ALASH-ORDA-100 jyl

Jazýshy Beıbit QOISHYBAEV HH ǵasyrdyń basynda órkenıet talabyna sáıkes ómirge kelgen qazaqtyń jańa turpatty ult-azattyq qozǵalysy jaıynda kóp ýaqyttan beri tarıhı-tanymdy týyndylar jazyp keledi. Azattyq qozǵalysynyń  týǵan shaǵynan shyqqan shyńyna – «Alash-Orda» Halyq Keńesi qurylǵanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn shyǵarmalarynyń birqatary qalamgerdiń «Rýh-Saraı» atty tanymdy týyndylar toptamasynda jarıalandy. Alash-Orda tarıhyn áńgimeleıtin «Máńgi bastaý» romany toptamanyń 2010 jyly «Qazaqparat» baspasynan shyqqan 4-shi tomynda basylǵan. Bıylǵy 100 jyldyq mereıtoıǵa oraı biz oqyrman nazaryna «Alashtyń ordasy qalaı quryldy» degen taqyryppen osy romannan tómendegi úzindini usynyp otyrmyz.

ALASHTYŃ ORDASY QALAI QURYLDY

1.

 Jeltoqsannyń 5-shi juldyzynda jınalǵan Ekinshi Jalpyqazaq seziniń tóraǵasy Baqytkereı Qulmanov uıymdyq sharýalardy túgel rettep bolǵannan keıin, quryltaıdy resmı túrde ashyq dep jarıalaǵan. Sodan soń:

– Bizdi jan-jaqtan tilektesterimiz quttyqtap, izgi tilekterin poshtamen, telegrafpen joldaýda, – dep habarlaǵan. – Al birqatar baýyrymyz ystyq júrekterinen aıtpaq lebizderin bárimizge tikeleı jetkizý úshin osynda kelip otyr.

Sodan keıin sıeze otyrǵan qurmetti qonaqtarǵa quttyqtaý sózderin aıtýlary úshin kezek-kezek sóz berdi. Olar minbege birinen soń biri umtyldy. Birinshi bolyp jurt aldyna Búkilreseılik ortalyq musylman keńesiniń aǵzasy Zákı Valıdov shyqty.

Túrki halyqtary qozǵalysynyń kórnekti qaıratkeri, az ýaqyt óte Bashqurt avtonomıasy basshylarynyń biri bolatyn, keıin keńes ókimetimen qyzmettes bolyp, uzamaı odan kóńili qalatyn, sóıtip, tipti, oǵan qarsy da kúresetin Zákı Valıdov, aqyry shetel asyp ketetin saıası emıgrant, iri shyǵystanýshy, tarıhshy, túrik ýnıversıtetiniń bolashaq profesory Ahmetzákı Ýálıdı Toǵan, – 1917 jylǵy 5 jeltoqsanda jalpyqazaq jeltoqsan quryltaıy minbesinen delegattarǵa qutty bolsyn aıtty. Sosyn memlekette federatıvtik qurylymnyń túzilýine musylman halyqtary qatarynda qazaq halqynyń da zor úles qosatynyna shúbásiz senetinin bildirdi.

– Bólshevıkter bılikti basyp alysymen ezilgen halyqtardyń óz taǵdyryn ózderi aıqyndaýǵa degen quqtaryn moıyndaıtyndyqtaryn jarıa etkenin bilesizder, – dedi ol odan ári. – Biz bashqurttardyń ortalyq keńesinde – shýroda aqyldasa otyryp, bul aldamshy deklarasıaǵa arqa súıeýdiń qajeti joq dep uıǵardyq. Biz óz quqtarymyzdy óz kúshimizben jeńip alǵanymyz jón dep sanadyq. Bólshevıkterdiń ortalyq ókimet oryndaryn basyp alýy el ishinde anarhıa týǵyzdy. Azamat soǵysy tutandy. Odan qorǵaný úshin Bashqurtstannyń derbestigin jarıalaý qajettigi týdy. Sondaı paıymmen biz 16-shy qarashada Bashqurtstandy avtonomıalyq respýblıka dep resmı jarıa ettik.

Zal bul habarǵa qol shapalaqtap qurmet kórsetti.

– Biz ulttyq úkimet qurdyq. Ulttyq áskerı bólimder qurý isine kiristik. Baýyrlar, biz musylman halyqtarynyń ishinde birinshi bolyp óz derbestigimizdi jarıa etken ekenbiz. Bizderden keıin Qyrym, odan soń Túrkistan ózderin derbes avtonomıalyq respýblıka dep jarıalady.

«Endigi kezek qazaqtiki, – dep oılady Jansha, – onsyz bul quryltaıdyń máni bolmaıdy...»

Jansha mundaı oıǵa  Pıterde ózi kýá bolǵan tóńkeristiń alasapyran  oqıǵalaryna baılanysty bekigen edi. Qýylǵan Reseı Keńesiniń bir top eser múshesi sol kúni keshkisin Smolnyıǵa bardy. Revolúsıashyl uıymnyń ıeligine kóshken baıyrǵy tekti qyzdar ınstıtýtynyń zor ǵımaraty aldynda jaǵylǵan alaýlar men ishte terezelerden jarqyraǵan jaryqtar, otqa jylynǵan, kúzette turǵan soldattar qarańǵyda aıryqsha áser berip tur edi. Olar qujattaryn saqshylarǵa kórsetip ishke kirdi. Qujynap-qaınaǵan adamdar ıleýi: ǵımarat ishi toly yǵy-jyǵy halyq – ıin tiresken, ersili-qarsyly qozǵalǵan jumysshylar, myltyq asynǵan soldattar. 

Olar álginde ǵana bitken Petrograd Keńesi májilisi jaıynda estidi. Iin tiresken jurtqa kóterilis tizginin qolynda ustap turǵan Áskerı-revolúsıalyq komıtet atynan Troskıı qaýǵadaı qalyń buıra shashty basyn kegjıte, kózáınegi jalt-jult etip:

– Ýaqytsha úkimettiń kúni taýsyldy, – dep málimdedi.  

Artynsha kóringen Lenındi el dúrkirete qol soǵyp ulyqtaǵan. Dý-dý qoshemetpen qarsy alǵan. Sonda ol álemdik sosıalısik revolúsıanyń jarq-jurq ot alyp tutanǵanyn habarlady. Odan soń Troskıı kóterilistiń jeńgeni jaıynda maıdandarǵa jedelhattar joldanǵanyn, Petrogradqa bettegen áskerı bólimshelerge aldarynan shyǵyp, mán-jaıdy túsindiretin delegasıalar jiberilmegin aıtty. Ár jer-ár jerden:

– Sizder Búkilrossıalyq Keńester seziniń qol-aıaǵyn býyp, óz sheshimderińizdi tyqpalap tursyzdar! – degen maǵynadaǵy sózder shyqty.

