Qamshy - erkin aqparat alańy. Erlan Tóleýbaı myrzanyń Muhtar Shahanovpen áńgimesi biraz daýly máseleniń shetin shyǵarypty. Eger Muhań aıtaqan máselelerge qatysty aıtar oı, qosar pikir bolsa kez kelgen oqyrmanǵa minberimiz daıyn.
Aqyn, qoǵam qaıratkeri Muhtar Shahanovpen suhbattasýdyń sáti tústi. Qoıǵan suraýlarymyzǵa kúıine jaýap qatqan aqyn densaýlyǵy týraly aıta kelip: «Keıde shalqamnan jatqan kezde aýa jetpeı qalady. Bir qyrymmen ǵana jatamyn. Dárigerler ylǵı da «qoǵamdyq jumystardy qoıyńyz, júregińizge salmaq túsirmeńiz»,- dep jatady. Alaıda meniń tabıǵatym olaı berile salýǵa kónbeıdi. Eki ret alǵan júrek talmasynan (ınfarkten) keıin júrektiń jartysy jumys istemeı, berish bop qatyp qalǵan. Qudaıǵa shúkir, sol jarty júregimmen-aq jalǵandyqpen kúresip kelemin», – dep, ázil-shyny aralas jaýap berdi. «Bizdiń qoǵamymyzda jarty adamdar qaptap ketti», - deıdi Muhań.
– Alda parlament saılaýy kele jatyr. Depýtattyqqa túsesiz be?
– Osydan toǵyz jyl buryn «Halyq rýhy» degen partıa qurdyq. Sol partıaǵa júz myńnan astam adam múshe boldy. Sonyń alpys myńnan astamynyń qujattaryn toltyryp, quzyrly mekemege ótkizdik. «Pysyqaı bılik» sony áli tekserip jatyr. Qaıbir jyly basqa partıamen birlesip parlamentke túspekshi boldyq qoı. Bizdiń qaǵazdarymyzdy tekserip, qabyldady. Úgit-nasıhatqa ruhsat berilip, alty oblysta kezdesý ótti. Solardyń bárinde, men zalǵa kirip kelgenimde qalyń jurt oryndarynan túregep turyp qol soǵyp, «biz Nurotan partıasynyń múshesimiz, biraq eldik, ulttyq múddelerdiń basynda siz júrgendikten daýysymyzdy sizge beremiz» degen tilek bildirip jatty. Halyqtyń bizdi solaı qoldaǵanyn jaqtyrmaǵan bılik, meniń «úlken qylmysymdy» tapty. Sol «qylmysyma» baılanysty, saılaýǵa birneshe kún qalǵanda bılik partıanyń jumysyn toqtatty. Álgi qylmysymdy aıtýǵa da yńǵaısyzdanyp turmyn. Degenmen shyndyqtan úlken ne bar? Aıtaıyn. 37 teńge salyq tólemegen ekenmin. «Óte úlken qylmys qoı». «Eger men 37 mıllıard dollar urlaǵan bolsam, zor qurmet kórsetken bolar edińizder. Alaıda, qyraǵy ekensizder, jemqorlyqpen jaqsy kúresetinderińizdi dáleldedińizder. Osy baǵyttaryńyzdy jalǵastara berińizder» dedim.
Saılaý komısıasynyń bastyǵy beti búlik etpesten osy «qylmysymdy» qalyń jurtqa jarıalady. Jemqorlyqpen kúrestiń osyndaı da túri bolatynyn áıgiledi. Bıyl BUU-nyń elge kelgen bir ókiline, osy másele tóńireginde arnaıy hat jazdym. Hatty partıanyń beldi bir azamaty óz qolymen tapsyrdy. BUU ókili bul istegi ádiletsizdikti áshkereleýge jáne partıany tirketýge kúsh salatynyn málimdepti. Endi sonyń nátıjesin kútip otyrmyz.
