Túrkıadaǵy reseılik dıplomat Andreı Karlovtyń  sumdyq  ólimi búkil álemdi dúr silkindirdi. Ejelgi zamannan dıplomatıalyq qyzmetkerlerge qastandyq jasaý sózsiz qatań jazalanyp, tipti soǵysyp jatqan eki jaq ta mundaı táýekelge barmaıtyn. Mundaı is-sharalardan tıetin zıan kóp, júzdegen jyldar boıy bul tabý (tyıym) bolyp sanaldy. Sondyqtan, dıplomatıalyq qyzmetkerlerdiń ólimi óte sırek kezdesetin jaǵdaı. Kezdesken jaǵdaıda barlyǵyn tańqaldyratyn oqıǵaǵa aınalady. Sebebi, bul jazylǵan jáne jazylmaǵan barlyq zańdar men dástúrlerdiń bel ortasynan buzylyp, qorlanǵan túri.

Reseı tarıhynda dıplomatıalyq mısıalardyń qarapaıym qyzmetkerlerine shabýyl jasalǵan kezderi boldy( sońǵysy Irakta 10 jyl buryn bolǵan), biraq, keshegi kúnge deıin solardyń arasyndaǵy elshilerge qastandyq jasalǵan tek úsh jaǵdaı ǵana belgili. Osydan 90 jyl buryn Polshadaǵy burynǵy Keńes elshisi Petr Voıkov emıgrant Borıs Koverdanyń qolynan qaza tapqan edi. Bir ǵasyr derlik ýaqyt buryn bolǵan atyshýly jaǵdaıdyń mán-jaıyn Laıf portaly eske alyp, nazarlaryńyzǵa usynady.  

Pótr Voıkov

Voıkov -20 jyldardaǵy qarapaıym keńestik dıplomat. Dıplomatıalyq tájirıbesi bolmaǵan ol, emıgranttyq eńbek ótili bolǵany úshin jumysqa ornalasady. Eýropada ótkizgen 10 jyl ishinde Voıkov tilderdi úırenedi. Ol jyldary osyndaı biliktiligi bar adamnyń  dıplomatıalyq laýazymǵa taǵaıyndalýy ábden múmkin edi, sebebi, eski dıplomatıalyq korpýs bytyryp ketken bolatyn.

Voıkov eshqashan bólshevık bolmaǵan, revolúsıaǵa deıin menshevıktermen qosylǵan. Zańǵa qarama-qaıshy áreketteri úshin Eýropaǵa ketken (ol memlekettik sheneýnikterge qarsy birneshe sátsiz lańkestik uıymdastyrýlarǵa qatysqan), poláktyń baı kópesiniń qyzyna úılenip, bogemalyq ómir saltyn ákeldi, emıgranttarǵa arnalǵan basylymdarda jarıalanyp otyrdy.

Aqpan revolúsıasynan keıin Voıkov birden otbasylyq ómirin tastap (ol ýaqytta onyń uly dúnıege kelgen edi), menshevıkter kóshbasshysy Martovpen birge jabyq, mórlengen poıyzda Reseıge ketip qalady. Revolúsıalyq Reseıde ony Oralǵa attandyrady. Ol jerde ol menshevıkterden bólshevıkterge qashyp, Qazan tóńkerisinen  keıin Ekaterınbýrgtyń basshysy qyzmetine taǵaıyndalady. Ekaterınbýrg shalǵaıdaǵy shaǵyn qala bolǵan (gýbernıalyq qala Perm), Voıkovtyń bul taǵaıyndalýy, ashyǵyn aıtqanda, maǵynasyz, eleýsiz edi.  

Osy kúnge deıin Voıkovtyń patsha otbasynyń ólimine qatysy bar ne joq ekendigi daýly suraq bolyp otyr. Imperatordy ólim jazasyna kesilýine daýys bergeni anyq (barlyq otbasy múshelerin ólim jazasyna kesý týraly suraq kóterilmegen),  alaıda keńes perebejchıgi Besedovskııdiń aıtýynsha, Voıkov oǵan atý jazasyna qatysqany jaıly egjeı-tegjeıli baıandap bergen. Ekinshi jaǵynan, atý jazasyna qatysqan adamdar óz  estelikterinde Voıkovtyń bolǵanyn aıtpaǵan. Sol sebepti, jazalaý barysyna ol qatyspaǵan dep sanalady.

Azamattyq soǵys aıaqtalǵan sátte Voıkov yntymaqtastyq jolynda biraz ýaqyt jumys istep,sodan keıin ol Kanadada RKFSR ýákiletti ókili bolyp jiberildi. Alaıda, kanadalyqtar ony patsha otbasynyń ólimine qatysy bar dep qabyldaýdan bas tartqan.