Troskıı aıylyn jımaı, salqyn únmen:

– Búkilrossıalyq Keńester seziniń erik-jigeri men qabyldaýǵa tıis sheshimin Petrograd jumysshylary men soldattarynyń orasan zor kóterilis jasaǵan fakti aıqyndap tur, – dep jaýap berdi.

Jansha titirkenip ketti. «Kóterilis deıdi... tóńkeris qoı bul... – degen oı keldi oǵan. – Bul tóńkeris – zańdylyqty belinen basýdyń jarqyn kórinisi ǵoı... – Óz oıynyń kóterilisti qoldamaýshylarmen bir jerden shyǵyp turǵanyn ańdady, artynsha munyń aqyryn baǵamdaýǵa tyrysty. – Nemen tynar eken? Anarhıa alasapyranyna aparmas pa eken?» Uzamaı, kókeıindegi saýaldaryna jaýap tabý maqsatymen, sol túnde, Smolnyıdyń ishin tolqýly dúbirge toltyryp turǵan Búkilreseılik Keńester sezinde boldy. Aýzy-murnyna shyqqan, adam teri men temeki ısinen aýasy tarylyp qolqany atqan alyp zalǵa ıtermelesip júrip áreń bas suqty. Alǵashqy sez ben bul ekinshi basqosý arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar edi. Ony Jansha anyq ańǵardy.

Birinshi Búkilreseılik Keńester sezinde saılanǵan SIK jetekshileri tórde otyr. Ortaǵa ornalasqan Dan shyldyr etkizip qońyraý qaqty, zal tynshı qaldy. Ol qysqa sóıledi. Sıezi saıası sózben ashýǵa esh muqtajdyq joqtyǵyn joldastar túsiner degen senim bildirdi.

– Aıryqsha sát, aıryqsha jaǵdaı... – dedi sosyn sál múdirip. – Bizdiń partıalas joldastar ózderine SIK júktegen mınıstrlik mindetterin janqıarlyqpen oryndaýda.  Olar qazirgi sátte oq astyna alynǵan Qysqy saraıda otyr. Jaǵdaıdyń qıyndyǵyn osydan-aq bile berińizder... Jumysshy jáne soldat depýtattary ekinshi seziniń alǵashqy otyrysyn ashyq dep jarıalaımyn.

Sıeziń tóralqasyn saılaý qyzý aıtyspen astasyp ótti. Aqyry, tóralqada delegattardyń sanyna proporsıonal ókil bolýy jaıynda fraksıalar tarapynan aldyn-ala kelisilgen tártip shý týǵyzyp baryp, degenmen saılaý ótkende, tóralqanyń jartysynan kóbi bólshevıkter bop shyqty.

Ońshyl eserler, ortańǵy baǵyttaǵy eserler, menshevıkter sıeziń tóralqasyna kirmeıtindikterin málimdedi.

Eski Ortalyq Atqarý Komıtetiniń serkeleri tómen túsip, olardyń oryndaryna jańa tóralqa músheleri kóterilip bara jatty. Dýyldasyp  oryndarynan turyp ketken delegattar jańa tóralqany qoshtaǵan aıqaıǵa basty. Sıeziń shatyrlatyp qol soqqan qurmetine bólengen bólshevıkter tórdegi ústelden oryn aldy. Kamenev, Troskıı, Nogın, Lýnacharskıı... Aralarynan jalǵyz áıel-kúresker Kollontaı kórindi.

  Kamenev kún tártibin habarlady. Qaraýǵa úsh másele usynylady: bılik, bitim, Quryltaıshy Jınalys. Zaldan bireý kóterildi de, kún tártibin qaraýǵa kóshkenge deıin  Petrokeńestiń esebin tyńdaýdy jáne eski SIK pen partıalardyń ókilderin sóıletýdi usyndy. Biraq sóziniń aıaǵyna dúńk etken zeńbirek úni ulasty. Zal tiksinip qalǵandaı boldy, dir etip, bári de qarańǵy terezege jalt-jalt qarasty. Alysta kúrkiregen zeńbirek eren bir oqıǵanyń habarshysy bolyp turǵany anyq edi.

Menshevık Martov sóz aldy:

– Joldastar, azamat soǵysy bastaldy! – dedi ol, dóńgelek kózáınegin bir túzep qoıyp, qyryldaǵan daýyspen. – Bizdiń birinshi mindetimiz – daǵdarysty beıbit jolmen sheshý bolýǵa kerek. Biz azamat soǵysynyń aldyn alý joldaryn talqylaýǵa tıispiz. Ana jaqta, kóshede – bizdiń baýyrlarymyzǵa oq jaýdyryp jatyr! Keńester sezi ashylar aldynda bılik máselesi astyrtyn áskerı sóz baılasý jolymen sheshilýde! Al ony istep otyrǵan – ózimizdiń revolúsıashyl partıalarymyzdyń biri.

Bul anyqtama bólshevıkterge jaqpady bilem, bir sát zal shýyldap ketti. Martov sózin úzbeı, daýsyn kótere jalǵastyrdy.

– Barlyq revolúsıashyl partıalar oryn alǵan faktige tik qaraýdan jaltarmaýǵa tıis! Sıeziń mindeti – eń aldymen bılik máselesin sheshý, biraq ol kóshede kúshpen sheshilip jatyr! Biz kúlli demokratıa moıyndaıtyn bılik jasaýǵa tıispiz! Eger sıez revolúsıalyq demokratıanyń úni bolǵysy kelse, onda – bastalyp jatqan azamat soǵysy aldynda qol qýsyryp otyra bermeýge tıis! Sıez  birtutas demokratıalyq bılik qurýdyń beıbit jolyn izdeýge tıis!.. – Sheshen tereń kúrsine tynystap aldy da, sózin naqty usynyspen sabaqtady. – Joldastar, basqa sosıalısik partıalar men uıymdarǵa baryp kelissóz júrgizý kerek, sol úshin sıeziń delegasıasyn saılaıyq...