Jýyrda Jarylqap Qalybaı degen jigit Prezıdenttik saılaýǵa túspekshi boldy. Oǵan men «daýys ala almaısyń, bos áýre bolma, bes myń daýys jınasań murnymdy kesip bereıin» dep ázildedim. Ol telearnaǵa, baspasózge «men júz jıyrma myń daýys jınaımyn» dep suhbat beripti. Sodan iske belsene kirisip, alty júz daýys jınady. Kerekti daýys toqsan úsh myń ǵoı. Al, endi sol Jarylqap jańa partıa qurmaqshy. Oǵan «Halyq rýhy» partıasy kedergi bolýy múmkin ǵoı. Sol úshin ol meni jamandaýdyń ózgeshe tásiline kóshipti. «Shahanov bastaǵan isiniń birin de aıaǵyna deıin aparǵan emes» dep úlken kiná artyp, ózi basqaratyn «Juldyzdar otbasy», «Ańyz adam» jýrnaldarynda jáne ǵalamtor saıttarynda jarıalapty. Sonda meniń, basqasyn aıtpaǵanda, Keńester Odaǵy kezinde 62 jyl boıy memlekettik deńgeıde toılaýǵa tyıym salynǵan Naýryz merekesin tiriltýim, orys tili memlekettik mártebe alyp ketken shaqta, qazaq tilin jeke-dara memlekettik til dárejesine kóterýdegi qyzmetim, aıtýǵa, jazýǵa tyıym salynǵan 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisiniń shyndyǵyn ashyp, KSRO bıligine kúrdeli talaptar qoıyp, kináli 41 adamnyń aty-jónin áıgileýim, negizin «amerıkandyq ulttan» alatyn «qazaqstandyq ult» saltanat qura bastaǵan kezde ashtyq jarıalaýym, meni qoldap tórt myńnan astam adamnyń birge bolýǵa tilek bildirgeni, «men qazaqpyn» degen árbir azamattyń namysy oıanǵan shaqta, bılikti keshirim suraýǵa májbúrleýimiz ońaı sharýa bolyp pa edi? Eger, «men qazaqpyn» dep aıtýǵa tyıym salatyn «qazaqstandyq ult» kúsh alyp ketkende, Jarylqaptyń ózi de qazaq tildi basylymdarǵa bas redaktor bolyp otyrmas edi ǵoı. Sonda men osy isterdiń qaısysynda bastaǵan sharýamdy aıaǵyna deıin aparmappyn? Bedelimdi bes tıyndyq deńgeıge quldyratýǵa tyrysqan ádiletsiz pikiri úshin jarıalanǵan basylymdarda, ǵalamtor betterinde Jarylqap menen keshirim suraýǵa tıis dep esepteımin.
– Siz basqarǵan Ulttyq keńes qashannan bastap resmı saıası qadamdar jasaıdy.
– Jaqynda «Qazaq Ulttyq keńesin» qaıta jańǵyrttyq. Ras, jyldan astam ýaqyt buryn qurylǵanymen, jóndi jumys jasalmady. Basyna kelgen azamattar bireýi bylaı tartty, ekinshisi ózge minez kórsetti. Meniń de densaýlyǵym syr berip, ónimdi jumys jasaı almadyq. Qazir qudaıǵa shúkir, táýirmin. Sondyqtan men, basqarýda júrgen jigitterdiń birazyn ózgerttik. Birinshi orynbasar etip Januzaq Ákimdi bekittik. Rasýl Jumaly, Aıdos Sarym, Erkin Raqyshev, Dáýren Babamuratovtar orynbasar bolyp saılandy. Qazaq ulttyq keńesiniń apparat jetekshiligi Rasýl Jumalyǵa berildi. Onyń orynbasary Ǵabıden Jákeı boldy. Aldymyzda úlken problemalar kútip tur. Joǵary bıliktegi tulǵalardyń memlekettik tilde sóıleýi zańmen mindettelmeıinshe, memlekettik telearnalar qazaqsha sóılemeıinshe el taǵdyry ońalmaıdy. Qazaq tiline qyryn qaraý men mensinbeý kúsh alyp kele jatyr. Osylardyń bárin rettemesek bolmaıdy. Astanada qazaq balalarynyń 47 paıyzy, Almatyda 40 paıyzy orys mektepterinde bilim alady eken. Memlekettik telearnalardyń memlekettik tilde habar berýi 50 paıyzdan kem bolmaýy kerek. Ókinishke qaraı, qazir keıbir telearnalardyń memlekettik tildegi baǵdarlamalary 20, 30 tipti, 8 paıyzǵa deıin quldyraǵan.
Taǵy bir úlken máselege nazar aýdarmaýǵa bolmaıdy. Búgingi tańda Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń 800-den astam múshesi bar. Solardyń eldik, ulttyq, tildik múdde kúresinde 10-15-i ǵana bizben birge eken. Qalǵandary tom-tom kitaptarynda, óleńderinde, maqalalarynda «ultty, tildi, rýhanı qundylyqtarymyzdy saqtaýymyz kerek, sol úshin kúresýimiz qajet» dep jazady. Al iske kelgende álgilerdiń bári ústeliniń astyna kirip, jasyrynyp qalady. Mine, sorymyzǵa qaraı, sózi basqa, isi basqa jazǵyshtar kóbeıip ketti. Osyǵan oraı, birneshe memlekettiń aldyńǵy qatarly tulǵalary qoldaǵan jańa ustanym jarıaladym: «KİM SHYNDYǴYN JOǴALTYP ALSA, KİM «AQTY – AQ, QARANY – QARA» DEP AITÝDAN QALSA, IAǴNI SÓZİ BASQA İSİ BASQA BOLSA JÁNE ELDİK, ULTTYQ MÚDDELERDEN BOIYN AÝLAQ SALSA, TİPTİ, OL – ÓZ İSİNİŃ MAITALMAN SHEBERİ ATANSA DA, MAZMUNSYZ, MAǴYNASYZ, RÝHSYZ ADAM».
