Keshe, Prezıdent Nazarbaevtyń Aqordada qalamgerlermen kezdeskenin habarlaǵan edik. Kezdesýge belgili jazýshylar Beksultan Nurjekeev, Dýlat Isabekov jáne Smaǵul Elýbaı qatysqan bolatyn. Keshkilik memlekettik arnalardan kórsetilgen zıaly qaýymnyń kezdesýinde memlekettik aýyr salmaqty máseleler aıtyldy.
Kezdesýde Beksultan Nurjekeev qazaq tili grafıkasy men erejesi týraly úlken máseleni qozǵady.
«Latyn árpine kóshý máselesi. Jasyratyn eshteńesi joq. Halyqtyń ortasynda ártúrli pikir bar. Qobaljý da bar. Ózińiz aıttyńyz «biz uzaq daıyndaldyq» dep. Al sol daıyndyqty men ǵalymdardan kórip turǵan joqpyn, keshirersiz. Nege deısiz ǵoı, biz kóshýimiz kerek. Kóshkende áripti kóshire salýmen másele bitpeıdi. Ol túkti de sheshpeıdi. Másele tilde. Kóshý arqyly (latyn grafıkasyna. – red.) biz tildiń máselelerin sheshýimiz kerek. Almatyda osyny talqylap dóńgelek ústel bolǵanda ǵalymdarǵa ókpemdi aıttym. 25 jyl adam shydaıtyn nárse emes qoı. Tilimizdi qurtyp kelgen zańdy dereý ózgertý kerek edi. Etikshilerdiń, kásipkerlerdiń óz zańy bar, tek tildiń zańy joq. Adamǵa qıanat qoı. Ondaı bylaı dep jazylǵan: «Orys tilinen engen sózder orys tiliniń orfografıasy boıynsha ózgertilmeı jazylady.» Al, ekinshi pýnktte, «Arab tilinen, ıran tilinen engen sózder qazaq tiliniń zańy boıynsha ózgertilip jazylady». Sonda arab, parsy shet tili de, orys tili shet tili bolmaı tur. Endi osydan qutylǵamyz joq, latynǵa kóshý arqyly biz osydan qutylýymyz kerek. Kóshýdiń bizge eń tıimdiligi osy bolýy kerek. Ol úshin ne isteý kerek degende ǵalymdar «latynǵa kóship jańa ereje jasaımyz» deıdi. Meniń pikirim «áýeli qazaq tiliniń emlesin jasaý kerek bıyldyń ózinde». Nege deısiz ǵoı, emleni jasaǵanda biz qaı áripten qutylýymyz kerek, qaı áripti alýymyz kerek ekeni emle arqyly anyq bolady. Osyndaı meniń oılarym bar», - dep ortaǵa ashyq saldy jazýshy óz pikirin.
Smaǵul Elýbaı qoǵamda qatty talqylanyp jatqan «úshtildilik» máselesi týraly baılamdy oılaryn jetkizdi.
«Úmit pen kúdikti týdyryp otyrǵan bir másele bar. Mynaý úshtildilik degen nársege jurttyń bári birdeı oń kózben qarap otyrǵan joq. Ony jaqsy bilesiz, men nege ekenin aıtqym keledi. Nege jurtty shoshytyp otyr? Bul «úshtildilik» degen sóz qulaqqa «Qazaqstanda úsh memlekettik til bar» degendi aıtyp turǵandaı estiledi, qulaqqa túrpideı tıedi bizge». Menińshe olaı bolmaýy kerek dep oılaımyn. Memlekettik til ylǵı da birinshi orynda turýy kerek. Mektepte úsh tildilikti bastap ketti. Jalpy, balasynyń úsh til bilgenin eshbir ata-ana kemshilik dep qaramaıdy. Bul jaǵynan eshkim qarsy emes. Másele memlekettik tildiń jaǵdaıy ne bolatynynda. Qazaq tiliniń jaǵdaıy ne bolady, osy jurtty alańdatyp otyr. Ózińizdiń bir ıdeıanyń tóńireginde toptasqan «qazaqstandyq ult» bolýy kerek degenińiz kóńilge qonady. Shynynda da Qazaqstanda turatyn barlyq halyqtar bir ıdeıanyń tóńireginde toptasqanda ǵana bizdiń aıdarymyzdan jel esedi. Ol nárseni shynynda da balabaqshadan bastaý kerek dep oılaımyz. Búkil balabaqshada barlyq balalar ultyna qaramaı memlekettik tilde tárbıe alatyn bolsa ol qyrýar paıda barlyq ata-ana, ár ulttyń ata-anasy úshin. Óıtkeni birinshi klastan bastap búkil mektepterdiń bári orys, qazaq dep bólinbeı bir ǵana programmamen, memlekettik tildiń basymdylyǵymen búkil oqý, tárbıe sol tilde berilse, biraq negizgi pánder memlekettik tilde berilse sonda úshtildilik bizdiń baılyǵymyzǵa aınalady. Bizdi qorqytpaıdy, shoshytpaıdy. 11 synypty bitirgen bala meıli qazaq bolsyn, orys bilsin úsh tilde saırap shyǵady. Orys mektebi, qazaq mektebi degen múlde bolmaýy kerek. Tóńiregimizde, mysaly Fransıada, Germanıada, Qytaıda ulttyq mektepterdiń bólingeni joq qoı. Birligimiz bolýy úshin, barlyq ulttar bir-birin túsinýi úshin kishkentaıdan bastaýymyz kerek. 10-15 jyldyń ishinde mektep baǵdarlamasy memlekettiń tildiń basymdylyǵymen júrse júzege asyrýǵa bolady, bitirgen balalar baýyr bolyp shyǵady. Qazaqtyń tilin bilgennen keıin tarıhyn da, mentalıtetin de biledi. Qazaqstandyq patrıotızm oıanady. Sonda til problemasy kún tártibinen alynyp tastalynady», - dep úlken usynys tastady jazýshy. Sondaı-aq jazýshy sýfızm máselesin arqaý etken Iassaýı týraly fılm túsirý bastamasyn da kóterdi. Qoǵamdaǵy moraldik ınvalıdter shyǵa bastaǵanyn aıtqan Elýbaı Iassaýı tulǵasyn ekranǵa shyǵarýdy senarı deńgeıinde qolǵa alǵanyn jetkizdi.
Al, Dýlat Isabekov «Ár din ulttyń yńǵaıyna qaraı jyǵylýy kerek» dep áńgimeni tótesinen qoıyp, dinı ala-qulalyq máselesin ashyp aıtty.
Sondaı-aq, Smaǵul Elýbaı sheteldegi qandastardy elge kóshirý týraly da usynysyn prezıdentke jetkizdi.
«Siz suraq qoıdyńyz, «5 mıllıondy qalaı ákelý bolady?» dep. Qudaıǵa shúkir bizde baılar bar. Solarǵa uran tastalsa: «sheteldegi qazaqtardy kóshirip kelýge kómek berseńizder, sizderdi salyqtan bosatamyz, orden beremiz» degen sıaqty ma, osyny qozǵalysqa aınaldyrsaq, tarıhtyń aldynda beti jaryq bolar edi Nureke! Óıtkeni endi 10-15 jylda sol elden aırylyp qalamyz», - dep kúıindi jazýshy.
