Qazaǵymyzda ult rýhynyń aspandap, mádenıetimiz ben ádebıetimizdiń qaıta jańǵyrýy úshin jan salyp jan berisken, ótkir tilimen kesip aıtatyn suńǵyla minezdi saıypqyrandarymyz jeterlik. Mine, sondaı ult janashyrlarynyń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Mahambet» syılyǵynyń laýreaty, jazýshy, dramatýrg – Rahymjan Otarbaev.
Sizderdiń nazarlaryńyzǵa kókiregińizdiń keń saraıyn ashyp, kóńilińizge qorǵasyndaı aýyr oı salar degen nıetpen jazýshymen bolǵan myna bir salıhaly suhbatty usynyp otyrmyz. Bul suhbat «Habar» arnasy túsirgen «Kózqaras» baǵdarlamasynan yqshamdalyp alyndy. Suhbatty júrgizgen Irak Elekeev bolatyn.
Shyǵarmalaryńyz qazaq emes, sheteldik oqyrmandar da qyzyǵa oqıtyn kitapqa aınaldy. Qalamger Rahymjannyń basqa jazýshylardan ereksheligi nede?
Muny erekshelik desek, Irak aǵa, ol basqa úlken-úlken qalamgerlerdiń kóńiline tıip qalar. Aldymen aıtaıyn degenim, bir kezderi Mahambet jóninde «Bas» degen roman jazdym. Ol roman burynyraq múlde ózgeshe edi. Ony órtedim men. Nege deseńiz, arhıvte on bir aı otyrǵan kezimde, Máskeýdiń, Ombynyń, Astrahannyń arhıvterinen kóptegen materıaldar alyp qarasam, Mahambet pen Isataıdy qısynsyz kózqaraspen bólekshe alyp ketken ekem. Nege deseńiz, Jáńgirdi bir aýyz sózben, atap aıtsam «Han emessiń, qasqyrsyń» dep jaza berippin. Al han – eldiń basyn qosqan úlken tulǵa edi, bı – bitimshisi edi, batyr – qorǵany edi. Sondyqtan da obal saýapty attap ketkendeı kúı keshtim. Janartaýdaı jalyn atqan Jáńgir han óz zamanynda mektep te ashty, túrli zertteýler de uıymdastyrdy, aýrýhana da ustady, ulttyq bankisi de boldy, 1841 jyly mektep te ashtyrdy, bir sózben aıtqanda, jasamaǵan jaqsylyǵy joq. Áý bastan-aq tolyq tanyp almaı, basqa arnaǵa burylyp ketkenime qynjylǵanym da bar.
Oılanyp-tolǵanyp, romandy qaıtadan jazýǵa kiristim. Meniń shyǵarmalarym qurmalas sóılemderden, túsinýge qıyn tirkesterden quralǵan edi. Osy jolǵy shyǵarmany meıilinshe ashyq qylyp jazýǵa, naqtyraq jazýǵa tyrystym. Qazir, Qudaıǵa shikir, kóptegen tilderge aýdarylyp, álemniń túpkir-túpkirine tarap jatyr.
Búgingi ádebıettiń qoǵamdy tárbıeleýge yqpaly qanshalyqty dep oılaısyz?
Bul endi úlken suraq, Irak aǵa. Ol aıta berse taýsylmaıtyn taqyryp. Jalpy, qaı zamanda da materıaldyq ıgilik «kúltke» aınalmaýy kerek. Rýhanı ıgilik qana «kúltke» aınalý kerek. Saıasat ornyn tabady, ekonomıka «Qudaıǵa shúkir» bolady, eger biz ádebıetimizdi, mádenıetimizdi, ónerimizdi ógeısitsek, keıingi qatarǵa qoısaq, tobyrǵa aınalamyz. Qaryn toq, kóńil toq, nemene... Ómiri kitap oqymaıtyn bireýge meniń ókpelegenim bar edi. Aıttym: «Áı, shyraǵym-aı, seniń ishińdi jaryp jiberse, basy bútin eki árip túspeıdi ǵoı», - dedim.