Birikken sosıal-demokrattar men solshyl eserler ony qatty qoldady. Bir  ofıser ornynan kóterildi de, aıqaıǵa basty:

– Osy sıezi basqaryp otyrǵan saıası jádigóıler bizge bılik týraly máseleni qaraıyq deıdi, sóıdeı tura, tap osy kezde ózderi bizdiń syrtymyzdan, sıezi ashpaı jatyp, bul máseleniń taǵdyryn belgilep, alǵa shyǵaryp qoıǵan! – dedi ol, bólshevıkterdi syn sadaǵyna alyp. – Qysqy saraı atqylanýda! Biraq, bilip qoıyńyzdar – oǵan tıgen soqqy osynaý avantúraǵa barǵan saıası partıanyń tabytynyń qaqpasyn shegelep qaǵyp jatyr!

Narazy gýil. «Árıne, bular bólshevıkter», – dep oılady Jansha. Bólshevıkterge qarsylyq, solar týǵyzǵan ahýalǵa narazylyq bildirgen taǵy neshe túrli sózder aıtyldy. Sosıalıs-revolúsıonerler tarapynan – osy ýaqytqa deıin terrordy negizgi qarý dep kelgen kádimgi eserler atynan da bireý ashyna sóıledi. Ol úkimetke qarsy jasalyp otyrǵan «osynaý josyqsyz terrordy» jazǵyryp, bólshevıkter uıymdastyrǵan tap mundaı anarhıany ózderiniń moıyndamaıtyndaryn jarıa etti.  Aqyry, bólshevıkterdiń «úkimetti áskerı qaskúnemdik jasaý jolymen basyp alǵanyna» kórsetken qarsylyqtary  retinde, Martov bastaǵan menshevıkter sıezi tastap ketti.

Tún ortasy aýa sál úzilis jasaldy. Sosyn jumysyn qaıta bastaǵan otyrysqa Lenın keldi. Sonyń aldynda ǵana  Qysqy saraı alynǵan-dy. Ýaqytsha úkimet músheleri tutqyndalǵan. Osy jáıtter  oǵan «qajettigi týraly bólshevıkter únemi aıtyp kele jatqan sosıalısik revolúsıanyń jasalǵanyn» jarıa etýge múmkindik berdi.

Tań atqanda deıin bılik jaıly másele qaralyp, úndeý qabyldandy. Onda sıeziń eldegi barlyq ókimet bıligin óz qolyna alatyny, jer-jerde kúlli bılik Jumysshy, soldat jáne sharýa depýtattary keńesterine kóshetini habarlandy. Olar, Keńester – sıeziń úndeýindegi  tujyrymdamaǵa qaraǵanda, elde shynaıy revolúsıalyq tártip ornatýdy qamtamasyz etýge tıis.

Kelesi túni, sıeziń ekinshi otyrysynda, bitim jáne jer jaıyndaǵy dekretter qabyl alyndy. Sosyn bólshevıkter Keńes úkimetin qurý jaıynda usynys jasady. Jańa SIK saılandy. Eldi basqarý Halyq Komısarlary Keńesine júkteldi. Oǵan tek bólshevıkter kirdi, óıtkeni solshyl eserler bul bılikke qatysýdan bastartqan edi.

Tań ata sıez jumysyn aıaqtady...

2.

Ortalyq musylman keńesi atqarý komıtetiniń músheleri osynaý tóńkeris jaıyn aqyldasyp, bolashaq is josparyn talqylaǵan. Bólshevıkter Keńes ókimeti qurylǵanyn jarıa etti. Ult isteri jónindegi halyq komısary Djýgashvılı-Stalın boldy.

Bári endi Ikomýstyń osy jańa komısarıatpen jumys isteýi kerektigin túısindi. Osyǵan deıin Ýaqytsha úkimetpen qyzmettestik barysynda jolǵa qoıýǵa tyrysqan barsha isti qaıta bastaýǵa týra keledi. Quryltaıshy jınalysty jańa ókimet qashanǵa shaqyrar eken?  Ulttyq-memlekettik qurylymdar qurý jaıy qalaı bolmaq? Kúni keshege deıin din máseleleri boıynsha pátýálasý shegine jetpegen edi. Osy salanyń basqarylýyndaǵy patsha ýaqytynan beri ózgerissiz kele jatqan qasańdyq haqynda Ikomýs  úkimetpen qatty aıtysqan. Sóıtip, áldebir ymyra joldaryn oılastyrǵan. Endi ne jaǵdaı bolady? Bularda  dinı uıymdarmen jumys isteý ázirge oılastyrylmaǵan tárizdi, shamasy, bárin álgi ult komısarıatymen sheshe berý kerek shyǵar...  

Qyzmettestik josparyn úılestirý maqsatymen Ahmed pen Jansha bólshevıkter úkimeti ornalasqan Smolnyıǵa bardy. Suraı-suraı tapqandary – qarý-jaraq bólýmen shuǵyldanyp jatqan bir úlken bólmeniń ekinshi buryshynda jetimsiregen shaǵyn ústel. Tusyndaǵy qabyrǵaǵa shegemen jarnama-qaǵaz qaǵylypty. Qolmen aıbaq-saıbaq etilip: «Ult isteri boıynsha komısarıat» degen  iri jazý jazylypty. Ult isteri boıynsha komısarıattyń «keńsesi» ekenin sol ǵana bildiredi. Bar belgi sol. Komısar Stalın kórinbeıdi. Ústel mańynda eshkim joq.

Jansha Ahmedke qarady:

– Jańa ókimettiń bizdiń muńymyzǵa kóńil bólý dárejesin osy jetim ústel baıqatyp tur-aý?!

Ahmed tunjyrańqy júzben jetim ústelge qarady:

– Shamasy, olar ázir qyzmetke kirise qoımaǵan bolsa kerek...

Olar júre áńgimelesti.

– Iá, qaladaǵy ár jaqqa tartqan túrli partıa men qoǵam tirshiligi bar, Kerenskııdiń yqpalyndaǵy ásker bar, sonyń bári bir jaıly bolmaı, bizben sóılesetin komısar tabyla  qoımas...

– Qutqarý komıteti belsendi qımyldaýda. Myna tosyn dertten otandy qutqaramyz deıdi...

– Bul bir barshanyń tóbesine jaı túskendeı oqıǵa boldy emes pe... Qalalyq dýma da qarsylyq jasaýda...

– Men bizdiń eser joldastardyń biriniń jer týraly dekretti qalaı synaǵanyn estidim. Ony  eser partıasynyń baǵdarlamasynan bólshevıkter urlap alǵan deıdi.

