الماتى قالاسىنىڭ سەيموقاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقانى بەلگىلى. قالا تۇرعىندارىنا بىلىنەر-بىلىنبەس جەر استى دۇمپۋلەرى ءجيى بولىپ تۇرادى. سوڭعى ۋاقىتتارى ەل اراسىندا الماتى قالاسىندا ەڭ ءىرى جەر سىلكىنىسى ورىن الادى دەگەن اقپارات تاراپ كەتتى. اسىرەسە 2017 جىلدىڭ سوڭى مەن 2018 جىلدىڭ باسى قالادا الاپات جەر سىلكىنىسى ورناۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلدى. وسى تۋراسىندا Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى الماتى قالاسى سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءانۋار بورانبايدان ءىستىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ كوردى.

– الماتى قالاسىندا جاقىن ۋاقىتتا ەڭ ءىرى جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن اقپارات قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟

مۇنداي اقپاراتتى كىم ايتىپ، تاراتىپ جۇرگەنىن بىلمەيمىن، ءبىزدىڭ عالىمدار، سەيسمولوگتاردىڭ بۇلاي ايتۋى مۇمكىن ەمەس. ءيا ايتقان شىعار، ءبىراق ناقتى جەر سىلكىنىسى بولادى دەپ ەمەس، تەك ءالسىز سەيسميكالىق قۇبىلىستار ورناۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى. ول راس. سونداي-اق، ءىرى جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجامنىڭ جوق ەكەنىن دە ەسكەرتتى.

بۇگىندە ايتىلىپ، جاريالانىپ جاتقان اقپاراتتىڭ ءبارى جالعان. ەگەر سەيسمولوگيالىق بايقاۋلار مەن زەرتتەۋلەر ۇلتتىق ورتالىعى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى كۇرسكەيەۆتىڭ جانە مەنىڭ بەرگەن سۇحباتتارىم مەن پىكىرلەرىمدى دۇرىستاپ وقيتىن بولساڭىزدار، الماتىدا الداعى كۇندەرى ءالسىز سەيسميكالىق قۇبىلىستار ورناۋى مۇمكىن ەكەنىن، ال جاقىن ۋاقىتتا ءىرى جەر سىلكىنىسى جايلى بولجامنىڭ جوق ەكەنىن باسا ايتقان بولاتىنبىز. 

– ءابدىراحمان كۇرسكەيەۆ الماتى وبلىسىندا ءىرى جەر سىلكىنىستەرى بولۋى مۇمكىن ءۇش وشاق ساقتالعانىن ايتتى. ولار: ۆەرنىي، شەلەك جانە كەمين. سوڭعى اقپاراتتارعا سايكەس بۇل اۋدانداردا وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ورىن العان الاپات جەر سىلكىنىستەرى جاقىن ۋاقىتتاردا قايتالانۋى مۇمكىن. بۇعان نە دەيسىز؟

ءيا كۇرسكەيەۆ الماتى وبلىسىنىڭ ءار بۇرىشىنداعى ءۇش وشاقتى اتادى. ول ايماقتاردا XIX-XX عاسىرلاردا ەڭ قاتتى جەر سىلكىنىستەرى بولعان. 1887 جىلى ۆەرنىي، 1889 جىلى شەلەك، ال 1911 جىلى كەمين جەر سىلكىنىستەرى بولعان، ءارى جويقىن جەر سىلكىنىسى ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇگىنگى كۇنى سەيسميكالىق قۇبىلىستاردىڭ وشاقتارى ساقتالعان، ءارى قالادان الشاق ءار ايماقتا ورنالاسقان. بۇل وشاقتاردا 1911 جىلدان بەرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 24-كە جۋىق سەيسميكالىق قۇبىلىستىڭ ورىن العان. ءبىراق بۇل قۇبىلىستار الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن قاتتى سەزىلە قويمادى. قالا قيراپ، قالپىنا كەلمەيتىندەي جاعداي ورىن العان جوق، ونى ءوزىڭىز دە بىلەسىز. جەر استى دۇمپۋلەرى 4-5 باللدان اسقان جوق.

سونداي-اق، ءابدىراحمان كۇرسكەيەۆ بۇگىنگى تاڭدا ءىرى جەر سىلكىنىسى بولمايتىنىن 80%-عا راستادى.

ەگەر تەپە-تەڭدىك بۇزىلاتىن بولسا، ەسكەرتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە بىزگە كەلەدى. اپتا سايىن بولجامدىق كوميسسيا وتىرىسى بولىپ تۇرادى. جانە ءبىز توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى، اتقارۋشى بيلىك قىزمەتىنە بولعان جاعدايلاردى، وزگەرىستەردى، بولجامداردى بايانداپ وتىرامىز.

– ياعني الماتىلىقتارعا الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق قوي...

بۇگىنگى تاڭدا الاڭدايتىن دانەڭە جوق. ەگەر قانداي دا ءبىر جاعداي ورناۋى مۇمكىن بولسا، بۇل تۋرالى ءبىرىنشى كەزەكتە الماتى قالاسى توتەنشە جاعداي قىزمەتى جانە توتەنشە جاعداي كوميتەتى بىلەتىن بولادى. اتقارۋشى بيلىكتىڭ وكىلدەرى دە حاباردار بولادى. سونداي-اق حالىققا ەسكەرتەدى. ال قازىرگى تاڭدا الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا قازىرگى ۋاقىتتا الاڭسىز ۇيىقتاي بەرۋگە بولادى.

