Búgingi tańda ekiniń biri aıtatyn áńgime – daǵdarys. Teńge quldyrady – daǵdarys. Inflásıa – daǵdarys. Benzın qymbattady – daǵdarys. Jumysta qysqartý – daǵdarys. Eńbekaqy kemidi – daǵdarys. Aınalanyń bári daǵdarys dep daýryǵýda. Sebep-saldary túsiniksiz daýryǵý.
Daǵdarys týraly daqpyrttyń shyqqanyna da biraz boldy. Álemdik naryqtaǵy munaı baǵasy biz oılaǵan («biz oılaǵan» degende sol ókimet jobalaǵan baǵa ǵoı. Áıtpese, sol qor bırjasyna kóz tikken qazaq joq) mejeden tómendeı bastaǵanda-aq bıliktegiler qylpyldap sala berdi. Qylpyldamaı qaıtsin. Búdjetke túsetin kiristiń basym bóligi osy eksporttan, onyń ishinde munaı men basqa da qazba baılyqtarynan túsedi.
Al, munaı bolsa aı saıyn emes, kún saıyn quldyrap barady. Arzan munaıdyń abyroıdan aıyratynyn túsingen bılik joq, biraq. «Qaraqtarym-aý, munaı baǵasy quldyrap barady. Qazynaǵa túsetin qarajat kemip jatyr. Tyǵyryqtan shyǵýdyń basqa da joldary bar ma eken? Qarastyraıyq» degen bir basshy kórmedik. Máseleniń bárin aınalaǵa, qaıdan kelgeni belgisiz daǵdarys degen dúleıge ıterip sap otyra berýdi bizdiń basshylar ádetke aınaldyryp bara jatqandaı. Kúnde estıtinimiz: «Oıbaı, daǵdarys! Álem astan-kesteń bolyr jatyr. Ol bizge de keledi. Kep qaldy. Mine, keldi. Bul eshteńe emes. Alda budan da jaman apattar bar» degen sıaqty túńiliske toly, qara aspandy toltyrǵan úmitsiz málimdemeler.
Osyndaıda bılik aldyńǵy jyldardaǵydaı joqtan bar jasap, eldi aldarqatýdyń jolyn taba almaǵany ma degen oıǵa qalasyń. Esterińizde bolsa, 2009 jyly Elbasy Joldaýyna saı el kóleminde «Jol kartasy» degen baǵdarlama jasalyp, jumystan qysqarǵandardyń eki qolyna bir kúrek ustatqan, naryqta suranysqa ıe mamandyqtarǵa birneshe myń adamdy qaıta oqytqan, búdjet qarajatyn tıimdi uqsatyp qulaǵaly turǵan biraz mektep pen aýrýhanany jamap-jasqaǵan, tipti, qanshama jańa balabaqsha ashqan osy bılik emes pe edi? Eń quryǵanda sol qarqynda jumys isteýge bolmaı ma dep dal bolasyz.
Ókimet basyndaǵylar osylaı sharasyz kúı keshkesin basqalar qaıtsyn. Alyp óndiristi shyr aınaldyrǵan alpaýyttar da, irili-usaqty bıznesmender de oılaryna kelgendi isteýge kóshti. Daǵdarysty syltaýratyp jumysshylardy qysqartý, aılyq kesý syndy áreketter qalypty jaǵdaıǵa aınalyp barady. Munyń barlyǵy halyqtyń ál-aýqatynyń kemýine, áleýmettik qıyndyqtardyń aınalyp kep sol bıliktiń mańdaıyna taıaq bop qaıta tıetinin oılaǵan bir jan joq sıaqty.
Eldegi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa syrttan kelgen sebep dep tek munaı baǵasynyń quldyraýyn ǵana aıta alamyz. Basqasynyń barlyǵy ishte sheshiletin, ákim-qaralardyń bilim-biliktiliginiń kórsetkishi bolatyn máseleler. Bir munaıǵa qarap otyrǵan bolsa, osyǵan deıin ókimettegiler qur otyrǵan deımiz be? Álemdik tájirıbede munaı baǵasynyń kúrt tómendeýi birinshi rett bolyp otyrǵan joq. Árbir erteńin oılaǵan el, halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin sezingen bılik túrli jaǵdaılardy eskerip, osyndaı jaǵdaılarda iske qosa qoıatyn qosalqy josparlardy kúni burtyn jasap qoıady emes pe? Endeshe, bizdiki ne daýryqpa?! Eldiń senimin kúsheıtip, jigerlendirý ornyna eńsesin ezip, keri tartýymyz qalaı? Shynymen de, daǵdarys máseleni sheshýdiń emes, kásibı biliksizdikti búrkemeleýdiń ońaı ádisi bolǵany ma?
Darhan Muqan
