«Ratel.kz» saıtynda Ermek Tursynovtyń «Men Altynbekti Pınochet, ol meni Chon Dý Hvan dep ataýshy edi. I Bólim» degen orys tilindegi materıal jaryq kórgen bolatyn. «Qamshy» portaly Altynbek Sársenbaevqa qatysty jazylǵan memýardy (estelikke toly jazba) qazaq tiline aýdaryp, oqyrman nazaryna usynýdy jón sanady.
Birge oqydyq, birge dop qýdyq
Biz onymen birge oqydyq. QazUÝ-dyń jýrfaginde. Ol – qazaqshasynda, men – orysshasynda. Bárimiz tek áskerı sabaq kezinde ǵana jınalatynbyz. Bylaısha, bólek oqydyq.
Besinshi jataqhananyń qasynda shaǵyn stadıon bolatyn. Dálirek aıtqanda, kishkentaı alań. Biz sol jerde bas qosyp, teńbil dop tebetin ádetimiz bar edi.
Altynbek jaqsy oınaıtyn. Fýtboldiń ishine jan-tánimen kirip ketetin. Tez oılaıtyn, shapshań qımyldaıtyn. Jalpy, sportqa jaqyn edi. Táp-táýir kúresin.
Biz keıde balalyqqa salynyp kúresetinbiz. Onyń kúshi áldeqaıda basym túsetin. Men bolsam, ony taza tehnıkamen ǵana qulatatynmyn. Ol kezde sambo men dzúdomen shuǵyldanyp júrgenmin. Jattyqtyrýshym Dosmuhambetov Temirhan Myńaıdaruly degen kisi. Seksıa sol jyldary myqty bolatyn. Bizben birge álem chempıondary, halyqaralyq týrnırlerdiń jeńimpazdary jattyǵatyn.
Menen chempıon shyqpady. Kandıdattyń normatıvin oryndadym da fýtbolǵa aýystym. Chen Andreı Býırovıchke. QazUÝ-da osyndaı aty ańyzǵa aınalǵan trener qyzmet isteıtin. Andreı Býırovıch KHDR-dyń 1966 jyly Anglıada ótken álem chempıonatynda biraz shý shyǵarǵan áıgili quramasyn jasaqtaǵan adam.
Olar top ishinde ıtalándyqtardan basym túsip, shırek fınalda portýgaldarǵa jolyǵady. Birinshi taımda kárister 3:0 esebimen alda bolatyn. Sosyn Eısebıo shyǵyp, olardyń byt-shyǵyn shyǵaryp, esepti 5:3 qylady. Estýimshe, jeńiliske ushyraǵan bıshara káristerdi sosyn óz memleketinde abaqtyǵa japqan...Jaı ǵana artqa sheginis jasaǵanym ǵoı.
Altynbek oq boıy ozyp turdy, elden erekshelenip turdy dep aıta almaımyn. Bilimimen de, qulshynysymen de daralanbady. Biraq keıinirek 1982 jyly Máskeýdiń MGÝ-ne oqýǵa túsken kóp stýdentterdiń biri boldy. MGÝ-diń ataǵy dúrkirep turǵan shaq. Atalmysh oqý ornyna ne myqty tanystyqpen, ne erekshe bilim-darynyńmen túsýge bolatyn. Basqasha múmkin emes. Aıtpaqshy, bıografıa da sáıkes kelýi shartty. Keıbireýler MGÝ-de oqý úshin partıa qataryna qosylatyn.
Ákesinen sodan beri habar joq
Birshama ýaqyttan keıin Máskeýge arman qýyp men de keldim. Biraq MGÝ-ge emes. Meniki – senarıster men rejıserlerdiń Joǵary kýrsy. Ol sondaı tanymal bolmasa da tegin jer emestin. Meniń ol JOO-ǵa túsýimdi kezdeısoqtyq dep bilemin. Jolym bolyp ketti.