1924 jyly ol orys emıgranttarynyń qarsylyǵyna qaramastan, Polshadan kelisim alyp, qyzmetine kirisedi. 

Borıs Koverda

Qazan tóńkerisi men Azamattyq soǵys kezinde Borıs Koverda nebári 10 jasta edi. Vılno qalasynyń týmasy bolsa da, birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde nemisterdiń kelýine baılanysty onyń otbasyn Samaraǵa qaýipsiz jerge kóshiredi. Jas bolǵanyna qaramastan, Koverda Azamattyq soǵys kezindegi terrorlyq áreketterdiń kýásy bolady. Onyń nemere aǵasy bólshevıkter qolynan mert bolyp, otbasynyń dosy bolǵan dinı qyzmetkerdiń ólimine kýá bolady. 11 jasar Borıstyń kózinshe ony  atyp tastaıdy. Sol sebepten, keńes bıligine degen jaqsy kózqarastyń bolmaǵany tańqalarlyq nárse emes.

Koverda emıgrant bolmaǵan, biraq Azamattyq soǵys kezinde eline oralǵan ol, Vılno qalasynyń Polsha quramyna kirgenin estip, eriksiz emıgrant atanady.

Polshada Koverda  qarapaıym tirshilik etip, belarýs tilinde jaryqqa shyǵatyn gazette korektor bolyp jumys atqarady. Sonymen qatar, jergilikti orys gımnazıasynda bilim alýǵa tyrysqan, biraq oqý aqysyn tólemegeni úshin ony oqýdan shyǵaryp jiberedi. Gımnazıada ony sabyrly ári sezimtal jas jigit retinde sıpattady.

Oqýdan shyǵyp ketken Koverda oılana bastaıdy. Reseıge zańdy-zańsyz oralyp, antıbolshevıstik toptarmen birigip, solarmen birge kúresýdi jón kóredi. Alaıda, bul ıdeıasyn iske asyra almaǵan ol, óz betinshe kek alýdy kózdeıdi. Maqsaty –Polshada joǵary laýazymdy keńestik qyzmetkerlerdiń bireýin óltirý.

Ol gazet betterinen Voıkovtyń kelbetin jaqsy tanıtyn. Qastandyq jasaýǵa ony Voıkovtyń polák gazetteriniń birindegi jazbasy ıtermeleıdi. Voıkov Varshavadan Máskeýge bet alady. Koverda poıyzdardyń kestesin jaqsy bilgendikten, keńes elshisin qashan ustaıtynyn oılastyrady. Bir qyzyǵy, Voıkovtyń  jazbasynda qate ketken bolyp shyǵady. Shyn mánisinde, keńes qyzmetkeri Varshavadan ketýdi josparlamaǵan. Ol Londonnan Máskeýge bet alyp, Polsha astanasynda aıaldama jasaǵan keńestiń basqa elshisi Rozengolsty qarsy alýǵa barǵan edi.

Shabýyl

1927 jyl 7 shilde. Tańerteń Borıs Koverda Varshava temir jolyna keledi. Tańǵy 9-dar shamasynda Voıkovtyń kóligi kelip toqtaıdy. Onyń janynda elshilik qyzmetkeri Grıgorovıch bar.

Voıkov Grıgorovıchti kólikte qaldyryp, ózi Rozengolspen kezdesýge ketedi. Poıyz ornynan qozǵalǵanǵa deıin, Voıkov áriptesin vagonǵa deıin shyǵaryp salady. Dál osy mezette Koverda keńes dıplomattaryn tanyp, sońdarynan eredi. Rozengols poıyzǵa mine bergende, Koverda tapanshasyn alyp, atqylaı bastaıdy.

Aıta keterligi, Voıkov óte jaqsy shynyqqan adam, jas kezinde polısıa qyzmetkerlerimen bolǵan qaqtyǵystarǵa qatysqan. Onyń ústine, Voıkovtyń da, Rozengolstyń da tapanshalary bolǵan. Rozengolstyń qarýmen qoldana almaıtyndyǵy oǵan bóget boldy. Koverdaǵa qarsy oq atqanmen, nysanasyna tıgize almaıdy. Voıkov ta Koverdaǵa qarsy oq jaýdyryp, eldi dúrliktiredi. Nátıjesinde Voıkov Koverdaǵa birde-bir ret oq tıgize almady, al Koverdanyń alty oǵynyń ekeýi Voıkovty jaraqattaıdy.

