Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasy bizdiń qoǵamǵa qozǵaý salyp, sanamyzǵa tyń serpin berdi. Halqymyzdyń materıaldyq jáne rýhanı álemi – atameken, jer-sý, ádebıet, óner men mádenıet salasyn jandan­dyrý­da shamshyraq tárizdi qalyń jurtshylyqtyń qyzyǵýshy­lyǵyn, erekshe yqylasyn týdyrdy. Eldik uly dástúrdi saq­taı otyryp, ulttyq modernızasıa jasaý qoǵamdy damyta, kórkeıte túseri daýsyz. Ulttyq murat jolynda júzege asyratyn ıgi isterdiń bastaýyn Elbasy: «Zamana synynan súrin­beı ótken ozyq  dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń mańyzdy alǵysharttaryna aınaldyra bilý qajet. Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», – dep naqty aıqyndap berdi dep jazady Qamshy.kz aqparat agenttigi almaty-akshamy.kz-ke silteme berip.

Elbasy atalǵan baǵyttardyń ishinde Ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıtynyn dáldep aıtty. Mynaý tolassyz shıyrshyq atqan údemeli-soqtyqpaly jahandaný zamanyn­da birtekti qoǵam ornatý prosesi basyp ketý qaýpinen jekelegen ulttar ózindik bet-bederin, eldik asyl qasıetin, rýhanı tekti­ligin saqtaý arqyly ǵana aman qalaryna eshbir kúmán bolmaýy tıis. Memleket basshysy jahandaný úrdisinde kóshten qalmaı, órkenıetti, meılinshe nyǵaıyp alǵan bógdelerge jutylmaı, jer betinde básekege qabiletti, bilim-ǵylymy damyǵan, ekonomıkasy turaqty derbes halyq bolyp ómir súrý úshin oń jaǵyna ózgere bilýdiń qajettigin basa aıtty.

Biz úshin Otanymyzdyń ár súıem jeri qasıetti bolyp sanalady. Azýyn aıǵa bilegen jyraýlardyń jalyndy tolǵaýla­rynda, jaýgershilik zamandarda úrikken eldiń basyna túsken zaýalda «Elim-aıla­ǵan» azaly jyrlarda, basyna kún týyp, el irgesi sógilgen qaraly kóshterde týǵan, kindik kesken jerimen qoshtasý óleńde­rinde, qazaqtyń qara óleńinde jáne aqyn-jazýshylardyń eldik rýhty óltirmeıtin úzdik týyndylarynda bizdiń kıeli atamekenimiz ásem de tereń sýrettelgen. Rasynda halyq qartaımaıdy, qara jer qartaımaıdy. Halqymyz qashanda «El ishi – altyn besik» dep súıinish bildirgen. Ol úshin ulttyq muratqa saı bıik is qylý kerek. Arǵy ata-babalarynyń arýaǵyn syılap, shejirelik derekterdi shyn qaster tutatyn bizdiń halqymyz árbir taý-tasyn, jazyq dalasyn, úńgirin, ózen-kólin qasıet­ti, kıeli dep sanaıdy. Kóshpeli órkenıet topyraq pen sýdyń qadirin bilip, jer túgin tozdyrmaý úshin kóship-qonyp otyrǵan. Olardyń týǵan jerge, jaratylys qubylys­taryna, tabıǵatqa degen dúnıetanymdyq kózqarasy, yqylasy tańǵajaıyp kórkem. Aınala qorshaǵan tabıǵatty tiri dep qabyldaý, óz urpaǵyn oǵan qıanat jasa­maýǵa tárbıeleý qazaq halqynyń yrym men tyıymdary týraly ulttyq túsiniginde tunyp tur.

Malmen kúneltken babalarymyz sharýa­shylyǵyn tabıǵatpen úılestirip júrgizip otyrǵan. Osydan baryp týǵan jerge taǵzym etý degen dástúr qalyptas­qan. Sonaý baǵzy zamannan ata-babalary­myz kıeli jerlerge taǵzym etip keldi. Túrki, saq dáýirlerinen jetken ańyz-áfsanalar, tipti tasqa qashap ketken tańbalar da osy ozyq dástúrdi aıǵaqtaıdy.