Aspıranttardyń jáne Shvernıktiń boıyndaǵy taǵylymgerler Úıine qazaqtardy kórý úshin jıi baratynmyn. Altynbek jatatyn bólme 5-6 adam sıatyn úlken edi. Qasynda Adam esimdi jigit jatatyn. Chadtan ba, Kot-d'Ivýardan ba onysy esimdi qalmapty. Keńestik partapparat Afrıka halqymen dos bolyńdar dep aqyl aıtatyn. Sonyń arqasynda «jańa afrıkandyqtar» ıaǵnı Qara kontınenttegi bıleýshilerdiń balalary Máskeýdiń, Lenıngradtyń, Kıevtiń beldi JOO-larynda bilim alatyn.
Adam «jańa afrıkandyqtardyń» biri bolatyn. Oǵan máskeýlik demokratıalyq ómirdiń unaǵany sonshalyq, urttap qoıýdy ádetke aınaldyrady. Tóseginiń astyna bir bótelkeni únemi tyǵyp qoıatyn. Ara-tura iship alyp, án aıtatyn áýeletip.
Aqyr aıaǵynda Adamdy izdep aq halatty kıip alǵan qabaqtary shytýly adamdar keldi. Qatelespesem, olardy «Kanachıkovaıa dachadan» (psıhıatrlyq mekemede-red.) shaqyrǵan. «Jedel járdemdi» shaqyrtqan Altynbek bolatyn. Sebebi ermek aýrýǵa aınalyp baratyn. Adam terezeniń ar jaǵynan shaıtandardy kórip, solarmen tildeskisi keletin. Bólme bolsa joǵary qabatta ornalasqan.
Adam keterinde Máskeýge ákesi qolshoqparlaryn jiberip, basymyzdy shaýyp alatynyn aıtty. Sodan beri Adamnan da, onyń ákesinen de habar joq.
Qaryn jarylǵansha jedik te, sylqıa toıyp ishtik te
Máskeýde júrip Altynbek ǵashyq boldy. Ol armánnyń qasa sulý qyzy bolatyn. Qyzdyń aty esimde joq. Biraq túr-kelbeti adam súısinerlik bolatyn.
Basynda Altynbekti keleke etetinmin. Sender súıiskende muryndaryńdy ne isteısińder dep ishek-silem qatatyn.
Altynbek ózi boıshań, azdap búkireıip júretini bar. Al murny úlken. Kózge qatty túsetin.
Armán qyzynyń murny dástúrli kavkaz muryn bolatyn. Biraq ol onyń ajaryna ajar qosyp turǵandaı, aqsúıekke tán súıkimdilik syılaıtyndaı áser qaldyratyn. Altynbektiń murny jaıly erekshe eshnárse aıta almadym.
Altynbek ǵashyǵyn ertip alyp, mahabbat qalasyna alyp ketedi. Mundaǵy mahabbat qalasy óziniń týǵan jeri. Ondaǵy maqsaty qyz ben ákesi-sheshesin tanystyrý. Ókinishke qaraı, mahabbat baıandy bola almady. Altynbektiń ata-anasy uldarynyń ózge ulttyń qyzyn jar etpekshi bolǵanyna narazylyq tanytty.
Altynbek muny da basynan ótkerdi. Jalǵyzdyqtan jabyǵyp júrgende Saltanatqa jolyǵady.
Saltanat. Ah, Saltanat! Sózben aıtyp jetkizý múmkin emes. Pendesin osynshalyqty súıkimdi-sulý qylǵan Allaǵa sansyz shúkirlik qana aıta alamyz.
Bul joly Altynbektiń áke-sheshesi uldarynyń tańdaýyn bir aýyzdan maquldaıdy. Qýanyshy qoınyna syımaǵan ol Máskeýde grýzın restoranynda muny dúrildetip atap ótýdi jón sanaıdy. Men kúıeý jigit tarapynan kýáger deıdi me sondaı bireý bolǵan sıaqtymyn.
