«Maqsatym - halyqty baqytty qylý, baı etý» deıdi jer, til, bilim máselelerinde belsendilik tanytyp júrgen ekonomıs Muhtar Taıjan. Bul týraly qoǵam qaıratkeri Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisine bergen suhbatynda aıtty. 

Muhtar myrza, 1991 jyly táýelsizdikke qol jetkizdik. Sodan beri 26 jyl ótti. Osy jyldar ishinde qazaq halqy armandaǵan ómirine qol jetkizdi me?

Táýelsiz memleket bolǵanymyzǵa 25-26 jyl toldy. Bul – bir býynnyń ómiri. Qanshama azapty kúnderden soń táýelsizdikke qol jetkizgen qazaq halqy bórkin aspanǵa laqtyrdy. Sodan beri shırek ǵasyr ótti. Al osy jyldar ishinde rasynda armanymyzǵa jettik pe? Qazaq ulty baqytty ma? Baıydy ma?

Qazaqstan – qazba baılyqtarǵa baı el. Alǵashynda baılyǵymyzdy jan-jaqqa satyp, shalqyp ómir súremiz dep oıladyq. Alaıda mundaı ómirge jete qoıǵan joqpyz. Onyń obektıvti de, sýbektıvti de sebepteri bar.

Adam balasy sportpen aınalysý kerek ekenin biledi, araqtyń densaýlyǵyna, taǵdyryna qanshalyqty zıan keltiretinin de jaqsy biledi. Bilim alý mindet ekenin túsinedi. Alaıda keıbiri bile tura qımyldamaıdy, sóıtip 50 jasqa kelgende úısiz-kúısiz halge tap bolady. Ózgesi oqıdy, bilim alady, jumys isteıdi, úırenedi, úılenedi, turmys qurady, balaly bolady. 50-ge kelgende óz ortasynda, tipti halyq aldynda bedeldi azamat bolyp otyrady. Biraq ekeýi de qurdas. Alǵashqysynyń jaǵdaıy nege nashar? Sebebi ózi tyryspaǵan. Ult máselesinde de sondaı.

Dúnıe júzinde 5-6 myńnan astam ult bar. Ulttyq namysty ustana bilgen 200-iniń ǵana óz memleketi bar. Eń bastysy, ult myqty, ári namysty bolý kerek. Namys-jigeri myqty, minezdi adam ǵana ómirde jaqsy nátıjege qol jetkize alady. Sol sekildi ulttyń namysy bolmasa, taǵdyry da qarań bolady. Qazaqqa da keregi sol – ulttyq namys, erik jiger, alyp kúsh.

Búginde «Qazaq – jalqaý» degen tirkesti jıi paıdalanady. Men ekonomıs retinde qazaqty jalqaý dep eseptemeımin, kelispeımin. Máselen, Soltústik Koreıa men Ońtústik Koreıany alaıyq. Til, din, dil bári bir, biraq eki túrli memleket. Soltústik Koreıanyń ekonomıkalyq nátıjeleri óte tómen. Ońtústik Koreıanyń kórsetkishi kerisinshe joǵary. Sebebi bir ult bola tura eki eldiń ekonomıkalyq saıasattary ártúrli. Soltústik Koreıa  60-70 jyl burynǵy júıemen ómir súrip keledi, sebebi halyq jańa júıeni talap etpeıdi.

Eń bastysy qazaqtyń minezi myqty bolý kerek, namysty bolý kerek, talap ete bilý kerek, ózin syılap, qurmetteý kerek. Sol kezde ǵana biz maqsatymyzǵa jete alamyz. Al ol úshin materıaldyq jaǵdaı kerek. Qaltasy bos adam namysty bola almaıdy. Sol sebepti halyqtyń materıaldyq jaǵdaıy túzelý kerek, ony ózderi túzeý kerek. Bilim alyp, izdenip, eńbektenip, baı bolatyndaı, elimizdi baı qylatyndaı dárejege jete bilý kerek.

Qazaqstandaǵy bilim júıesine qatty alańdaıtyn azamattardyń birisiz. Áý bastan úshtildilikke qarsylyq tanytyp, Qazaqstan tarıhyn oqý oryndaryna qaıtarýdy talap etip kelesiz. Alaıda siz bastaǵan bul prosesten qandaı da bir ózgeris baıqaı qoımadyq. Onyń sebebi ne dep oılaısyz?  