Qazirgi kezeńde halqymyzdyń úlken bóligi shyndyǵyn joǵaltyp aldy. Olardyń kópshiligi TJ-lyqta aldyna jan salmaıtyn boldy. «Ulttyq keńes» osy máselege de erekshe nazar aýdarýy kerek dep esepteımin.
Taǵy bir basty másele – memleket bolashaǵyna asa qaýipti Atom elektr stansasynyń salynýy sıaqty ister. Sebebi ıadrolyq otynnyń qaldyǵyn tolyq zalalsyzdandyratyn tehnologıa áli tabylǵan joq. Keıbir damyǵan memleketter AES-tan bas tartyp jatyr. Eýrazıalyq Ekonomıkalyq Odaq sekildi memleketke ákeler paıdasy joq odaqpen de ashyq túrde kúreser shaq týdy.
– Ózińiz biletindeı bıylǵy kóktem kıik qyrǵynymen keldi. Kıik qyrǵyny túsingen adamǵa Aral apatynan kem emes, osy qasiretke qalaı jol berip aldyq? Kıik taǵdyryna, mal qyrylyp jatqan ekologıalyq zobalańǵa alańdaýshylyǵyńyz qalaı?
– Keńes Odaǵy tusynda, men KSRO halyq depýtaty bolǵan kezimde Aral mańynda jarty mıllıonǵa jýyq kıik qyrylǵan bolatyn. Osy máseleni men «KSRO Jazýshylar Odaǵynyń» plenýmynda da, KSRO Halyq depýtattarynyń sezinde de kótergenmin. Kıikterdiń jappaı qyrylýyna protonnyń tikeleı áseri bar ekenin anyqtaý maqsatynda Reseıden basqa da elderdiń ǵalymdaryn shaqyryp, buǵan qarsy turýymyz kerek. «Ulttyq keńes» jumysynyń aldaǵy mindetteriniń bir tarmaǵy osy másele bolmaq. Baıqońyrdan zymyran ushyrýdy toqtatýymyz kerek. Mal men dala taǵysy túgili qanshama adam zardap shegip jatyr. Buny búgin sheship almasaq, onyń zardaby óte úlken bolýy múmkin.
– EKSPO tóńireginde keshe ǵana úlken daý shyqty. Qazaqstandaǵy urlyq pen memleketti tonaý qashan toqtaıdy? Olarǵa tosqaýyl bolatyn kúsh bola ma?
– Teledıdardy ashyp qalsańyz jemqorlarmen kúresip jatyrmyz deıdi, al, sol kúresip jatqan kimder, jemqorlardyń ózi emes pe? Naǵyz jemqorlardyń aıaǵy kókten keletin kezi keledi, biraq oǵan myna bılik turǵanda jol berilmeıtini anyq. Oǵan tosqaýyl bolar kúsh –bárimizdiń shyndyq bıiginde bas qosyp, birlese qımyldaýymyz emes pe?
– Keıde qazaq qoǵamyndaǵy qıly-qıly paradokstardan túńilip, elden bir jola ketip qalǵyńyz keletin sát bola ma?
– Osy kezeńde Qazaqstan halqynyń jarty mıllıonǵa jýyǵy shetelden úı alǵanyn jýyrda ǵalamtordan oqyp, tań qaldym. Olar ártúrli jaǵdaımen, kezinde jekeshelendirip alǵan memleket múlikterin óz paıdasyna jaratý arqyly osyndaı isterge qol jetkizip otyr.
Al shetelge ketý túgeldeı tabıǵatyma jat. Meniń 20-dan astam memleketterdiń mektep oqýlyqtaryna engen «Tórt ana» atty óleńim bar. Sonda: Ár adamnyń óz anasynan basqa tórt anasy bolýy kerek. – Týǵan jeri, týǵan tili, jan baılyǵy, salt-dástúri jáne týǵan tarıhy. Osy tórt anamen bite qaınasa otyryp, qalaı men shetelge ketemin. Qazaq jerinen meni eshkim traktormen súırep te shyǵara almaıdy. Qashan kózim jumylǵansha eldik, ulttyq múdde úshin, shyndyq úshin kúresim toqtamaıdy.
– Suhbatyńyzǵa rahmet, myqty densaýlyq tileımiz!
Áńgimelesken Erlan TÓLEÝBAI