Meniń keı otyrystarda otyra almaıtyn sebebim - bireý ózine salǵan kotejin, balasyna alǵan páterin, astyna «pepildetip» mingen djıbin, shet elge baryp demalǵanyn aıtady. Aınalaıyn-aý, tórt emshegimen aldap ıt te kúshiginiń kózin ashtyrady ǵoı. Biz basqasha deńgeıge qashan shyǵamyz? Eger bir kotej ben bir jıp úshin ómir súretin bolsam, maǵan ondaı ómirdiń atasyna nálet deımin! Bir kitap oqydyń ba, bir jaqsy sýretshiniń sýretin kórdiń be, bir maǵynaly kıno dúnıege kelip pe? Osyndaı otyrysta nege sony aıtpaımyz? İship-jep, toıyp boldyq emes pe?
Shyn máninde, rýhanı baılyq – adamzattyń uly ustazy. Ol qarańǵylyq basqan sanaǵa sáýle túsiredi. Sodan aıyrylǵymyz kelmeıdi ǵoı. Shamamyz kelgenshe, asfált basyp ósken, saýdamen kóz ashqan keıingi urpaqtyń júregin jibitkimiz keledi. Ult rýhanıatyna qyzmet etetin kókiregi oıaý, kózi ashyq jastardy tárbıelegimiz keledi. Qolyna kitap ustatqymyz keledi. Al kitap degen – qasıetti dúnıe. Myna «aıpadpen», kompútermen qaıda barasyz? Búkil álemdi jaratýshy Allanyń ózi adamzattyń qoltyǵyna tórt kitapty qystyrtyp ketpedi me?
Qoryta kelgende, rýhanı baılyq pen kitaptyń qasıettiligin dáriptep, jan tazalyǵyn, ar tazalyǵyn umytpaıyqshy degim keledi.
Kópten beri oıyńyzda júrgen, aıtylmaı qalǵan pikirińiz nemese usynysyńyz bolsa...
Bir-eki nárse aıtaıyn. Biz osyǵan deıin bes-alty jyl buryn jahandasý, ǵalamdasý dedik. Qazir kishkene ol urannan aıyryla bastadyq. O basta-aq bul pikirge qarsy boldym. Ol jańalyq emes edi dúnıede. Jahandasý – Qytaıdan anaý Rımge deıin sozylyp jatqan Uly Jibek jolynan bastalyp edi. Búkil mádenıet, saýda, órkenıet sol kóshpen ǵalamdasyp edi ǵoı. Endi biz ony jańa tapqandaı bolamyz. Shyn máninde, qazirgi ǵalamdasý, jahandasý degen – qazaq úshin qaýip. Sor bolyp ketýi múmkin. Nege deseńiz, biz ózimizdiń qazaqy dástúrimiz, saltymyz, boıaýymyz, bolmysymyz, búkil qasterli qundylyǵymyzdan alshaqtap qalýymyz múmkin. Tipti odan aıyryp ta jatyrmyz. Asyly, qazaqqa ǵalamdasaıyn dep, jahandasaıyn dep qushaǵyn ashyp otyrǵan el joq. Biz onsyz da dinge kelgende dúbárá bolyp qaldyq, tilge kelgende endi ǵana túzelip kelemiz. Osylardy ábden ornyqtyryp, túzetip almaı, qaıdaǵy ǵalamdasý bizge? Kimge qushaǵymyzdy ashamyz? Qazirgi almaǵaıyp kezeńde aǵaıyn elderdiń, kórshiles elderdiń tynyshtyǵy buzylyp, bir halyq ekige aıyrylyp, bastan jaq aıyrylyp jatqan joq pa? Sondyqtan osyndaı bir ásire urannan, ásire áýestikten aýlaq bolǵanymyz jón.
Anglosaksondardyń talmaı qaıtalaıtyn «demoktarıa», «erkindik» deıtin ertegisi bar. Eger osy ertegige senetin bolsaq, kórshi elderdiń basyna soǵylǵan qońyraý – bizdiń elge de soǵylýy múmin. Osydan saq bolýymyz qajet. Demokratıa degen – aıaǵyń barǵan jerge deıin júrý degen sóz emes, aýyzyń kepkenge deıin sóıle degen sóz emes hám basshysyna baǵynbaı, óz degenin istep, halyqtyń arasyna iritki salý emes, kóz jasy emes, demoktarıa degen – eń aldymen tynyshtyq pen tártip. Qylyshynan qan tamyp sol bir qorqynysh dúnıeni kezip júr. Osydan saq bolsaq, áli talaı-talaı zaý bıikterdi baǵyndyrarymyzǵa kámil senemin!
Ázirlegen: Birjan Ahmer