Óıtkeni, bılik, mınıstr halyqtan qoryqpaıdy. Qandaı da bir adamnyń mınıstrlik laýazymda bolýy halyqqa baılanysty emes. Demokratıalyq elde mundaı mınıstr birden otstavkaǵa keter edi. Óıtkeni, ondaı elde Parlament shynaıy. Al bizde Saǵadıevtiń bir ǵana bastyǵy bar, ol – prezıdent. Mınıstr tek prezıdenttiń aıtqanyn oryndaıdy, sonyń ǵana kóńiline qaraıdy. Halyqtyń jaıy ony alańdatpaıdy. Másele – sonda.

Biraq bizdiń myqty qural-saımanymyz bar. Ol – áleýmettik jeli. Feısbýk arqyly qoǵamnyń pikirin jetkizip otyrmyz. Halyq pikirlerimizdi qoldap otyr. Al mundaı dúnıelerimiz mınıstrliktiń nazarynan tys qalyp jatqan joq, kúnde qarap, baqylap otyrady. Sondyqtan qoǵamnyń yqpaly qazirgi tańda óte zor. Saǵadıev te reaksıasyz qalǵan joq. Menińshe, biz Saǵadıevtiń osyndaı zıandy tirlikterin joqqa shyǵara alamyz. Túbi báribir biz jeńemiz, halyq jeńedi. Sebebi, halyqtan artyq kúsh joq. Halyqtyń minezi, halyqtyń kúshi óte yqpaldy. Biraq oǵan ýaqyt kerek.

Al tilderdi úırenýge men qarsy emespin. Ózim de shetelde bilim aldym. Shet tilderin bilgen adam utylmaıdy. Biraq negizgi bilimdi kez-kelgen adam óz tilinde qabyldaý kerek. Ol – bazıs. Birnishi synypqa barǵan balaǵa aǵylshyn, orys syndy ózge tilderdi oqytý úlken qıanat. Balanyń sana-sezimi áli qalyptasqan joq. Shet tilderin negizgi emes, qosymsha pán retinde oqytý kerek.

Búkil balalardy aǵylshyn tilinde oqytý – úlken qylmys. Eger pánderdi aǵylshyn tilinde oqytsa, erteńgi kúni qazaq tildi kitaptar da, muǵalimder de kerek bolmaıdy. 

Saǵadıev bılikten ketsin degen talap hatyńyz halyqtan qyzý qoldan tapty dese de bolady. Ol oryntaǵyn bosatsa, bilim mınıstrine kimdi laıyq dep sanaısyz?

Ondaı adamdar kóp. Oıyma birinshi kelgeni – akademık Asqar Jumadildaev. Ol úlken ǵalym, halyqtyń, ultymyzdyń janashyry, patrıot, tájirıbeli ustaz. Sondaı-aq jastar da bar. Nege jastarǵa múmkindik bermeske? Halyqtyń, jastardyń talabyn, ne qalaıtynyn óz zamandastarynan artyq kim biledi?!

Saǵadıevti debatqa shaqyrdyńyz. Budan buryn Bekbolat Tileýhan da shaqyrǵan edi. Alaıda, bilim mınıstri sizdermen sóz talastyryp otyrýdy jón sanamaǵan eken. Ne sebepti bas tartty dep oılaısyz? Saǵadıevti debatqa shaqyrǵandaǵy talqylamaq máselelerińizdi aıta ótseńiz... 

Úsh turǵyrly til máselesin kóterer edim. Ekinshiden, «Qazaq tarıhy» degen pándi qaıtarýyn talap etemin. Oqý oryndarynan «Qazaqstan tarıhyn» alyp tastaý qazaq halqyna jasalǵan úlken qıanat.  Biraq mınıstr debattan bas tartty. Al shyn máninde ol óz reformasy úshin kúresýi kerek edi, durys ekenin qoǵamǵa dáleldeýi tıis edi. Debattan bas tartqanyn burys dep esepteımin. Eger ol óz-ózine senimdi bolsa, ashyq áńgimege nege shyqpaıdy?!

Til máselesin de nazardan tys qaldyrmaısyz. Tilimizge latyn álipbıi oralmaq. Bul proses tilimiz úshin qanshalyqty mańyzdy, sizdiń oıyńyzsha?

