Ýkraınadaǵy daýdyń jańa kezeńi ekonomıkalyq sanksıalarmen birge bastaldy. Eń aldymen sanksıalardyń nege jasalǵandyǵyna jáne quqyqtyq tabıǵatyna úńilip kórelik. Ekonomıkalyq sanksıalar halyqaralyq quqyqty qamtamasyz etýde keń qoldanylatyn quraldardyń biri. Buǵan mysal retinde Irakqa jasalǵan munaı eksportyna embargo nemese Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baılanysty qoldanylǵan sanksıalardy ataýǵa bolady. Kezinde tipti aq násildilerdiń basymdyǵyna arqa súıegen Ońtústik Afrıkadaǵy apperteıd rejımine qarsylyq retinde olarǵa qarý jaraq satýǵa tyıym salý sekildi ekonomıkalyq sanksıalar qoldanylǵany málim. Dál osy sekildi AQSH pen Batys Eýropa elderi Reseıge qatysty ekonomıkalyq sanksıa qoldanýǵa májbúr boldy.
Birinshiden, atalmysh elder Býdapesht kelisimshartynyń negizinde ıadrolyq qarýdan bas tartqany úshin Ýkraınanyń terıtorıalyq tutastyǵy men ulttyq qaýipsizdigine kepil bergen memleketter ıaǵnı Ýkraınanyń terıtorıasyna qaýip tóngen jaǵdaıda bul elder Ýkraınaǵa óziniń bar qaýqarymen kómekke kelýge mindetti. Al ekonomıkalyq sanksıalar osy ýaqytqa deıin óziniń tıimdiligin kórsetken saıası qural bolyp otyr. Reseıge baılanysty ekonomıkalyq sanksıalardyń qoldanylýy zańdy bolýymen qatar, óte qajetti dúnıe.
Reseı kúdikti referendýmnan keıin óz terıtorıasyna Qyrymdy qosýmen shektelmeı, Ýkraınanyń konstıtýsıalyq qurylymyna qaýip tóndirip turǵan Shyǵys Ýkraınalyq separatısterge qoldaý kórsetip otyr. Onyń ústine Reseı áskerleri jaǵdaıy quldyrap otyrǵan Donbass halqyn qoldap otyrǵandyǵynda eshqandaı shúbá joq. Tipti Reseıdiń resmı aqparat kózderiniń derekterine sáıkes Donesk halyq respýblıkasynan kóshken bosqyndardyń sany jergilikti turǵyndardyń jartysynan artty. Bul jaǵdaıda Donesk áskerleriniń qatarynyń kóbeıip, arnaıy daıyndyq pen jattyǵýdan ótken Ýkraına turaqty armıasynyń jasaqtaryn jeńgendigi týraly aqparattyń ózegi nede? Logıka boıynsha turǵyny azaıǵan eldiń áskeri álsireýi kerek emes pe?
Ekinshiden, Eýropa odaǵy men AQSH óz odaqtasy aldyndaǵy mindetkerlikterin oryndaýǵa múddelilik tanytyp otyr. Iaǵnı, shyn máninde, halyqaralyq quqyqtaǵy «kelisimshart oryndalýǵa mindetti» qaǵıdasyn júzege asyrý úshin kúresýde. Al Reseı she? Ózi okýpant, ózi halyqaralyq shartty buzýshy el retinde óz qateligin moıyndap, Shyǵys Ýkraınadaǵy zańsyz Úkimetke toqtaý aıtýdyń ornyna olardy jańa tyǵyryqqa ıtermelep jatyr. Olardy ıtergenimen qoımaı ózi de belsendi tyǵyryqqa kirip jatyr. Reseı óz múddesin qorǵaý úshin shetelden keletin birneshe azyq-túlik túrlerine shekteý qoıdy. Reseı bul azyqtyń ornyn óz ekonomıkasynyń ál-aýqatymen kótere alady degen senimi bar ekendigin kórsetkendeı. Degenmen, jaǵdaı ondaı jeńil emes. Búgingi kúni álemdik ekonomıka aımaqtardyń mamandanýy men ózara ekonomıkalyq tyǵyz baılanyspen erekshelenedi. Kez-kelgen ekonomıkalyq aımaqtyń álemdik ekonomıkadan shyǵyp qalýy daǵdarys jaǵdaıyna ákelip soqtyrýy da múmkin. Naryqtaǵy bosaǵan oryndy tez arada tolyqtyrý ońaı sharýa emes. Shyn máninde myqty bolsa, Reseı azyq-túlik óndirýshileri osy ýaqytqa deıin óz naryǵyn baqylaı almaı qaıda qarap otyrdy? Máseleniń barlyǵy osy jerden bastalady.
Reseı aýyl sharýashylyǵyn saralap kórelik. Osy ýaqytqa deıin aýylsharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan birneshe iri de irgeli ulttyq baǵdarlamalardyń júzege asqanyna qaramastan, Reseıdiń aýyl sharýashylyǵy óte tómen deńgeıde. Naqty statısıkalyq málimetterge toqtalar bolsaq, qazirgi jaǵdaıda Reseı aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti ózine qajetti azyq-túliktiń 20 paıyzynan aspaıdy. Qalǵan 80 paıyz syrttan keletin eksport. Onyń ústine orys derevnálarynda orta tap ókilderi joq. Iaǵnı aýyl sharýashylyǵyn alǵa súıreıtin 5-shi element aýyldyq zıaly qaýym, fermerler, orta jáne shaǵyn óndirýshilerdiń sany turaqty túrde tómendeýde.
