بيىل قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەس تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە – 40 جىل، ال قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 35 جىل تولىپ وتىر. تاۋەلسىزدىككە جول اشقان تاريحي وقيعانىڭ تاعىلىمى مەن اقيقاتىن ۇرپاق جادىندا ساقتاۋ – بۇگىنگى بۋىننىڭ ازاماتتىق پارىزى. كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى باس كوتەرىپ، ۇلت نامىسى مەن بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن جەلتوقسان جاستارىنىڭ ەرلىگى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى.
وسى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى ءارى قاھارماندارىنىڭ ءبىرى، بەلگىلى اقىن، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسى بولات شاراحىمبايمەن بولعان سۇحباتتا جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ شىندىعى، سول ءبىر تاعدىرلى كۇندەردىڭ وقيعالارى، ازاتتىق جولىنداعى كۇرەس جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحي ماڭىزى ءسوز بولادى.
– بولات اعا، ەلىمىزدىڭ ساياسي-قوعامدىق ومىرىنە وشپەستەي ءىز قالدىرعان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە 40 جىل وتسە دە، جاڭعىرىعى ءالى كۇنگە دەيىن باسىلماي كەلەدى. بۇل نەلىكتەن دەپ ويلايسىز؟
– ويتكەنى وندا ادىلەتسىزدىك ورىن الدى. ال ادىلەتسىزدىكتى حالىق كەشىرمەيدى جانە ۇمىتپايدى. بۇل – دۇنيەنىڭ جاراتىلىسى. جالپى مەنىڭ ازاماتتىق كوزقاراسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جەلتوقسان كوتەرىلىسى قاتتى اسەر ەتتى. سول كەزدە كوپ نارسەنى ءوز كوزىممەن كوردىم، كوپ نارسەنى ۇيرەندىم، وي ءتۇيدىم. ءوز كوزىڭمەن كورىپ، ءوز باسىڭنان وتكىزگەندى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن.
ءبىرىنشى ايتارىم، ءبىز الاڭعا اتاق پەن داڭق قۋىپ شىققان جوقپىز. ول كەزدە مەن جيىرما التى جاستاعى تەپسە تەمىر ۇزەتىن شاعىمدا ەدىم. قازىرگى ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتىمىن. الاڭعا كەزدەيسوق تاپ بولدىم دەسە دە بولادى. 16-سى كۇنى تاڭەرتەڭ ادەتتەگىدەي ساباققا باردىم. وقۋ عيماراتىنا كىرەبەرىستە بارلىبەك پەن تالعاتتى جولىقتىردىم. ولار مەنىڭ ەسكى دوستارىم. سول جەردە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى ءوتىپ، زەينەتكەرلىككە شىعۋىنا بايلانىستى قونايەۆتىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىق قىزمەتىنەن بوساتىلعانىن ەستىدىك. ورنىنا بۇرىن-سوڭدى اتىن دا، زاتىن دا ەستىمەگەن كولبين دەگەن ادام سايلانىپتى. رەسەيدەگى ۋليانوۆسك وبلىسىن باسقارعان دەي مە... وسى جايسىز حاباردى ەستىگەندە، ىشىمدە بىردەڭە توڭكەرىلىپ تۇسكەندەي بولدى. ءبىراق ستۋدەنتتەردىڭ پلەنۋم شەشىمىنە قارسى شىعىپ، دەمونستراسياعا شىعاتىنى ويىما مۇلدە كىرىپ-شىققان جوق.
ءۇش دوس وتكەن-كەتكەندى ەسكە الايىق دەپ ورتالىق ساياباققا تارتتىق. سول جەردەگى ءبىر مەيرامحاناعا جايعاسىپ، مازىردەن تاپسىرىس بەردىك. داياشى قىزدار جاقسى قارسى الدى. الايدا بۇل ۇزاققا سوزىلمادى. اياق استىنان بىزگە قىزمەت كورسەتۋدەن باس تارتتى. تۇككە تۇسىنبەگەن ءبىز تاكسي ۇستاپ، قالاعا شىقتىق. ءسويتىپ، ويدا جوقتا شيرىققان الاڭنىڭ ۇستىنەن تۇستىك.
وسى جەردە ايتىلۋعا ءتيىستى ءبىر اڭگىمە بار: كوتەرىلىستىڭ باستالۋىندا سوسياليستىك قوعامعا ساياسي تۇرعىدان ەشبىر قارسىلىق بولعان جوق. الايدا بەيبىت باستالعان شەرۋ كوتەرىلىسكە ۇلاسىپ، شارىقتاۋ شەگىندە ءبىر عانا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ نۇسقاۋىمەن جۇرەتىن بيلىك پەن «قايتا قۇرۋ» يدەياسىنا قارۋلانعان جاستار اراسىنداعى ىمىراسىز قارسىلىق ونىڭ ساياسي سيپات الۋىنا الىپ كەلدى. اقىرىندا الماتىدا ورىن العان بۇل وقيعا كسرو-دا كەيىننەن بولعان ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعانى بۇگىندە ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. اقىرى الەمدى اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان الىپ يمپەريانىڭ كۇل-تالقان بولىپ قۇلاۋىنا اكەلدى.