– O, olary nesi, qaıta, baǵdarlamalarynyń júzege asatyn qujatqa aınalǵanyna qýansa bolmaı ma?!.

– Joq, ondaı shattyqtan aýlaq kórinedi. Óz qulaǵymmen estidim: «bólshevıkter – ýzýrpator* jáne aldamshy» dep aıyptap jatyr...

*bılikti zańǵa qarsy jolmen basyp alýshy.

– Qyzyq, bular osy bıligin ustap tura alar ma eken...

– Qalaı bolǵanda da, biz áliptiń artyn baǵýymyz kerek...

Áliptiń artyn baǵýdan ózge amaldary qalmaǵandaı. Aǵymdaǵy saıası ahýaldy qadaǵalap, óz kózqarastarymen taldaýǵa jáne musylman komıtetine tıimdi tusyn aıqyndaýǵa tyrysady. Ázirge naqty áreket joly belgisizdeý...

Qala ómiri dúrlikken túrde jalǵasyp jatty. Halyq Komısarlary Keńesi úkimet retinde jarıalanysymen, bılikti qolǵa shoǵyrlandyrý sharalaryn qarastyrdy. Az kúnnen keıin Reseı halyqtarynyń deklarasıasy dúnıege keldi. Biraq ol da tynyshtyq ornata qoıǵan joq. Qıly saıası oı-pikir qaınap turdy.

Jansha Ikomýstaǵy talqylaýlardan tys jerlerde esh jaqqa aralaspaý saıasatyn ustanǵan. Túrli ustanymdaǵy jurtpen pikirlesip, áńgime-dúken qurǵanynda tek jalpy ahýaldyń astaryn, basym oı baǵytyn  uǵýǵa nıettenedi. Kópten Pıterde turyp kele jatqan Ótemis pen Jasaıdyń septesýi arqasynda, buryn aralaspaǵan kadetterdiń keıbirimen pikirlesti. Olardyń bólshevıkter kósemi Lenın jaıynda biletinderin  estidi.

– Ol baryp turǵan qatygez ókimettiń irgetasyn qalady, – dedi áldekim qabaǵyn túıip, – ol da, onyń úkimetine saılanǵan komısarlary da birinen biri ótken, esh aıaýshylyqty bilmeıtin arsyz jandar.

 – Durys, – dedi ekinshisi. – Ol qural tańdamaıdy, adal-haram demeıdi, oǵan báribir. Maqsatyna jetkizse boldy. Maqsatyna jetip alǵannan keıin, joldasyn da satyp júre beredi.

Ótemis esine Dýmadaǵy baıaǵy bir jaryssózdi túsirdi. Sonda bir depýtat bólshevıkterdiń ekijúzdiligin tilge tıek etken. Olardyń ókiliniń Dýmadaǵy sózi men partıalarynda qabyldanǵan qarardy salystyryp qarap turyp, masqara áshkerelegen edi. Kezdeısoq emes eken-aý...

Jasaı kadetter arasynda asa bedeldi áıel qaıratkerden estigen áńgimesin aıtyp berdi. Ol áıel – konstıtýsıashyl demokrattar partıasy ortalyq komıtetiniń alǵashqy saılanymynan beri turaqty múshesi bop kele jatqan Arıadna Tyrkova bolatyn. Arıadna hanym Lenındi alǵash birinshi revolúsıaǵa deıin kórgen eken. Sonda tuńǵysh ári jalǵyz-aq ret júzdesipti. Densaýlyǵyna oraı biraz demalyp qaıtýǵa Jenevaǵa barǵanynda, sol qalada turatyn óziniń gımnazıalas qurbysy Nadejda Krýpskaıaǵa jolyqqan. Sonyń kúıeýi bolǵandyqtan ǵana, Lenınmen tanyssa kerek. Áıtpese onyń ustanymy Arıadnany esh qyzyqtyrmaıtyn. Qysqasy, Lenın ol úshin Jenevada qatardaǵy emıgrant jýrnalıserdiń biri sanatynda edi. Ereksheligi – óz partıasynyń ortalyq komıtetine qasaqana, partıa basylymy «Iskrany» óz qaramaǵyna qaratyp ala alǵandyǵy. Revolúsıalyq toptarda onyń bılikqumarlyǵyn, bılikke jetý jolynda eshteńeden taıynbaıtyn jádigóıligin biletin. Tikeleı tanymasa da, Arıadna bul jaıynda talaı estigen, onyń sosıal-demokrattardy eki jarý áreketine qanyq edi.

Qanshama shetin pikir tujyrymdap júrgenmen, Lenın de,  onyń partıasy da, Arıadnanyń oıynsha, sonshalyqty qyzyǵýshylyq týǵyzbaıtyn. Qaıta, sol tusta jandarmdar korpýsynyń shefi Pleveni óltirgen eserler partıasy el aýzynda kóbirek aıtylatyn-dy. Astyrtyn sóz baılasyp, iri terror jasap júrgen eserler qupıa dańq qurmetine bólengen edi. Sol sebepti de saıasatqa qulaǵy túrikterdi tańyrqatyp, áýestendiretin-di. Al esdeler* olardyń terrorlyq ádisterin synap júretin. Alaıda olardyń sonaý syndary da jurtty selt etkizgen emes. Muny Arıadna anyq biledi. Al bular, bólshevıkter, terrordy bılikke kelgenshe synaýmen boldy. Biraq mine, bılikti basyp alysymen, kóp uzatpaı-aq, ózderi de eserlerdiń jolyna tústi. Az ýaqytta buǵan barshanyń kózi jetedi – olar  ókimetti qoldarynda  ustap qalý úshin, naızany, qyzyl terrordy negizgi qarýy etti...

*sosıal-demokrattar.

 Bólshevıkter bireýdiń moınyna birdeńe ilip qoıýǵa qumar bolatyn. Sondaı qumarlyǵymen olar saıasatkerlerge kóńilsiz áser qaldyratyn. Sondyqtan da shyǵar, bólshevızmdi eshkim eleýli saıasat aǵymyna balamaıtyn. Lenındi 1904 jyly Jenevada kórgeninde Arıadna Tyrkova osyndaı oıda edi. Onyń áıeli Nadá – Arıadnanyń gımnazıada birge oqyǵan  qurbysy. Sol qurbysy meımandyqqa shaqyrǵandyqtan, onyń úıine barǵan-dy. Shaı ústinde túrli jyly estelikter aıtysyp, jalpy jaqsy kesh ótkizgen. Qaıtarynda Arıadnany tramvaıǵa deıin, Nadejdanyń ótinishine oraı, kúıeýi Vladımır shyǵaryp salypty. Ol ádette jumysshylar kıetin tozyǵy jetken kasketkasyn* basyna mılyqtyra kıip alyp, qasynda kele jatqan qyzdy – áıeliniń qurbysyn – jolshybaı ázil-shyny aralas sózdermen ájýálap, kúlýmen bolǵan eken. Arıadnanyń lıberalızmge boı urǵandyǵyn, býrjýazıashyldyǵyn aıtyp mazaqtasa kerek.

