysaly, Nazıra Berdaly men «Dáýren» degen án jazǵanmyn.
Nazıraǵa: «Júgirim shyqtym beleske,
Beles jaqyn emes pe?
Osy otyrǵan aǵaıyn,
Bir ǵanıbet emes pe- aı-aý!» … ánniń janryndaǵy óleń bolsa dep ótinish aıtqanmyn.
Ol: «Esik aldy jasyl saı,
Toı dýmanmen kóńil ashylsaı,
Esik aldy jasyyyl saı,
Aı týǵanda kóńilim basylsaı.
Esik aldy barqyt bel,
Barqyt belge ánińdi alyp kel!
Esik aldy barqyyyyt bel,
Barqyt belge ánińdi aıtyyp kel!» degen mátindi jazyp berdi. Ásirese osy qaıyrmasy ózime qatty unady.
— Jańa joǵaryda aıtqanymdaı siz týraly tek jaǵymdy pikirler. «Iman júzdi, adal, meıirimdi…» bul tizim jalǵasa beredi. Men stýdent kezimde bir konsertte ózińizge suraqtar qoıǵanmyn. Asyǵyp bara jatqanyńyzǵa qaramaı tez sóılep, keshirim surap ketkenińiz esimde. Ózińizdi sol úshin kináli sezingendeı boldyńyz. Demek meniń sanamdaǵy Qurmash Mahanovtyń obrazy da sol joǵarydaǵy pikirlerden alshaq emes. Negizi minezińiz qandaı? Júz paıyzǵa keremet pe?
— Bári júz paıyz dep aıta almaımyn! Kemshilikterim jeterlik, ony bilip, sonymen kúresip júrgen pendemin. Ol kemshilikterdi aıtýdy quptamaımyn! Al endi men týraly jaqsy pikirler ǵana bolsa, ol úshin árıne qýanyshtymyn.
— Bir ánińizde «Ómir zańy eken ǵoı, kezdesý men qoshtasý» deısiz. Amalsyzdan qoshtasqan kezder bar ma?
— (Oılanyp)… Ondaı jaǵdaılar árıne oryn alyp jatady. Boıdaq kezimde… ómirlik jubymdy izdep júrgen kezderde…Shynymdy aıtsam ol kezderdi múlde esime alǵym kelmeıdi. Buıyrtsa kelesi jylǵy konsertimde biraz ánimniń tarıhy aıtylady. Sol jerde ashylǵany durys shyǵar dep oılaımyn.
— Otbasyńyz týraly aıtqanda balalaryńyz, baýyrlaryńyz jaıynda ǵana aıtyp, jaryńyz týraly kóp sóz qozǵamaısyz…
— Otbasymda eki qyz, úsh ulym bar. Jarymnyń esimi-Álıa. Úıde bala tárbesimen otyr. Ony barlyq qajetimen qamtamasyz etý meniń moınymda! Men áıel kisiniń jumys jasaǵanyn qalamaımyn. Óıtkeni áıel úıdiń berekesi.
— Bala tárbıesinde qandaı ákesiz?
— Ortashalyqty ustanǵan ákemin. Qatigez de, jumsaq ta emespin. Óıtkeni balaǵa der kezinde ták-ták aıtyp otyramyn. Ákem men anamnyń bergen ónegesin solarǵa qaldyrýǵa tyrysyp júrmin.
— Keshtiń aldyndaǵy qyrýar jumysqa qaramaı bizge ýaqyt bólgenińizge rahmet! Sáttilik tileımin! Konsertte kezdeskenshe...
Suhbat Ikerim.kz saıtynan alyndy