Dastarhan toly tamaq, olar syımaǵany sonshalyq tamaqty ústi-ústine eki qatar qylyp qoıdyq. İshimdik jaıly úndemeı-aq qoıaıyn. Qysqasy, qaryn jarylǵansha jedik te, sylqıa toıyp ishtik te. Sońynda esepshot ákelgende Altynbektiń kózildirigi býlanyp ketti. Esep aıyrysý úshin qolymdaǵy altyn saǵatymmen qoshtasýǵa májbúr boldym. Týǵan kúnime syılanǵan syılyq bolatyn. Esesine toılaǵanymyz esten ketpesteı boldy.
Chaıkovskıı men Sársenbaev
Kóp uzamaı Altynbek oqýyn támamdap, Almatyǵa ketti. Ol jaqta QazTAG-qa jumysqa ornalasty dep estigenim bar. Men bolsam áli ınemen qudyq qazyp júrdim.
Keıde qońyraý shalysatynbyz. Bir ret Galýshkınadaǵy BMKI-tyń jataǵyna meni izdep kelgeni esimde. İssaparǵa ketti me, álde basqa sharýasy boldy ma, anyǵyn bilmedim. Mende turaqtap, aqshasyn únemdegisi keldi.
Kózim onyń pıdjagyna tústi. Klasıka stıline jaqyn. Túsi kınolyq rejımge jaqyn (kınodaǵydaı-red.). Ony kıdim de qyzdarǵa qyryńdaýǵa kettim. Altynbek ekeýmizdiń ólshemimiz sáıkes keletin. Iyǵy keńirek, boıy uzynyraq bolsa da pıdjak meniń ústimde ilmıip turmady.
Kýrstar on altynshy qabatta turatyn. Men Altynbekke Chaıkovskıı degen laqap aty bar jigittiń qasynan oryn taýyp berdim. Onyń kórshisi bir jaqqa ketip qalǵan bolatyn. Sondyqtan kereýet bostyn.
Chaıkovskıı jaıly bir-eki aýyz sóz aıtyp ketpesem bolmas. Onyń shyn aty este de qalmapty.
Jańaǵy Chaıkovskıı sibirden edi. Onymen qatar boıynda «dostoevshınka» bolatyn (ózin-ózi qınap, janyn jegideı jep óz-ózine taldaý jasaý, kez kelgen adamǵa syr aqtarýǵa qumartý-red.). Túnniń ortasynda jetip kelip, búkil jaryqty qosyp, «Aqqýlar kóliniń» plasınkasyn oınatyp qoıýy múmkin edi. Sondyqtan da ony Chaıkovskıı dep atap ketken.
Ol shyn mánisinde Chaıkovskıısiz ómir súre almaıdy ma álde saıasıbúro músheleriniń jerleý rásiminiń atmosferasy unaıdy ma bilmedim. Qıyn suraq ári jaýaby da san qıly bolýy ábden múmkin. Bireýler «esýas» dep kesip aıtsa, bireýler «aýrý» dep jyly jaýyp qoıatyn shyǵar.
Altynbek endi kózin juma bergen edi, Chaıkovskıı kele qalapty. Qystyń kúni ekenine qaramastan búkil terezelerdi ashyp tastap (Máskeýdiń qytymyr aıazyna shydamaǵan Napoleon soǵystan jeńilip qalǵanyn bilemiz), jaryqty jaǵyp tastaǵan. Tańerteń kirip kelsem Altynbek qymtanyp alǵan, qolyna ne túsken, sony jamyla bergen. Qalyń kıimniń arasynan murny ǵana sopaıyp kórinip tur.
- Qalaısyń? – deımin.
- Mynaý, eptvamat, terezeni ashyp tastap uıyqtaıdy eken –dedi.