Elbasymyzdyń jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn halyq sanasyna sińirýdiń  erekshe mańyzdylyǵyn nyqtap aıtýy zańdy qubylys. El men Jer – rýhanı qundylyqtardyń arqaýy.  «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń mádenı-geografıalyq beldeýi – neshe ǵasyr ótse de, bizdi kez- kelgen rýhanı jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn sımvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy. Ol – ulttyq biregeılik negizderiniń basty elementteriniń biri. Sondyqtan myńjyl­dyq tarıhymyzda biz alǵash ret osyndaı aýqymdy jobany jasap, júzege asyrýǵa tıispiz» deı otyryp,  Prezıdent: «Jer­gilikti nysandar men eldi mekenderge baǵyt­talǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasynan bólek, biz halyqtyń sanasyna odan da mańyz­dyraq – jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek. Ol úshin «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundy­lyqtary» nemese «Qa­zaqstannyń kıeli jerleriniń geogra­fıasy» jobasy kerek», – dep atap kórsetti.

Osyǵan baılanysty Elbasy tapsyr­masy negizinde, QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen qazaq halqy­nyń tarıhynan eleýli oryn alatyn Qazaqstannyń qasıetti oryndaryn anyq­tap, onyń tizimin jasaý qolǵa alyndy. Ǵylymı-saraptamalyq keńes ashylyp, bul iske burynnan beri osy sala boıynsha jumys istep, zertteýmen aınalysyp júr­gen ǵalymdar, tarıhshylar, ólketanýshy­lar, etnograftar  tartylyp,  ǵylymı júıe quryldy. Zertteýshiler basshylyqqa alatyn nusqaýlyqtar jasalyp, ol barlyq óńirlerge joldandy.   Mundaǵy maqsat – elimizdegi qasıetti tarıhı oryn­dardy anyqtap, olardy ulttyq ustanym deńgeıine kóterý.

Qazaq halqynyń ulttyq sanasynyń ereksheligi – týyp-ósken jeri, óngen orta­syn kıe tutyp, onyń qadir-qasıetin baǵalaýymen qundy. Atalarymyz «týǵan jer – tuǵyryń, týǵan el – qydyryń» dep beker aıtpaǵan. Týǵan jer men eldiń halyq sanasyna sińgen rýhanı qundylyǵynyń ulttyń qalyptasýynda, damýynda aıryq­sha róli bar. Elbasy tapsyrǵan dúnıeler buǵan deıin qasıetti nysan retinde ǵylymı sarap­talyp, júıelenbegen-tin. Biz osy sharýany rettep, jalpyhalyqtyq qundy­lyq retinde qarastyrýdy qolǵa alyp jatyr­myz. Bul jumystyń rýhanı mańy­zyna toqtalar bolsaq, birinshiden, kıeli, qasıetti nysandar bizdiń ultty rýhanı jutańdyqtan saqtaı­tyn sımvoldyq qalqanymyz jáne ulttyq maqtanyshy­myzdyń qaınar bulaǵy dep túsingen durys.

«Qazaqstannyń qasıetti oryndary» retinde erekshe qasterlenetin tabıǵı-mádenı mura, zaıyrly jáne dinı sáýlet eskertkishteri, keseneler, sondaı-aq Qazaq­stan halqynyń jadynda óshpes iz qal­dyrǵan tarıhı jáne saıası oqıǵalarmen baılanysty oryndar uǵynylady. Sonymen qatar, Qazaqstannyń áleýmettik-saıası ómirinde mańyzdy oryn alatyn, ulttyq birlik pen jańǵyrý nyshany retinde kórinetin nysandar kirdi.

Saraptamalyq keńestiń sheshimimen qasıetti oryndar jalpyulttyq deńgeıli jáne jergilikti mańyzy bar qasıetti nysandar bolyp bólindi. Qazirgi kezde jalpyulttyq deńgeıli 186 nysan men keshender tizimge endi.

