Kezekten tys Májilis saılaýy ótedi dep jarıalanǵaly beri eldegi saıası partıalar ádettegideı qyzý jumysqa kiristi. Bılik partıasy sanalatyn «Nur Otan» bastap, birneshe partıa osyǵan deıin sıezerin ótkizip, Májilis saılaýyna úmitkerlerdiń partıalyq tizimderin jarıalady. Ol kandıdattardyń «halyq qalaýlysy» atanýǵa qanshalyqty laıyq ekeni óz aldyna bólek áńgime. Al, osy kúnge deıin partıalar usynǵan tizimderde qolynda bılik tetikteri, qaramaǵynda birneshe júz baǵynyshtylary bar laýazymdy tulǵalardyń júrýi biraz áńgimege arqaý bolmaq.
Halyqaralyq tájirıbege saılaýǵa túsetin úmitker basshylyq laýazymda nemese buqaralyq aqparat quralynda qyzmet isteıtin bolsa, saılaýaldy naýqan kezinde ol qyzmetin toqtata turýy kerek. Iaǵnı, belgili bir mekemeniń tizginin ustaǵan basshy saılaýǵa tússe, saılaý aıaqtalǵansha aqysyz demalysqa shyǵyp, laýazymdy qyzmetin toqtatady. Bul úmitker basshynyń laýazymdyq ókilettikterin paıdalanyp baǵynyshtylarynyń tańdaý quqyǵyna yqpal etpeýin, saılaý tártibiniń buzylmaýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan talap. Aqparat quraldarynda shyǵarmashylyq qyzmet atqaratyn jýrnalıserge de osyndaı talap qoıylatyn. Sebebi belgili – jýrnalısiń kúndelikti qyzmeti, ekranǵa shyǵýy, gazet betterinen esimi atalýy úgit-nasıhat retinde qabyldanýy múmkin. Burynǵy zańnamalarǵa saı bizdiń elde de mundaı talap bar bolatyn. Tek, Konstıtýsıa men «Saılaý týraly» konstıtýsıalyq zańnamalarǵa enshen sońǵy ózgerister kezinde bul shekteý joıylyp ketti. Sondyqtan da, Májilis saılaýyna partıalyq tizim boıynsha usynylǵan kandıdattardyń laýazymdarynan ýaqytsha bas tartqany týraly áli estimedik. Áıtpese, «Nur Otannyń» tiziminde de, «Aýyl» men QHKP, JSDP partıalary úmitkerleriniń arasynan da ondaı laýazym ıelerin tabýǵa bolady.
Osy máselege oraı belgili zańger Abzal Quspan pikir bildirdi. Zańger zańda belgili-bir saılanbaly organǵa úmitker basshylyq laýazymda bolsa, qyzmet ókilettigin ýaqytsha toqtata turý týraly zań talaby bolmaǵanymen, mundaı qadamǵa barý saıasatkerlerdiń erkindegi másele dep sanaıdy.
«Saılaý týraly» konstıtýsıalyq zańda mundaı talap joq. Iaǵnı, saılaýaldy úgit-nasıhat jumystary kezeńinde kandıdattarǵa laýazymdy qyzmetin toqtatyp, demalysqa ketý mindettelmeıdi. Alaıda, qyzmet babyn paıdalanyp saılaý týraly zańnamalardy, úgit-nasıhat júrgizý tártibin buzǵan Májilis depýtattyǵynan úmitkerlerge Ortalyq saılaý komısıasy zań aıasynda shara qoldanady. Al, belgili-bir laýazymda otyrǵan úmitker óziniń saıası-azamattyq bedeline nuqsan keltirmeý, saıası oponentteri tarapynan sózge qalmaýdy oılasa ózi basshylyq jasaıtyn ujymnan nemese qyzmet etetin aqparat quralynan aqy tólenbeıtin demalys alyp, qyzmetin ýaqytsha toqtata turýǵa quqyǵy bar. Buǵan zań tyıym salmaıdy»,- deıdi zańger.
Bul máseleni kóterip otyrǵan sebebimiz, joǵaryda aıtylǵandaı, Májilis saılaýyna usynylǵan partıalyq tizimderdiń ishinde laýazymdy tulǵalar óte kóp. Premer-mınıstrdiń orynbasary, oblys ákimi, ákim orynbasarlary, prezıdent ákimshiliginiń basshysy, mınıstr, vıse-mınıstr, túrli kompanıa men holdıń basshylary, «Atameken» kásipkerler palatasynyń laýazymdy tulǵalary, joǵary oqý oryndarynyń rektorlary, qoǵamdyq uıym jetekshileri, irili-usaqty fırma, kásiporyn basshylarymen qatar, Maııa Veronskaıa, Fahrıddın Qarataev (OQO «Janýbıı Qozoǵıston» qoǵamdyq-saıası gazetiniń bas redaktory), Artýr Platonov, Baqytkúl Mákimbaı, Ermurat Bapı syndy birneshe jýrnalıs te júr.
Saılaýǵa tikeleı qatyspasa da, atalǵan úmitkerlerdiń partıalyq tizimge qosylýy olardyń depýtattyqtan dámeli ekendigin, sol úshin kúresetinin sózsiz aıqyndap otyr. Iaǵnı, óziniń el aldyndaǵy bedeli men is-tájirıbesine senimdi, saıasatker retindegi abyroıyn oılaǵan úmitkerler saıası úgit jumystary aıaqtalǵansha laýazymdy qyzmetterin ýaqytsha toqtata turýy tıis degen qoǵamdyq talap qoıýǵa tolyq negiz bar.
Jomart Abdollauly