*erlerdiń fýrajka tárizdi jeńil baskıimi.

Jasynan ótkir, tildi qyz qarap qalmaı, onyń marksızmin synaǵan. «Sizder adam tabıǵatyn túsinbeısizder» degen, «barshany bir kazarmaǵa aıdap tyǵyp, arakcheevshil tásil qoldanýǵa degen qulshynys esil-dertterińizdi bılep alǵan, al bul – jalǵan qısyn» degen. Sonda onyń sózine Lenın yzalanǵan, árıne. Burynnan azýly aıtysker, sol ádetine salyp, qarsy daý aıtqan. Jymıǵansyǵan. Erinderin ajyratpaı ezý tartqan. Qysyq kózderi syǵyraıyp, ýly, zárli sıpat ala túsken. Ashýly, zildi ushqyn atqan kózderimen qyzǵa jep qoıardaı tesile qarap, shyndap salǵylasqan.  

Arıadna ony ádeıi qyzdyra túskendeı bolypty. Sebebi, esine ertede estigen bir jáıt túsip ketken eken. Ótken ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵy ishinde Lenın  Sibirge jer aıdalǵan. Sondaǵy Lenınniń Mınýsınsk qalasynda jáne Shýshenskoe selosynda  aıdaýda bolǵandar arasynda kórsetken qylyǵy ári kúlkili, ári úreıli edi. Bul  jaıynda Arıadnaǵa óziniń sol jaqta bolyp aıtqan baýyry aıtyp kelgen-di. 

Jer aýdarylǵandar arasynda Lenın ózin tym astam ustaıtyndyǵymen erekshelenipti.  Sol jaqqa ózinen sál burynyraq  jer aýdarylǵan halyqshyldardy ol dóreki túrde sógip, búginde eshkimge qajeti joq eski-qusqy qoqys dep atapty.  Bolashaqqa halyqshyldar emes,  olar – sosıal-demokrattar ıe bolady dep senimmen málimdeıdi eken.

Baıyrǵy jer aýdarylǵandardyń ózderin de, dástúrlerin de  Lenınniń elemeı, tipti mensinbeı qaraıtyndyǵy  olardyń bireýi aıdaýdan qashyp ketkende anyq baıqalypty. Ondaıda, ádette, polısıa qyryna ilikkenge kúlli kolonıa kómektesetin. Jazalanbasyn degen oımen birlesip aqsha jınaıtyn, ne táýir etikterin beretin. Lenın mundaı dástúrmen sanasqysy kelmedi. Jergilikti polısıa kináli dep tapqandaryn jaýapqa tartýǵa kiriskende, qashqynǵa kómektesti dep aıyptalyp otyrǵan serigine járdem berýden bastartqan. Sóıtip, joldasynyń qashýyna septesken ózi sekildi saıası aýmaǵa zalalyn tıgizdi. Anany túrmege qamap qoıypty.

Sonda jer aýǵandar Lenınge joldastyq sot qurǵan eken. Lenın sotqa tek «olardyń pikirine túkirgeni bar» degen sózin aıtý úshin ǵana kelgenin, eshqandaı da joldastyq sotty moıyndamaıtynyn málimdepti. Osyny baýyry Arıadnaǵa kúle áńgimelegen-di. Biraq, sóziniń sońynda meılinshe baısaldy keskinmen: «Bul Lenın degeniń – sum adam, onyń zulymdyǵy – qasqyrdyń janaryndaı  óshpendilikke toly kózinen de baıqalady» dep yspattaǵan.

Qurbysynyń jary jaıynda baıaǵyda estigen osynaý áńgimeni esine túsirgendikten bolar, Arıadna qyz onyń qytyǵyna tıe bergen tárizdi. Saıasattaǵy ustanymyn qajaıtyn ashshy ázil aıtsa kerek. Sondyqtan da shyǵar, tramvaı kóringende, Lenın onyń kózine qadala qarap turyp, zárli kúlkimen:

– Áli kórersiz, siz sıaqtylardy biz sham baǵandaryna asyp qoıamyz, – deıdi.

Arıadna ony josyqsyz ázilge balap, kúlip jiberedi:

– O ne degenińiz, men sizge ustata qoımaspyn!

Lenın ezý de tartpaıdy. Salqyn qoshtasyp turyp, tistene til qatady:

– Biz muny kórermiz áli...

Osy qysqa tanystyǵy, sodan bir múshelden astam ýaqyt buryn bolǵanyna qaramastan, Tyrkovanyń sanasynda tap búgingideı jańǵyrdy. Sondaǵy onyń sózderin eske ala kele, sol kezdesýden bir jyl ótken soń qurylǵan kadet partıasy ortalyq komıtetiniń kúni búginge deıin ózgerissiz múshesi bolyp kele jatqan  jas kúresker áıel:

– Ol búgingi jaǵdaıdy sol kezde-aq oılastyra bastaǵan bolý kerek, – dep túıgen.

– Olaı emes shyǵar, – deıdi oǵan Jasaı, – byltyr ǵana nemis jastary aldynda alǵashqy orys revolúsıasy jaıynda oqyǵan leksıasynda ol ózin bolashaq revolúsıany kórýi neǵaıbyl kártámishke jatqyza sóılegen tárizdi edi...

Qalaı bolǵanda da, ertede Jasaıdy ıirimine edáýir tartqan bólshevızm kóseminiń urany júzege asty. Ol bir kezderi: «Bizge revolúsıonerler uıymyn berińiz, sonda biz Rossıany tóńkerip tastaımyz» deıtin. Osy kóktemde ózi shetelden Pıterge kelgeli beri, shashyrańqylaý júrgen bólshevıkterdi bekem uıymǵa uıystyra aldy. Sodan olar, mine, tóńkeris jasap, bılikke keldi. Jáne, aýyzdarynan shyqqan sózderine, istegen isterine qaraǵanda, ózderinen ózgeshe oıdaǵylardyń bárin qurtyp jiberýden taıynbaıtyndyqtary anyq. Ol qaıtkende tek bólshevık bıligin nyǵaıtýdy oılaýda. Osylaı tujyrymdalǵan Jasaıdyń baılamyna eshqaısysy kúdik keltirgen joq. Janshanyń kózi de osyǵan ábden jetti.  

