«Ákeli bala jaýjúrek, ákesiz bala sum júrek» dep, qazaq beker aıtpasa kerek. Bizdiń qoǵamda ádette bala tárbıesine ana jaýapty, odan soń bala-baqsha, mekteptegi tárbıeshiler men muǵalimderdi ataımyz. Ákeniń bala tárbıesinde erekshe orny bar ekenin eskermeıtinimiz ras. Óıtkeni er-azamatty úıdiń emes, túzdiń adamy dep sanaıtyndyqtan, jumys istep, otbasyn materıaldyq turǵyda qamtamasyz etý ǵana onyń mindeti tárizdi.
Jasyratyn nesi bar, elimizdegi ákelerdiń kópshiligi balalarymen jıi bas qosyp, áńgimelespeıdi. Talaı áke jumys babymen syrtta júretindikten balalaryn sırek kóredi. IýNISEF Balalar qory usynǵan baıandamaǵa súıensek, álemdegi 74 memlekette 3-4 jasar búldirshinderdiń jartysynan astamy áke meıirimine zárý. Ákeler negizinen bar oıyn qyzmeti men syrttaǵy máselelerdi sheshýge arnaıtyndyqtan óz otbasyna kóńil bólýge ýaqyt tappaı jatady. Otbasyly er-azamattardyń talaıy demalys sanalatyn senbi-jeksenbi kúnderi bar ýaqytyn dostarymen ótkizýge tyrysady.
Shet el ǵalymdary jaryq dúnıe esigin jańadan ashqan sábıge de áke mahabbaty asa qajet ekendigin aıtýda. Týǵan ananyń shýaqqa toly meıirimi óz aldyna, ákeniń balaǵa degen súıispenshiligi onyń adam retinde qalyptasýyna ǵana emes, densaýlyǵyna da úlken áser etedi. Alaıda bizdiń elimizde búldirshinderdiń 49 paıyzy áke mahabbatyna zárý eken. IýNISEF málimeti boıynsha bul kórsetkish Ýkraınada — 29 paıyz, Grýzıada — 40 paıyz, Belorýsıada — 32 paıyz. Kórshi Ózbekstanda kishkentaı ul-qyzdardyń 46 paıyzyna ákesi jetkilikti kóńil bólmeıdi, ıaǵnı áke tárbıesi jetpeıdi.
Balanyń er jetýi úshin eń mańyzdysy, árıne ana tárbıesi degenimizben, ákeniń adam ómirinde alatyn orny aıryqsha. Ǵalymdar ákesi bar bala men ákesiz ósken balanyń oılaý qabileti, tulǵa bolyp qalyptasýynda úlken aıyrmashylyq bolatynyn aıtýda. Áke tárbıesin kórgen ul men qyz jalǵyz anasymen turǵan balalarǵa qaraǵanda batyl keledi, ózine ózi senimdi bolady. Batys ǵalymdary mektep oqýshylaryn zertteı kele ákesi kóp kóńil bólgen balalardyń oqý úlgerimi de basqalarǵa qaraǵanda jaqsy bolatynyn anyqtaǵan. Ákeniń ıisin sezip ósken bala er jetkende kezdesken qıyndyqtarǵa mort synbaı, ómirden óz ornyn adaspaı tabatyny da belgili.
Mamandar bala psıhologıalyq kúızeliske ushyramaı, tolyq adam bolyp erjetýi úshin ana meıirimin jetkilikti deńgeıde alyp qoımaı, áke ulaǵatyn da kórýi qajet deıdi. Qansha sharýabasty bolǵannyń ózinde urpaǵynyń bolashaǵyn oılaıtyn áke oǵan jıi ýaqyt bólýge tyrysý kerek. Balany materıaldyq turǵyda qamtamasyz etý bir basqa da, onyń tárbıesin ýystan shyǵaryp almaý bólek dúnıe. Ǵalymdar sondaı-aq sábıdiń tili durys shyǵýyna anasynan góri ákeniń verbaldy áreketteriniń áseri kóbirek ekendigin aıtýda.
Ulybrıtanıadaǵy Evolúsıa jáne qareket ortalyǵynyń ǵalymdary elý jyl boıy on jeti myń nárestege áke tárbıesiniń áseri qandaı bolatynyn zerttegen. Sábıler ósip, erjetkende olardyń ómirde qandaı adam bolyp qalyptasqanyna zertteý júrgizgen. Sol on jeti myńnyń ishinen adamnyń kemeldengen kezi sanalatyn qyryqtyń bel ortasyna jetken bes myń adamdy «teksergende» mynandaı qorytyndy shyqqan: ákesi náreste kezinen kóńil bólgen adamdar jalǵyz ana tárbıesin kórgenderge qaraǵanda ómirden óz ornyn durys taýyp, alǵa qoıǵan maqsattaryna adaspaı qol jetkizgen.
Aǵylshyn jazýshysy D.Gerbert «Bir áke júz ustazdan artyq» degen eken. Iá, áke ulaǵatyna esh nárse jetpeıdi. Ákesi joq balalar kúızeliske beıim bolady. Eýropa ǵalymdary tipti ákesiz óskenderdiń semizdikke jıi shaldyǵatynyn da anyqtaǵan. Erte jastan buzylatyndar da ákesi joqtar nemese ákeniń qatal qabaǵy jetpeıtinder sanatynan ekeni belgili. Nashaqorlyq, ishimdikke salyný tárizdi dert túrleri de arqa súıer ákeni kórmegenderge úıir kórinedi.
«Ákeniń shapaǵaty taýdan bıik, ananyń shapaǵaty teńizden tereń» deıdi japondar. Balańyzdy ákelik meıirimge bólep júrsiz be, azamat?
Sharafat Jylqybaeva