Voıkov aýyr jaraqattanyp, aýrýhanada qaıtys bolady. Koverda birden polısıaǵa beriledi. Tutqyndalǵan kezinde ol Voıkovqa dıplomat bolǵany úshin emes, Komıntern agenti bolǵany úshin jáne kek alý úshin jasaǵanyn aıtady.

Sot

Koverda isine baılanysty sot tez ótip ketedi. Polsha KSRO-men qarym-qatynastyń buzylýynan qaýiptense, KSRO  Shveısarıadaǵy keńes elshisi Vorovskııdiń ólimi sıaqty oqıǵanyń qaıtalanýynan qoryqty. Sonda elshini óltirgen orys emıgranty Konradı sotta óziniń  kúıregeni men otbasyn bólshevıkterdiń óltirgeni úshin kek alǵanyn aıtady. Konradı soty kóp uzamaı bólshevızmge qarsy sotqa aınalyp,  nátıjesinde qylmysker aqtalyp shyǵady. Sol sebepten, KSRO shveısarıalyq oqıǵanyń Varshavada qaıtalanǵanyn qalamady.

Koverdanyń isin qarapaıym sot emes, jeńildetilgen jaza qoldanatyn tótenshe sot qarady. Úkim 8 kún ótken soń shyǵaryldy.

Sot barysynda Koverdanyń týystary, tanystary, burynǵy synyptastary sóz sóıledi. Olar ony tynysh, tuıyq jigit retinde sıpattady. Kishkentaı kezinde, Vılnoda emıgrant bolǵan shaǵynda bólshevıkterdiń áreketterinen qatty áser alǵanyn aıtty.

Koverdanyń ózi kinásin joqqa shyǵarǵan joq, osy áreketi arqyly Polshanyń dárejesin túsirgeni úshin  keshirim surady. Ol óziniń demokrat ekenin aıtyp, bólshevıkterdiń qolynan talaı orys adamdary mert bolyp, zábir kórgeni úshin kek alǵanyn sebep retinde aıqyndady.

Sottarǵa sońǵy sózin aıtqan prokýror: «Sot myrzalar, Koverdany qatań túrde jazalaý qajet. Jastyǵyna qaramaı, óte aýyr qylmys jasady. Onyń atqan oǵy adamdy óltirdi. Elshini, basqa eldiń azamatyn, polák jerin qaýipsiz sanaǵan adamdy. Polsha Respýblıkasy qatty qorlanyp, dárejesine kir keltirildi. Buǵan túsinistik tanytyp, jumsaq bolýǵa bolmaıdy. Sizder de jumsaq bolmańyzdar ».

Koverda keńes elshisi Voıkovty óltirdi dep aıyptalyp, ómir boıyna aýyr jumys isteýge kesildi. Alaıda, KSRO shyǵarylǵan úkimge kóńilderi tolmaı, kek alý maqsatynda sottyń taǵaıyndalýynsyz Koverdaǵa esh qatysy joq revolúsıaǵa deıingi zıalylardyń arasynan 20 kezdeısoq adamdy tańdap, atyp tastaıdy.

KSRO-da asa tanymal bolmaǵan Voıkov, Kreml qabyrǵasyndaǵy qorymǵa memlekettik nagradalarymen birge jerlendi. KSRO qulaǵanǵa deıin onyń atymen kóshelerdi atap, zaýyt pen basqa da jerlerge onyń esimi berildi.

Koverdaǵa shyǵarylǵan úkim biraz ýaqyttan keıin qaıta qaraldy. Ony bas bostandyǵynan 15 jylǵa aıyryp, aýyr eńbekke saldy. Ol 10 jylyn túrmede ótep, 1937 jyly oǵan raqymshylyq jasaldy. Keıin Eýropa elderin aralap, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Amerıkada qalady. Emıgranttar arasynda tanymaldylyqqa ıe bolyp, emıgranttarǵa arnalǵan baspalarmen seriktestik ornatady.

1987 jyly Koverda qaıtys bolady. KSRO-da onyń aty-jóni qupıa bolyp, quldyraǵanǵa deıin ony eshkim tanymady. Ensıklopedıalyq sózdikterde Voıkovty «monarhıs», «aq gvardıashy» óltirgen dep jazylyp, aty atalmaǵan.

Arkadıı Rozengols bolsa karera qýyp, syrtqy saýdanyń halyq komısary laýazymyna taǵaıyndalady. Úlken terror kezinde 1938 jyly atý jazasyna kesiledi.

Qamshyger: Altynaı Erjanqyzy