Elimizdegi barlyq qasıetti nysandar bes topqa jikteldi:

1. Erekshe baǵalanatyn tabıǵı mura eskertkishteri. El aýzynda kıeli atalyp ketken, keıbireýi qazirdiń ózinde memleket qaraýynda turǵan tabıǵat qubylys­tary­nyń nátıjesinde paıda bolǵan oryndar.
2. Arheologıalyq eskertkishter jáne orta ǵasyrlyq qalalyq ortalyqtar. Bul topqa qalashyqtar, bekinister, petro­glıfter, qorymdar, halqymyzdyń qalyp­tasýynda erekshe ról atqarǵan, Qazaq mem­le­ketiniń, Uly Jibek jolynyń qurylýyna uıytqy bolǵan orta ǵasyrlyq qalalar kiredi.
3. Dinı jáne ǵıbadat oryndary bolyp taby­latyn oryndar. Bundaı qasıetti oryndardy áýlıe fenomenimen baılanys­tyrýǵa bolady. Túrki kezeńine deıingi dáýirdegi attary ańyzǵa aınalǵan, kóne túrki dáýiri jáne ortaǵasyrlardaǵy, sony­men birge, XİX ǵasyrdyń aıaǵy – XX ǵasyr­dyń basyna deıingi tarıhı tulǵalardy qamtıdy.
4. Tarıhı tulǵalarǵa qatysty qasıetti oryndar. Qazaqstan tarıhynda eleýli oryn alatyn, búkil ómirin qazaq eliniń bostan­dyǵy men egemendigine arnap, úsh júzdiń batyr-bılerin jıyp, eldik mańyzdy máse­lelerdi sheshken handar, qazaq handyǵynyń táýelsizdigi úshin kúresken  qazaqtyń batyr­lary, ult-azattyq qozǵalysynyń jetekshileri, qolbasshylar, ǵylym men bilimge, mádenıetke úles qosqan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, aqyndar, ǵalymdar, aǵartýshylar  týraly máni zor oryndar alynyp otyr.
5. Saıası, tarıhı oqıǵalarǵa baıla­nysty qasıetti oryndar. Qazaq dalasynda qazaq halqynyń birligi úshin bolǵan shaı­qastardy, erlikti, batyrlyqty, qaısarlyq­ty nasıhattaıtyn, eldiń birligin bildiretin eskertkishter men el jadynda óshpes iz qal­dyrǵan qasiretti oryndar men qoǵam­nyń, memlekettiń tarıhynda erekshe orny bar memleketimizdiń jańa nyshandary enip otyr.

Osylaısha, qasıetti jerler men nysandardy anyqtap, óńirlerde júrgizilip jatqan ǵylymı-saraptamalyq jumystar­dyń baǵyt-baǵdaryn, dáıektemesin jasaý jumystary alǵa qoıyldy. Terıtorıalyq jaǵynan álemdegi ondyqqa engen jas memleket bolǵan soń baǵzy babalardan mura­ǵa qalǵan el men jerdi kózdiń qara­shy­ǵyndaı muqıat saqtaý – urpaqtyq asyl paryzymyz. Búgingi jańa zaman urpaǵy, týǵan jer, elin súıer jas býyndy ultjan­dylyqqa, eljandylyqqa tárbıeleý, týǵan ólke tarıhyn, tabıǵatyn tanytýdy muna­raly muratymyz dep sanadyq.

Halqymyzdyń san jyldyq tarıh qoınaýynan atadan balaǵa, ǵasyrdan ǵasyrǵa mura bolyp jetken óshpes asyl qazynasy:  ádet-ǵurpy, salt-dástúrleri,  mádenıeti rýhanı qundylyǵymyz,  baǵa jetpes asyl qazynamyz  bolyp tabylady. Ata-babalarynyń dástúrin syılap, shejirelik derekterdi shyn qaster tutatyn rýhy bıik bizdiń halqymyz árbir taý-tasyn, jazyq dalasyn, úńgirin, ózen-kólin qasıet­ti, kıeli sanaıdy. Týǵan jerge, jaratylys qubylystaryna, tabıǵatqa degen dúnıe­tanymdyq kózqarasy, yqylasy tańǵa­jaıyp kórkem. Aınala qorshaǵan tabıǵat­ty tiri dep qabyldaý, óz urpaǵyn oǵan qıanat jasamaýǵa tárbıeleý qazaq halqy­nyń yrym men tyıymdary týraly túsiniginde tunyp tur.