Taǵy bir qaterli jáıt, Janshanyń tiksine baıqaǵany  sol – bulardyń anarhıalyq ónegesi aımaqtarǵa tym shapshań taralýda. Ikomýsqa Tashkentten kelgen habar sondaı pikirge jeteleıdi: onda da úkimetti bólshevıkter basyp alǵan bolyp shyqty. Keńester sezin ótkizip, ólkeniń úkimetin qurǵan. Al ǵajaby – jer ıesi túrkilerdi oǵan jolatpaǵan. Áıgili qaıratker Sáráli Lapınniń ólke úkimeti proporsıonal negizde qurylýǵa tıis degen talabyn eleń qylmaǵan.

– Týzemdikter arasynda proletar elementter joq! – degen jeleý aıtsa kerek.

Jas ta bolsa, Mustafa sheshimtal jigit bop shyqty. Onyń basqarýyndaǵy Ulttyq ortalyq dep atalatyn jergilikti musylman keńesi ólkede tótenshe sıez shaqyrý qamynda tárizdi. Bul, mine, naqty is! Jahanshah alaqanyn ysqylady. Ózara qyrqysqan orys partıalary ishinde qosaq arasynda ketý ispetti pálege urynbaı turǵanda, qazaqtar da birdeńe isteýge tıis...

Aqyry, Oraldaǵy qazaq komıtetiniń tóraǵasy Halel Dosmuhamedovten habar tıdi: barshasy syılaıtyn úlken qaıratker Álıhan Bókeıhanov bastaǵan top Orynborda kezekti jalpyqazaq quryltaıyn shaqyryp jatqan kórinedi. Halel habarynyń artynsha, Ikomýsqa sol yntaly toptyń ózinen de jedelhat jetti. Qazaq sezine Jahanshah Dosmuhamedov jeke tizimmen shaqyrylypty. Sheshýshi daýys berýge qaqyly delegat retinde belgilengen eken. Jeltoqsannyń basynda bas qossaq deıdi.

– Dostar, myna ásem, biraq anarhıa jaılaǵan shahardy endi men senderge qaldyra turmaqpyn, – dedi ol Jasaı men Ótemiske.

Ekeýi de osynda otbasyn quryp, sińisip, pıterlik bolyp ketken. Naqty kúres sharalaryna qatysýǵa Jasaıdyń tán saýlyǵy kelmeıdi, al Ótemiste ashyq belsendilik joq. Demek, býyrqanǵan qaladan olardyń báribir ketpeıtini anyq-ty. Al qashannan revolúsıalyq uıymdar kórigin  qyzdyrýshylar qatarynda júrgen Jansha «anarhıa jaılaǵan» Pıterde budan artyq qala barýdi laıyq kórmedi. Ikomýstaǵy úzeńgilesterimen qoshtasty. Astanaǵa qajettilik týǵan ýaqytta ǵana oralmaq bop,  shuǵyl elge qaıtty.  Oralǵa keldi. Qazaq komıtetiniń atkomynda aǵymdaǵy jaǵdaıdy talqylaýǵa qatysty.

Birneshe kúnnen soń Ahmed Salıkovten habar aldy. Ol qaladaǵy anarhıalyq qubylystardyń basylǵanyn, keńes ókimetin barshanyń moıyndap jatqanyn aıtypty. Óziniń Halkomkeńestiń Ult komısarıatymen kelissóz júrgizgenin jáne ondaǵylardyń bolashaq qyzmettestiktiń sharty retinde – musylman keńesin taratýdy usynǵanyn habarlapty... 

3.

Qazaq quryltaıyn quttyqtaý sózinde Zákı Valıdov Máskeýdegi mamyr aıynda ótken jalpymusylman sezinde jasaǵan teorıalyq baıandamasyn odan bergi naqty ómir shyndyǵymen sabaqtastyra órbitti.

Jansha oǵan oılana qulaq tigip otyr. Bólshevıkter Ikomýsty taratýdy qalaǵan. Bulary, demek, Jalpymusylman  seziniń sheshimderin moıyndamaıdy degen sóz... Al onda Zákı men Jansha birinen biri ótken oraq aýyz sheshendikpen, ýnıtarısterge qarsy ıyqtasyp turyp, óz ılanymdaryna senimdilikpen  shaıqasqan bolatyn. Jeńgen. Al myna tóńkeris jasap bılikke kelgen jańa ókimet olardyń jeńisine pysqyryp ta qaramaıtyn sekildi...

Bólshevıkterdiń kózqarasyna  Zákı de qanyq bilem, ol jaıynda tis jarmaı, musylman qozǵalysy barysynda tujyrymdalǵan jáıtterdi óz is-tájirıbelerinde qalaı damytyp otyrǵandaryn áńgimeledi. Jansha áriptesin rızashylyqpen tyńdady. 

– Bashqurtstannyń derbestigin jarıa etkende, biz halqymyzdyń kúlli etnos retinde ıelene alyp jatqan aýmaǵyn qamtımyz dep oılaǵan joqpyz, – dedi ol, – bizdiń uıǵarymymyz tek shyǵys bóligi jaıynda boldy. Munda musylman halqy osynda turatyndardyń kemi jetpis paıyzyn quraıdy. Biz osy ólkeni Kishi Bashqurtıa dep atap otyrmyz. Basqa  oblystardaǵy úlestik salmaǵynyń mólsheri azaıyp ketken bashqurttar men tatarlardy bolashaqta Bashqurtstan men Túrkistanǵa kóshirip qonystandyramyz ǵoı dep oılaımyz.  Bizdiń josparymyz boıynsha, bashqurt eli jáne qazaq eliniń batysy, sondaı-aq Orynbor kazaktar qaýymy osy Orynbordy ortaq bas qala ete alady. Keleshekte, qoıan-qoltyq otyrǵan bashqurt-qazaq bir oblysqa resmı túrde birigip jatqan jaǵdaıda, oǵan orys kazaktary da qosylǵan bolar edi. Biz kazachestvomen til tabysa alamyz. Men ózim buǵan esh shúálanbaımyn. Biz  olarmen tatý-tátti, ulysaralyq ózara kelisimmen, jarasymdy beıbit qatar ómir súrgen bolar edik. Óıtkeni kazaktar, túptep kelgende, jartylaı túrki tuqymdas qoı. Kazak qaýymy – kazachestvo  arasyndaǵy bizdiń dostarymyz osy oıdy qýattap júr.

