Ázirbaıjan men Reseı qarym-qatynasy jáne taýly Qarabahtaǵy teketires, Reseı men Túrkıa arasyndaǵy jaǵdaı jaıynda Aleksandr Dýgın óz suhbatynda aıtyp berdi, dep habarlaıdy Qamshy aqparattyq agenttigi Yenicag.Ru basylymyna silteme jasap.
– Reseı men Ázirbaıjan arasyndaǵy qarym-qatynasqa qandaı baǵa berer edińiz?
– Men 2000 jyldardyń basynda Baký qalasynda bolǵanmyn. Al, búgingi tańda bul qala adam senbesteı ózgerdi, óte kórkem, óte ádemi qalaǵa aınaldy. Saıasattaný iliminde «qurylmaǵan memleket» degen termın bar, Ázirbaıjan bul termınge múldem qarama-qarsy, bul el jaqsy damyǵan.
Reseı men Ázirbaıjan arasyndaǵy qarym-qatynasqa qatysty aıtar bolsam, olar qazir órleý ústinde. Ázirbaıjan prezıdenti Ilham Alıev EO Shyǵystyq seriktesterge arnalǵan baǵdarlamany tanystyrý sharasyna qatysýdan bas tartqandyǵy úlken is boldy. Onyń Reseımen odaqtas bolýǵa degen úlken talpynysyn baıqaýǵa bolady. Ázirbaıjan burynǵydaı Reseı, Iran, Túrkıa nemese Batys elderi arasynda shetki memleket bolýyn toqtatty, alaıda ol aımaqtyq kóshbasshyǵa aınalyp keledi. Reseı men Túrkıa nemese Reseı men Iran elderi arasyndaǵy qarym-qatynasqa qaraǵanda Bakýdegi sharalar jaqsy bastama bolyp keledi, ıaǵnı Bakýdyń geopolıtıkalyq seriktes retindegi róli ósýde.
Meniń oıymsha, orys-ázirbaıjan qarym-qatynasynyń jańa kezeńge kóteriletin ýaqyty keldi. Reseıdiń taýly Qarabah qaqtyǵysyn retteýi, atap aıtqanda, keminde 5 nemese 7 aımaqty Ázirbaıjanǵa qaıtarýy basty taqyryp bolmaq. Yntymaqtastyq jaqyndyq týdyrmaý úshin týyndaǵan transulttyq alánstar, barlyq kedergiler joıyldy.
– Sizdiń kedergi dep otyrǵanyńyz EO ma?
– Bul EO da nemese ózge de bastamalar bolýy múmkin. Eýro odaq pragmatıkalyq ıdeıalar emes órkenıetti damyǵan birlikke negizdelýi qajet.
Aıta keteıin, men mynadaı prınsıpti tujyrymdadym: kez kelgen postkeńestik elderdiń shekaralarynyń bútindigi olardyń Reseımen qandaı qarym-qatynasta ekendigine baılanysty. Eger bir postkeńestik memlekettiń Reseımen qarym-qatynasy jaqsy bolsa, onyń shekaralyq aımaǵy jaqsy bolady, al eger jaman bolsa, qıratylady. Alaıda, ony Reseı qıratady deýge bolmaıdy, sol elderdiń ózi Reseımen kıkiljiń ornatyp, óz shekaralaryn qorǵaı almaı qalady. Ázirbaıjannyń kórkeıip kele jatqandyǵy da osy sebepten. Reseıge qarsy bastama kótergen Grýzıa, Ýkraına, Moldova sıaqty elderdiń berekesi qashyp, shekaralyq aımaqtary qıratyldy.
Eń bastysy bul tujyrym tek postkeńestik elder ǵana emes, Túrkıa eline de qatysty bolyp otyr. Túrkıa eliniń tynyshtyǵy Reseımen qandaı qarym-qatynasta bolatyndyǵyna baılanysty.
Bul qarym-qatynasta Alıevtiń mereıin ústem etken óziniń ákesiniń aqylyn tyńdaýy boldy. Onyń ákesi óziniń ósıetinde Ázirbaıjannyń tynysh ómir súrýi Reseımen qandaı qarym-qatynasta bolatyndyǵyna baılanysty dep aıtqan. Jaqsy ári dostyq qarym-qatynasty ustansa, Ázirbaıjan aımaqtyq derjavalardyń ishindegi eriktisi bolady. Iran, Túrkıa elderi bólek, al Ázirbaıjan shekarasynyń qalypty jaǵdaıda turýy Reseımen qarym-qatynasyna qatysty bolmaq.
Bul jaǵdaıdy Nazarbaev kezinde jaqsy túsingen, sol sebepti de Qazaqstan – postkeńestik elder arasyndaǵy «tolyq qurylǵan memleketter» arasyndaǵy eń úlgi tutarlyq el. Ilham Geıdarovıch te dál osy jolmen keledi.
Aýdarǵan: Nazerke Labıhan