Ulttyq baıyrǵy qundylyqtarymyzdy osy kıeli nysandar arqyly qaıta túletý, naqtyraq aıtqanda, rýhty jańǵyrtyp, halyqty rýhtandyratyn joba bul. Mysaly, qazaq batyrlaryn alaıyq, bular­dyń erlik isteri ult rýhyn jańǵyrtýdyń birden-bir tetigi. Óıtkeni, bizdiń búgingi tańda joǵaltyp otyrǵanymyzdyń ózi osy batyrlyq. Onyń ornyna qaýymdy kónbis­tik, jaltaqtyq, bodandyq sana-sezim den­dep barady. Osyǵan qarsy shıpa – batyrlyq rýh.

Bul jobanyń qoǵamǵa elshildik, memle­ketshildik kózqarasty qalyptas­tyratyn dúnıe – qazaq tarıhyndaǵy handar men bılerdiń róli bolsa, jastardy azattyq úshin kúres jolyna tárbıeleıtin dúnıe – ult-azattyq kúreskerlerdiń áreketi. Qazirgi tańda qazaq qoǵamyna bizdiń dástúrimizdi joqqa shyǵaratyn túsinikter enip ketip jatyr. Ásirese ıslam atyn jamylyp halyq arasyn iritý úrdisi beleń alýda. Ekinshiden, qazirgi jastar óziniń tarıhyn tek áleýmettik jelide taratylǵan jeńil-jelpi aqpar arqyly tanyp, bilýde. Budan neni ańǵara­myz? Kún ótken saıyn jastardyń tarıhı sanasyna tusaý salatyn qaýip kúsheıip keledi. Osyǵan qalqan bolatyn dúnıe – joǵarydaǵy joba bolýy tıis. Iaǵnı bolashaq urpaq jalpyulttyq qasıetti nysandardy taný arqyly ulttyq biregeı­likti uǵynyp, qazaq halqynyń sonaý tas dáýi­rinen beri bir el, bir halyq retinde qalyp­tasqan el ekenin sanasyna sińire alady. Osy arqyly tutas tarıhı sana qalyptasady.

«Qasıetti Qazaqstan» jobasy 2017—2021 jyldardy qamtyp otyr. Osy aralyqta ár jyl saıyn bir-bir tomnan barlyǵy bes tomdyq úlken eńbek «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń ensıklopedıasy» jasalýy tıis. Atalmysh jobanyń taǵy bir tıimdi tusy – ishki rýhanı-týrızmdi damy­týǵa zor úles qosady dep kútilýde. Iaǵnı bul týrızmniń ereksheligi – adamdar tabıǵatty tamashalap, el-jer kórip, kóńil kóterý emes, tálimdik-tárbıelik máni, ári týǵan jer tarıhymen tanysýyna baǵytta­lýymen qundy bolmaq. Sonymen qatar, orta mektep oqýshylaryna arnalǵan oqýlyqtar, fılm­der, rolıkter, týrızm jáne ınteraktıvtik karta jasaý josparda bar.

Tizimge alynǵan qasıetti nysandardyń mártebesi jaıly aıtar bolsaq, Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan Mádenı jáne tarıhı eskertkishterdi qorǵaý týraly zańǵa ózgerister engizý jaıy qarasty­rylýda. Iaǵnı memlekettik turǵydan qorǵa­lýǵa tıis nysandar qataryna «Qasıetti nysandar» deıtin bap engizilý qajettigi týyndap otyr. Zań qabyldanǵan soń onda­ǵy talap boıynsha iriktelgen nysandardy memlekettik tirkeýge qoıyp, qorǵaýǵa alý jaıy naqtylanady. Iaǵnı qasıetti sana­lyp, zańmen qorǵalǵan nysandardyń árbi­rine pasport jasalady. Ol úshin nysan­nyń tarıhy, ańyzy, áfsanasy, ýaqyty, ǵasyry, áleýmettik sıpaty, taǵy basqasy jan-jaqty zertteledi.

Berik ÁBDİǴALIULY, saıasattanýshy