Sosyn ol taıaýda bashqurttardyń úshinshi quryltaıy ashylatynyn aıtty.

– Biz ony ózimizdiń otanymyzdyń bas májilisi sıpatynda óte me dep otyrmyz. Bizdiń úkimetimizdiń músheleriniń kópshiligi Reseı Quryltaıshy Jınalysyna múshe bolyp saılanǵan-dy. Biraq, onyń qalypty ótýine bólshevıkter múmkindik bere qoıar ma eken?! – Zal aqyryn gý ete tústi. – Qalaı bolǵanda da, biz oǵan deıin óz memlekettigimizdiń aýy men baýyn túgeldemekpiz. Al bul másele tıanaqty qarastyrýdy tileıtindikten, bálkim, bólshevıkterdiń peıiline qarap qalǵan Quryltaıshy Jınalysqa biz barmaspyz da.

Jansha onyń bólshevıkterge senbeı turǵanyn ishteı qanaǵattana atap ótti.

– Qazirgi tarıhı sát bizge óz taǵdyrymyzdy ózimiz, eshkimge jaltaqtamaı, batyl qolǵa alýdy tileıdi, – dedi Zákı dóńgelek kózgeldiriginiń áınegi jalt-jult etip. – Osyndaı kúrdeli kezeńde quryltaıǵa jınalyp otyrǵan qazaq baýyrlar, men sizderge aýyzbirlik kórsetip, tezirek derbes el bolý jaıynda mańyzdy sheshim qabyldaýlaryńyzǵa tilektestik bildiremin. Baýyrlas túrki halyqtarynyń zamanaǵa sergek qaraıtyn ýaqyty týdy! Biz ortaq jaý aldynda birige alatyn qabiletimizdi kórsetýimiz kerek! Ol úshin alla-taǵala  sizderge de tezirek derbes tútin tútetý násibin jazsyn!

Valıdov zaldyń qoshemetine bólenip tómen túse bere-aq, minbege jańa sheshen kóterilip bara jatty.  Qazaq  quryltaıyn jáne oǵan qatysýshylardy jergilikti musylman jasaǵy áskerı shýrosynyń tóraǵasy praporshık Bashırov, «Iangı Vakt»* gazetiniń redaktory Fatıh Karımov, Orynbor kazaktarynyń áskerı krýgynan** kelgen ókilder Tımofeı Sedelnıkov pen Abdraýf Bogdanov, taǵy basqalar  osynaý mańyzdy oqıǵamen shyn júrekten quttyqtady.

        *«Jańa ýaqyt».

**kazak áskerleriniń jınalysy.

Sóıleýshilerdiń bári sezge arnaıy kelip aıtqan quttyqtaý sózderinde bir jerden tabylyp jatty. Qaı-qaısysy da qazaqtardy qazirgi qıyn sátte bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, birlesýge shaqyrdy. Kópshilikke, ásirese, Sedelnıkovtiń sózi unady. Ony ishteı Jansha da oń qabyldady.

 Orynbor kazak-orys áskeriniń ókili Tımofeı Sedelnıkov kazachestvomen qatar qazaqtyń da muń-muqtajyn jap-jaqsy túsinetin ám árdaıym ár jerde batyl qorǵap júretin. Ol sonaý 1906 jyly Birinshi Memlekettik Dýma minbesinen ımperıa halyqtary ókilderin tuńǵysh ret qazaq muńynan habardar etken-di.. Tavrıa saraıy kúmbezi astynda qazaqsha sózderdi alǵash ret jáne sońǵy márte, tek jalǵyz ózi ǵana qalyqtatqan edi. Qazaq pen bashqurt múddesin erteń keńes ókimeti aldynda da kúıtteıtin adal qaıratker. Mine sol azamat qazaqtyń jeltoqsandaǵy sezinde tarıh taǵdyrlas etken halyqtardyń týysqandyq sezimi ushtasa berýine tilektestigin bildirdi. Zaldy sıeziń ashylýymen quttyqtaı kele, bir sát Zákıge silteme jasady:

– Bashqurttar patsha taqtan qulaǵaly ata tekterindegi qasqyr rýhy jetegimen ońǵa da, solǵa da julqyna shaýyp, aqyry, ortalyqtan táýelsiz uıysý jolyna shyǵyp otyr, – dedi. – Olar, álginde qozǵalystyń jas barysy aýzynan estigenimizdeı, jaqynda ashylmaq quryltaıynda naǵyz el bolý sharttaryn jasamaq. – Osylaı dedi de, zalǵa qasqaıa qarsy qarap turyp, keýdesin kere tynystap aldy. – Qymbatty qazaq baýyrlar, sizderdiń árdaıym «qoı da aman, qasqyr da toq» bolǵanyn qalaıtyn bitimshildik qasıetterińizdiń kóp jaǵdaıda basym túsip jatatynyn men jaqsy bilemin, – dedi sodan soń. – Biraq sizder úmit artyp otyrǵan ýchredılkanyń* qazirgi ahýalda ádil óterine men senbeımin. Tipti sol bola da qoıar ma eken?! – Suraýly júzben aınala qarady. –  Sondyqtan men sizderge birinshi kezekte ózderińizge senýdi, ózara túsinistik pen birlikke qol jetkizýdi, sóıtip, óz taǵdyrlaryńyzdy ózderińiz qolǵa alýdy tileımin.

*Quryltaıshy jınalystyń.

Quttyqtaý sózderge qol soǵyp rızashylyqtaryn bildirgen zal yqylasy saıabyrsı bere, quryltaı tóraǵasy Qulmanov ornynan turdy.

– Minbege shyǵyp, qazaq jınalysyna qutty bolsyn aıtqan myrzalarǵa  delegattar atynan úlken rahmet,  – dedi.

 Sosyn qolyndaǵy bir býda qaǵazdy jurtqa kóterip kórsetip, jer-jerden hat, jedelhat túrinde túsken quttyqtaýlar baryn aıtty. Sóıtip zaldy jazbasha quttyqtaýlarmen tanystyrýǵa kóshti. Qazaq quryltaıynyń ashylýyna oraı Orynbor mýftıi joldaǵan hatty, qalalar men aýyldardan, túrli uıymdardan kelgen jedelhattardy oqydy.