Iá, men de kópshilikke qosylamyn. Latyn álipbıi bizge qajet. Óıtkeni ol zaman talaby. Órkenıetten tys qalmaý degen sóz. Ol – durys. Biraq sońǵy nusqa kóńilimnen shyǵa qoımady. Árıne, fılolog, til mamany esepin. Biraq jeke pikirim – tilde bir dybys, bir árip bolý kerek, eń yńǵaılysy – sol. Máselen, fransýzdarda birneshe árip bir dybysty beredi, aǵylshyn tilinde de sondaı. Biraq poláktarda, chehtar men vengrlerde bir dybys, bir árip qana. Biz de sondaı nusqany taýyp, talqylap bekitýimiz kerek. Al sońǵy nusqa engiziledi dep oılamaımyn. Talqylaýǵa ýaqyt berildi ǵoı, sondyqtan bir dybys-bir árip normasyn qarastyrýymyz kerek.

Búginde memlekettik tilimiz – qazaq tilimen qatar elimizde orys tiliniń de mártebesi joǵary ekeni belgili. Latyn álipbıine aýysar bolsaq, orys tiliniń yqpalynan arylar ma edik?

Latyn álipbıine oralýymyz orys tiliniń yqpalynan qutylýǵa áser etpeıdi. Ol úshin memlekettiń aqparttyq saıasaty ózgerý qajet. Biz búginde Reseıdiń aqparattyq aýmaǵynyń ishindemiz. Sebebi, teledıdardy, radıony qossaq, gazetterdi oqysaq, 80-90%-y Reseıdiń aqparatyna tunyp tur. Odan qutylý úshin memlekettiń saıasaty ózgerý kerek.

Bizdiń ıdeologtarymyz 25 jyl buryn qabyldanǵan ıdeologıanyń ábden eskirip qalǵanyn ańǵarmaıdy. «Elý jylda – el jańa» degen. Biz 25 jyldyń ishinde basqa elge aınaldyq. Máselen, buryndary Almaty qalasynyń ózinde qazaqtar óte sırek kezdesetin, al búginde turǵyndardyń 95%-y qazaq. Al ıdeologtarymyz muny baıqaǵysy kelmeıdi. El ózgeretin bolsa, ıdeologıany da ózgertý kerek. Qazir de biz ulttyq ıdeologıa quryp, ulttyq el bolýǵa tyrysýymyz kerek. Aqparattyq saıasaty men bilim júıesi jaǵynan biz ulttyq memleket bolýymyz qajet.

Halyqqa jer máselesin de kóterip júrgen qoǵam belsendisi retinde tanymalsyz. Halyq jer reforma komısıasyna táýelsiz sarapshy múshe bolǵanyna qýandy. Alaıda komısıanyń atqaryp jatqan jumystary nátıjesiz degenderdiń qarasy kóp. Halyq arasynda jıilegen mundaı pikirlerge qatysty ne aıta alasyz.?

Bul – halyqtyń talaby bolǵan. «Jer satylmasyn, sheteldikterge jalǵa berilmesin!» dep jantalasty. Komısıa bul talapty oryndady da. 5 jyl ishinde jer eshkimge satylmaıdy, tek Qazaqstan azamattaryna ǵana jalǵa beriledi. Sheteldik azamatqa berilmeıdi. Mundaı sheshiı úlken pikir, talastardyń nátıjesi. Birneshe otyrystar ótti, uzaq talqyǵa tústi. Nebir syndar aıtyldy, usynystar boldy. Biraq biz óz ustanymymyzdy ózgertken joqpyz. Halyqtyń talabyn oryndadyq. Komısıanyń jumysy nátıjesiz deıtinderge komısıa qabyldaǵan 11 sheshimdi aıta alamyz.

Protokoldyń negizinde qazirde zań jobasy daıyndalyp jatyr. Zań 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap qabyldanady, sol kúnnen bastap júzege asady. Ári ol 11 sheshim halyqqa tıimdi. Máselen, jaıylym jer búginde úlken problemaǵa aınalǵan. Ár aýyldyń aımaǵynda aýyldyń adamdaryna, malynyń sanyna saı bul jaıylym jerler eshkimge berilmeıdi. Arnaıy koefısent bolady. Úlken aýyldarǵa kóp jaıylym jer berilse, shaǵyn aýyldarda odan az, eshkimge berilmeıtin, jalǵa berilmeıtin, ortaq, memlekettiń menshigine kiretin jaıylym jer qalý kerek degen norma bar. Bul norma qazir zańnyń jobasynda tur. Óıtkeni jaıylym jer bolsa, jergilikti halyq mal asyraı alady, balalaryn oqyta alady, bul – mańyzdy. Kelesi norma latıfýndıserge qatysty. Ár adamnyń qolynda birneshe jer telimderi bolmaý kerek. Jerdiń kólemi shekteledi. Maqsatymyz – qarapaıym halyqtyń da jer alýyna múmkindik jasaý. Kelesi sheshim boıynsha, Qazaqstannyń shekarasy boıyndaǵy jer eshkimge satylmaıdy, jalǵa berilmeıdi.