– ب ا ق بەتتەرىندە حالىقتىڭ ۇرەيىن الاتىن اقپاراتتاردىڭ تاراپ كەتۋىنە نە سەبەپ؟  

ءبىز قاشان دا بولۋى مۇمكىن قۇبىلىستاردى ايتامىز. ءبىراق بۇگىندە، تاعى دا قايتالايمىن، ءالسىز سەيسميكالىق قۇبىلىستار بايقالۋى مۇمكىن! 2017 جىلى قالا تۇرعىندارى 6 جەر استى دۇمپۋلەرىن سەزدى. ولار قىتايدا، قىرعىزستاندا بولعان جەر سىلكىنىستەرىنىڭ بىزگە تيگەن اسەرى عانا. ازىرگە الماتىدا وسىنداي قۇبىلىستار تىركەلگەن جانە ول قۇبىلىستار 2-3 باللدان اسپاعان، تەك قىتايدا بولعان ءىرى جەر سىلكىنىسىنىڭ اسەرى الماتىعا 4 باللدىق جەر استى دۇمپۋلەرى رەتىندە سەزىلدى.

– ەگەر دە الماتىدا جويقىن جەر سىلكىنىسى بولعان جاعدايدا قالا بۇعان دايىن با نەمەسە قانشالىقتى دايىن؟

بۇل ەندى باسقا ماسەلە. جالپى جەدەل بولماسا دا، جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. تەندەر وتكىزىلدى. قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ جانە جوبالاۋ-ەكسپەريمەنتالدىق سەيسميكا ءتوزىمدى قۇرىلىس پەن ساۋلەت ينستيتۋتى بۇل ماسەلەمەن اينىلىسىپ جاتىر. ارنايى ماماندار جۇمىس ىستەۋدە. الايدا ولار ءبىزدىڭ مالىمەتتەر اياسىندا عانا جۇمىس ىستەپ وتىر. ءبىز سەيسميكالىق ءقاۋىپتى زونالاردىڭ كارتاسىن جاسايمىز، جاساپ بىتىرۋگە تىرىسامىز. تەك ءبىر ماسەلە بار - جوبانىڭ باستاماسىمەن مەن قورىتىندىسىن قارايتىن بولساق، قالا اۋماعىنىڭ جىل وتكەن سايىن ءوسىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. 

قالا اۋماعىن انىقتاۋ ءۇشىن ءبىراز ۋاقىت كەتتى. ارينە، قارجى جەتكىلىكسىز. الايدا قورىتىندى جاساۋ ءۇشىن ءالى دە ۋاقىت كەرەك.

سونداي-اق عيماراتتاردى ءارتۇرلى باعىتتا جالپى قاراۋ كەرەك. ەڭ ءىرى جەر سىلكىنىستەرىنىڭ قايدا بولاتىنىن، قالا عيماراتتارىنىڭ وعان قالاي توتەپ بەرەتىنىن نەمەسە قيراۋ مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەۋ ارقىلى سەسميكالىق ءقاۋىپ باعلانادى. ءبىز كەز كەلگەن بولۋى مۇمكىن ءىرى سەيسميكالىق قۇبىلىستاردى ۇلگىلەگەن كەزدە، الماتى قالاسىنداعى قاي عيماراتتىڭ سەيسميكالىق ءىرى سوققىعا توتەپ بەرە الاتىنىن انىقتاي الامىز. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن انىقتاعان سوڭ قالا بيلىگى قاي عيماراتتىڭ ءىرى جەر سىلكىنىسى سالدارىنان قيراۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلەتىن بولادى. سوندا جەر سىلكىنىسىتەرىنىڭ وشاقتارى - كەمين، شەلەك، ۆەرنىيدا جۇمىس جالعاسادى.

بۇل جۇمىستار الماتى وبلىسىنا عانا ەمەس، وڭتۇستىك قازاقستان مەن جامبىل وبلىستارىنا دا قاتىستى. سەبەبى بىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان ايماقتار بولعاندىقتان، سەيسميكالىق قۇبىلىستاردىڭ اسەرى دە مەيلىنشە بايقالادى.

– ءىرى جەر سىلكىنىسى بولعان ۋاقىتتا قالانى نە كۇتىپ تۇر؟

ءبىز ونداي ۋاقىتتا وزگە وبلىستار مەن مەملەكەتتەردەن كومەك كۇتەمىز. توتەنشە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى قيراعان ايماقتا زارداپ شەككەندەرگە جەدەل كومەك كورسەتۋگە كىرىسەدى.

ب ا ق بەتتەرىندە تاراعان الماتى قالاسىنداعى ءىرى جەر سىلكىنىسى تۋرالى اقپار جالعان. جەر سىلكىنىسى بولۋى مۇمكىن، الايدا قالا تۇرعىندارى ءۇشىن ءقاۋىپتى ەمەس.