«Órken-Gorızonttaǵy» Altynbek
Máskeýge Oljas Omaruly (Súleımenov – red.) keldi. Jalǵyz emes, qasynda óz adamdary bar. Oljas Omaruly Qazaqstanda ıadroǵa qarsy qoǵamdyq qozǵalys qurylyp jatqanyn, memleketke eriktiler qajet ekenin aıtty. Mindetti túrde qatarǵa qosylýyń kerek, bul máselege álem nazar salady, taǵdyrdyń tizginin qolǵa alatyn kez kelip jetti, jalpy sen patrıotsyń ba álde tezeksiń be tıgizip, tilip aıtty.
Meniń «tezek» bolǵym kelgen joq, ásirese «sıyrdyń japasyndaı jalpıyp kimge qajetiń bar?» degendeı. Kýrsymdy támamdap Otanymdy ıadrolyq qaýipten qorǵaýǵa attandym. Ol jyldary «kına» joq-tyn. «Qazaqfılmniń» aýmaǵynda qańǵyma ıtter júgirip júretin.
Altynbek bolsa, Áshirbek Kópishevtiń shaqyrtýymen «Araı-Zará» jýrnalyna aýysty. Aıta ketetini, qyzyq jýrnal bolatyn. Jýrnalda kileń daryndylar istegen edi.
«Araıdan» keıin Altynbek «Órken-Gorızont» stýdenttik gazetiniń bas redaktory bolyp kóteriledi.
Men ol kezde ıadroǵa qarsy qozǵalystyń organy «Amanat-Izbıratel» gazetinde jumys istep úlgerdim. Bastapqyda Altynbekke qoldan kelgenshe kómektesip júrdim. Sosyn ol kómekke muqtaj bolmady. Ózi-aq ilip áketti.
«Órkenniń» redaksıasy qazirgi T.Júrgenov atyndaǵy óner akademıasy ǵımaratynyń ishinde ornalasqan bolatyn. Akademıaǵa deıin atalmysh korpýsta QazUÝ-dyń jýrnalısıka fakúlteti ornalasqantyn. Kezinde oqýǵa túsý úshin emtıhandy sol jerge baryp tapsyrǵanbyz.
Altynbektiń gazeti kóp ýaqyt ótpeı jatyp kóp tırajben satyla bastady, qasyqtap emes, shelektep bedel jınaı bastady. Sóıtip el ishindegi eń tanymal gazettiń birine aınala jóneldi. Munyń bári bir redaktordyń arqasy deý qıyn, sebebi ujymnyń orasan eńbegin atap ótpesek ábestik bolar. Degenmen redaktordyń róli asa mańyzdy ekenin moıyndaý qajet.
Altynbekti joǵary jaqtaǵylar baıqaı bastady. Ol búgingi almatylyq ákimıat otyrǵan ornalasqan ǵımarattyń ishindegi alynbas qamaldaı kórinetin dáý esikterge kire bastady. Onyń aýzynan Nurqadilov, Joldasbekov, Ábdrahmanov degen esimderdi jıi estıtin boldym.
Qysqasy, aǵalar Altynbekke qyzyǵýshylyq tanytty. Onysy túsinikti de. Altynbek óıtkeni olarǵa barlyq jaǵynan sáıkes keldi: jas, maqsatshyl, máskeýlik dıplomy bar, kópshil, eki tilde de erkin sóıleıdi, jalpy túr-álpeti kelisken symbatty azamat. Bárin tez qaǵyp alady. Onyń bedeline nuqsan keltiretin eshteńe joq bolatyn.
Biz sırek kórisetin boldyq. Altynbek kúıgelek bola bastady. Bos ýaqyty azaıdy, naǵyz isker adamǵa aınaldy. Sodan keıin men qazaqqa ókpem qara qazandaı bolyp, AQSH-qa ushyp kettim. 1991 jyldyń sońynda mormondardyń astanasy SLC-ten (Es-el-sı), tarqatyp aıtqanda Solt-Leık-Sıtıden biraq shyqtym.
Jalǵasy bar.
Aýdarǵan: Jazıra Baıdaly