Jer qazirde ashyq túrde ótetin baıqaý arqyly beriledi. Mundaı proses buryndar bolǵan emes. Atalmysh baıqaýdy ótkizetin arnaıy komısıa bolady, talap - komısıanyń tek qana sheneýnikterden turmaýy.

Biraq bir nárseni ashyq sheshken joqpyz. Jer kimniń qolynda, kim kádesine qalaı jaratyp júr? Bul máseleler búkil halyqqa ashyq jarıalanýy tıis. Jer – ulttyń ortaq qazynasy. Sondyqtan bul málimet bárimizge málim bolý kerek. Kez-kelgen azamat jer telimderiniń kimge tıesili ekenin, ol adam ol jerdi qandaı maqsatta paıdalanyp otyr, bári de ashyq bolý kerek. Búginde depýtattar mundaı sheshimniń qabyldanýyna qarsylyq tanytyp otyr. Bul – paradoks. Ashyq baıqaý ótkizip jatyrmyz deımiz, sonda baıqaý bitken soń bári qupıa túrde qalý kerek pe? Bul durys emes. Biraq mindetti túrde qolǵa alynatyn másele.

Siz memlekettik laýazymda emessiz. Soǵan saı memleketten aqsha almaıtynyńyz da túsinikti. Alaıda, únemi «jer máselesi», «til máselesi», «bilim problemasy» dep, qoǵamdyq máselelerge shyr-pyr bolyp júrsiz. Oǵan qarajat ketetini belgili. Tabys bermeıtin, qaltańyzǵa aqsha túspeıtin jumystardan sharshamadyńyz ba? Qarajatyńyz sarqylmady ma? Tipti, siz Halyq banktiń 600 aksıoneriniń biri ekensiz.  

Halyq ıgiligi úshin atqarylyp jatqan jumystan men sharshamaımyn! Óıtkeni men kún sanap óz armanyma qadam basyp kelemin. Meniń jastaıymnan qalyptasqan maqsatym bar – halqymdy, ultymdy baqytty etý.

90 jyldary reforma durys júrgen edi. Biraq sońǵy jyldardy memleketimiz basqa baǵytqa aýyp barady. Sondyqtan men bar kúshimdi saıasatty jaqsartý, durys baǵytqa burýǵa salamyn. Kúnde sol jolǵa qadam basamyn. Men óz armanymdy kúnde júzege asyryp júrmin. Mundaıda qarajattyń ne qajeti bar? Óz jaǵdaıymdy áý basta jasap alǵanmyn. Qarajat máselesi armanymdy júzege asyrýǵa kedergi emes.

Tipti, jer máselesimen aınalysyp júrsem de, ózime tıesili jer joq, alýǵa tyrysqan da emespin. Men úshin eń bastysy halyqtyń batasyn alý, alǵysyna bólený.

Maǵyna aqshada emes, eger biz tarıhı úlken progres jasasaq, demkoratıalyq, baı, zaıyrly memleket quratyn bolsaq, sol kezde ultymyz úshin tarıhı úlken qadam bolady. Bul Alash zıalylarynyń armany, ata-babalarymyzdyń armany. Eger muny júzege asyrsaq, júezege asýyna at salyssaq, onda beker ómir súrmegenimiz.

Eger sizge bılikten oryn buıyrsa, halyqtyń ıgiligi úshin qandaı ózgeris, qandaı reforma engizer edińiz?

Asyqpaýmyz kerek. Bári óz ýaqytymen bolady. Men úshin laýazym mańyzdy emes. Júıe ózgerý qajet, ol júıe halyqtyń kóńilinen shyǵyp, halyqtyń armanyna laıyqty bolý kerek. Sonda ǵana biz jeńiske jetemiz. Al júıe durys bolsa, bılikke emes, óz isimmen aınalysýǵa tyrysar edim.

Qolyma bılik tıgen bolsa, birinsheden memleket múlkin ashyq túrde jarıalaıtyn edim. Adamnyń bılikke kelgendegi alǵashqy jaǵdaıy halyqqa málim bolady.  Bılikte otyryp baıyp ketkeni - onyń adal qyzmet etpegeni... Sen bılikke ne sebepti keldiń? Halyq úshin jumys istep, ult úshin terleýge keldiń. Óz qara basyn oılaıtyn adam uzaqqa barmaıdy.

Áńgimeńizge raqmet!

Suhbattasqan: Gúlim JAQAN