Endi Reseıdiń saýda múmkindikterine kóz júgirtip kórelik. AQSH pen Batys Eýropa elderi saýdalyq shekteýlerdi halyqaralyq quqyqtyń sheńberinde júzege asyryp jatqandyǵyn joǵaryda aıttyq. Al Reseı bolsa saýdany tek óz saıası múddelerin qorǵaýdyń ádisi retinde qarastyryp keledi. Oǵan mysal retinde Saakashvılıdiń tusynda Reseıdiń Grýzın sharaptaryna baılanysty shekteýlerin eske alamyz. Iaǵnı, Reseı saýdany ekonomıkalyq kategorıa emes, saıası kategorıa retinde qarastyratyndyǵyn baıqaımyz. Alaıda, búgingi kúni Reseı Dúnıejúzilik saýda uıymynyń múshesi jáne osy uıymdaǵy músheligi belgili mindetkerliktermen baılanysty. Iaǵnı bul uıymnyń músheleri óz betterinshe belgili bir eldiń saıasaty unaǵany nemese unamaǵanyna baılanysty saýdalyq shekteýlerdi júzege asyra almaıdy. Demek, Reseıdi jaqyn arada osy uıymnyń sheńberinde iri daýlar kútip turǵandyǵy anyq. Bul uıymnyń sheńberindegi daýlarda qýatty AQSH, Qytaı, tipti, Eýropa odaǵy elderi de jaýapker atanyp jatatyndyǵy belgili.
Óz aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti jetpeıtindigin Reseı túsinbeıdi emes, túsinedi. Sondyqtan Eýropa odaǵy, AQSH pen Kanadadan alǵan ónimderdi ózge elderden satyp alý týraly kelissózder júrgizilýde. Biraq Reseılik naryqta Eýropa jáne AQSH ónimderiniń óz ornyn alyp turǵanynda kúmán joq qoı. Demek, Siz, árıne bir elden alǵan taýardy ózge elden de aldyra alasyz. Biraq ol sapalyq jáne sandyq kórsetkishine sáıkes eshqashan tabıǵı jolmen tolǵan naryqqa sáıkes kelmesi anyq. Munda, birinshi kezekte tutynýshylar utylady. Olar buryn tutynǵan Fransýz irimshiginiń ornyna baǵasy odan qymbat ári dámdik qasıetteri odan tómen ózge eldiń taýaryn tutynýǵa májbúr bolady.
Biraq Reseıdiń syrtqy saıasatyndaǵy belsendilik munymen aıaqtala qoımas. Jaqynda Selıger aralynda jastarmen kezdesýinde Reseı Prezıdenti aldyńǵy qatarly maqsattardyń biri retinde Reseıdiń ıadrolyq qýatyn arttyrý, áskerı áleýetin arttyrý ekendigin jasyrǵan joq. Bir qyzyǵy atalmysh kezdesýde Reseı Prezıdenti Qazaqstan sekildi kórshiles eldermen qatynastarǵa degen kózqarasyn da aıqyndady. Pýtınniń sózderinen kelesideı túıinge kelýge bolady:
1) Reseı óziniń strategıalyq áriptesterine saıası-ekonomıkalyq qadaǵalaý mehanızmderin júzege asyrýǵa múddeli ekendigin kórsetti. Reseıdiń múddeleri aımaǵyna kiretin elderde kez-kelgen táýelsiz saıasat antıreseılik tabıǵatqa ıe bolady. Tek qana Reseı qadaǵalap otyratyn memleket lıderleri ǵana Kremldiń qoldaýyna arqa súıeı alady.
2) Reseı Eýrazıalyq ıdeıany Ulyreseılik ıdeıany júzege asyrýdyń negizgi tetikteriniń biri retinde qarastyrady. Eýrazıalyq tujyrymdamanyń tamyryn kezinde Trýbeskoılar ımperıalyq ambısıalary bar qýatty Reseıdi qurý úshin qoldanǵan bolsa, búgingi kúni Reseı osy oıdyń jalǵastyrýshysy ári mırasqory. Eger bul ıdeıa osylaı jalǵasar bolsa Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń saıası komponenti kúsheıedi. Al bul aımaq elderiniń múddesine tikeleı qarsy.
3) Reseı óz múddesin qorǵaý maqsatynda ózge eldiń ishki isterine qol suǵýǵa baratyndyǵyn ashyq málimdedi. Tipti Qazaqstan jaǵdaıynda saıası prosesterdiń Kreml úshin mańyzdylyǵyna toqtala otyryp Pýtın óziniń qazirgi saıası bılikke úlken senim artatyndyǵyn aıtty. Jaqyn arada saıası júıede úlken ózgerister bolmaıtyndyǵyna senimdi kóringen Pýtın, Elbasy aýysa qalsa Reseı múddesin qorǵaıtyn tulǵany kórgisi keletindigin jasyrmady. Bul Kremldiń Qazaqstandaǵy múddelerin qorǵaýda áskerı kúsh qoldanýy múmkin ekendigin ańǵartty.
Osylaısha Reseı óziniń mańyzdy strategıalyq áriptesterine óz beınesin tolyq kórsetti, ıaǵnı Reseı óz saıası múddeleri úshin odaqtastarynyń ekonomıkalyq múddelerin aıaq asty ete alatyndyǵyn, olardyń egemendigi men táýelsizdigin Reseı múddesine qaıshy kelmeıtin dárejede ǵana moıyndaı alatyndyǵyn kórsetti.
Árıne, bul san salaly saýaldar áli de túrli ózgeriske ushyrary anyq. Degenmen bir nátıje aıqyn: Qazaqstan óz memlekettigin saqtaý jáne ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin strategıalyq áriptesterine jiti nazar aýdarýy kerek.
Shyńǵys Ergóbek
“Qamshy” silteıdi