Hat-habarlarda tek quttyqtaý sózderi ǵana emes, jergilikti jurtshylyq kezigip otyrǵan problemalar men sol oraıda quryltaıǵa bildirilgen tilekter de bar edi. Olar jurtty jaıbaraqat qaldyrmady.  Zalda otyrǵan delegattar jer-jerdegi jaǵdaıdy oryn-oryndarynan qysqasha aıtyp berýdi qosh kórdi. 

Quryltaı tóraǵasynyń baqylaýymen, Qazaq eliniń shartarabynan kelgen ókilder óz aımaqtaryndaǵy ahýaldan kezektesip habardar etip jatty. Ózekti de mańyzdy habarlamalar ár aımaq delegattary tarapynan jasaldy. Artynsha,  sezge qatysýshylar pikir almasty. Estigenderin jaıbaraqat qaldyra almady. Nazar aýdarǵan habarlar boıynsha tıisti qararlar aldy.

Jer-jerde barsha azamat Quryltaıshy Jınalys pen zemstvo saılaýyna mán berýde kórinedi. Úıezderdiń birqatarynda úıezdik zemstvo aǵzalaryn saılaý márege jetken sıaqty. Al taǵy birqatar úıez, tipti, Quryltaıshy Jınalysqa delegat  saılaý naýqanyn da ótkizip qoıypty. Barlyq jerde de qazaqtardyń zemstvoǵa jáne uıysý jınalysyna ókil saılaý máselesine qyzyǵýshylyq tanytqany málim boldy. Bul sıezi qanaǵattandyrǵandaı edi.

Tek, Syrdarıa oblysynyń qazaqtary Quryltaıshy Jınalysqa ókilder saılaýda bir toqtamǵa kele almaǵan kórinedi. Olardyń daý-damaıǵa jol berip, ýaqtyly saılaý ótkize almaıtyndaı ahýalda turýy eshkimge unamady. Jik-jik bop partıalarǵa bólinip, áli kúnge deıin ortaq kelisim jasaı almapty. Sóıtip, ár top óz myqtysyn álpeshtegen birneshe tizim shyǵarsa kerek. Ne kerek, aıtys-tartys, saıası toptarǵa bóliný saldarynan birtutas tizim usyna almaǵan, odan jetken jerleri sol – oblys boıynsha qazaqtardan uıysý quryltaıyna jalǵyz  ǵana depýtat ótkize alatyn túrleri bar.

Muny delegattar qynjyla talqylaýǵa májbúr boldy.

Bulaı jaramaıdy desti. Quryltaı halyqqa qaırylyp aıryqsha úndeý jarıalaıtyn bolsyn degen toqtamǵa uıydy. El-jurtty daý-damaılar men aıtystardy doǵaratyn, partıalyq baqtalas kúresti qoıatyn, azyp-tozý jolynan aýlaq bolatyn, sóıtip myna alasapyranda tek birlikke umtylatyn etý kerek. Mine sol úshin Mirjaqyp Dýlatov pen Ahmet Baıtursynov shuǵyl túrde úndeý mátinin jazyp, quryltaıdyń bekitýine usynsyn...

– Syrdarıa oblysynyń halqynan quryltaı atynan, telegraf arqyly – saılaýda oblystyq bir ǵana tizimge daýys berý suralsyn...

– Mine, aǵaıyn, «altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi» degen osy... Birlikke qol jetkizý mańyzdy...

– Ol ras-aý, biraq bizdiń Jetisý óńirinde tipti masqara jáıt oryn alyp tur, jurt ashtan qyrylyp jatyr...

Jetisý oblysy qazaqtarynyń jaǵdaıy aýyr kórinedi. Olar eski úkimettiń On altynshy jylǵy ozbyrlyǵyna – tyl jumysyna adam almaqshy bolǵanyna qarsy kóterilgeni úshin jazalaý ekspedısıasynyń aıaýsyz shapqynyna ushyraǵan edi. Sodan mine, toz-toz bop, adam aıtqysyz qaıyrshylyq kúı keshýde. Talaıy ashtan ólip jatyr. Birqatary áıelder men balalardy saýdaǵa salýǵa májbúr. Áýlıeata men Pishpek úıezderiniń qazaq-qyrǵyzdaryn asharshylyq jaılaǵan.

Olarǵa astyq Aqmola oblysynyń japsarlas úıezderinen kelý kerek-tin. Alaıda, satyp alynǵan astyqty tasymaldaýdyń ózi, kólik joqtyqtan, asa qıyn bop tursa kerek.

Hıýa handyǵy aýmaǵynda kóship júrgen qazaqtardy túrkmender tonap, otyn oırandap ketipti. Olar súıekterin súıretip, Temir jáne Aqtóbe úıezderiniń shegine áreń ilikken. Qazir járdemge asa muqtaj.

Bul oraıda quryltaı kúlli oblystardaǵy qazaqtarǵa mynandaı usynys bildirgendi oryndy kóredi: jazalaýshylar oırandaǵan Jetisý halqy men túrkmender tarapynan kúızeliske ushyraǵan qazaqtar paıdasyna – orta eseppen ár jannan bir somnan qarjy jınalsyn, ony árkimge dáýletine qaraı ádil bólý arqyly jınaý – jergilikti basqarmalarǵa tapsyrylsyn...

– Jızaq úıezinde tártipsizdikter oryn alyp otyr. Qazaqtar biriniń malyn biri barymtalaýǵa kóshken. Jergilikti ókimettiń tártip ornata alar túri joq. Osy úıez qazaqtarynyń bir úlken toby Túrkistan avtonomıasynan shyǵýǵa yntaly. Eger Qazaq avtonomıasy jarıalanar bolsa – qosylǵylary keledi.

Quryltaı bul habardy da sergek qarsylady. Jızaq óńirin mekendeıtin qazaqtardyń bir bóligi aıtyp jatqan birtutas Qazaq avtonomıasyna kirý jónindegi tilegi maquldansyn. Bul jaıynda Túrkistan avtonomıasy ókimetimen tıisti qarym-qatynas jasalatyn bolsyn.

Túrkistan avtonomıasyna arnaıy quttyqtaý joldansyn. Jaýap-jedelhat Orynbor mýftıine de joldansyn...

4.

Keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn osynaý  aǵymdaǵy máseleler haqynda jedel sheshimder alynǵan soń, delegattar quryltaıdyń kún tártibin belgileýge kóshti. On másele q