كەيبىر تاريحشىلار جەلتوقسان جاستارىن الدەكىمنىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ، اداسقاندار قاتارىنا جاتقىزعىسى كەلەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. جەلتوقسانشىلار، ياعني ءبىزدىڭ بۋىننىڭ جاستارى ەشبىر سەبەپ-سالدارسىز ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ەرىپ كەتە بەرەتىن ويسىز، ءبىلىمسىز، ءالجۋاز ادامدار ەمەس ەدى. مىسالى، الاڭعا بىرگە بارعان بارلىبەك جوعارى ءبىلىمدى پەداگوگ بولاتىن، مەكتەپ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعان. تالعات ۋنيۆەرسيتەتتە ساباق بەرەتىن. ياعني، ءوز پىكىرى بار، كوزقاراسى قالىپتاسقان، رۋحاني جاعىنان جەتىلگەن، تەرەڭ ءبىلىمدى تۇلعالار بولدى. ولاردىڭ اسقاق ارماندارى، ماقسات-مۇددەلەرى، ۇلتىنا دەگەن وزىندىك ۇستانىمدارى بولعانى انىق. سوندىقتان الاڭعا ءوز قۇقىقتارىن تالاپ ەتىپ شىققانداردىڭ ءبارى الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي بىرەۋدىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ قالعاندار ەمەس ەدى. بۇلاي جاڭساق ويعا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس. جاڭساق وي – جاڭساق تۇجىرىم جاساۋعا نەگىز بولادى.
– قازىرگى كەزدە جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى دەرەكتەر دە، دايەكتەر دە مولىنان كەزدەسەدى. ىزدەنگەن ادام كوتەرىلىسكە قاتىستى قۇپيالاردى دا وڭاي تابادى. دەگەنمەن، سىزدىڭشە، جەلتوقسان قۇبىلىسىنىڭ تۋۋىنا نە سەبەپ بولدى؟ ەڭ باستى سەبەبىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– كەيبىر تاريحشىلار د. قونايەۆتى ءبىرىنشى باسشىلىق قىزمەتتەن الىپ تاستاۋ حالىقتىڭ نامىسىنا ءتيدى، جاستار كوشەگە سول ءۇشىن شىقتى دەيدى. ءبىر جاعىنان الىپ قاراعاندا، بۇل دۇرىس. قونايەۆقا جاسالعان قۇرمەتسىزدىك ەلدىڭ اشۋىنا ءتيدى، ونسىز دا ورتالىقتان قاعاجۋ كورىپ وتىرعان قازاقتىڭ قابىرعاسىن ودان سايىن قايىستىردى. قازاقتى مەنسىنبەۋ، ماسقارالاۋ دەپ ءتۇسىندى. ءبىراق اقساقال باسشىنى قىزمەتىنەن شەتتەتۋ – كوتەرىلىسكە تۇرتكى عانا بولدى. شىن مانىندە، ونىڭ تۇپكى سەبەبى تەرەڭدە، ارىدا – ءۇش ءجۇز جىلدىق بوداندىق تاريحتا جاتىر.
جاسىراتىنى جوق، قازاق حالقى رەسەي يمپەرياسىنان كوپ قيانات كوردى. بۇل كوتەرىلىس قوعامنىڭ دامۋ بارىسىندا قالىپتاسىپ، پىسىپ-جەتىلدى. ونىڭ پىسىپ-جەتىلۋى جۇيەنىڭ دۇمبىلەزدىگىمەن، يمپەريالىق كوزقاراسپەن، كازارمالىق-توتاليتارلىق باسقارۋ جۇيەسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ماسكەۋدىڭ نۇسقاۋىمەن ارەكەت جاساۋعا ۇيرەنگەن جەرگىلىكتى پارتيا باسشىلارىنىڭ جىمىسقى، وزىمبىلەرمەندىك ىس-ارەكەتى دە جەلتوقساننىڭ تۋۋىنا سەبەپ بولعانى انىق.
ياعني قازاق حالقىنىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋىنە مۇمكىندىك بەرمەگەن ورتالىق بيلىكتىڭ استامشىل پيعىلى قازاق جاستارىنىڭ نارازىلىعىن ءورشىتىپ، الاڭعا جەتەلەپ اپاردى. ونىڭ ارعى جاعىندا كوپ جىلعى ىشكى قىجىل، ىزا مەن كەك، بوستاندىق پەن تەڭدىككە دەگەن ۇمتىلىس بار. قازاقستاندا اتقارىلعان، ىستەلىپ جاتقان يگىلىكتەر مەن قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر ەسەپكە الىنبادى. كەرىسىنشە، قيت ەتسە قازاق جاستارىن كىنالاۋ، تومەندەتۋ، قورقىتىپ-ۇركىتۋ ۇردىستەرى تىم بەلسەندى بولدى. ءىرىپ-شىرىپ، قۇلاۋعا تاياعان توتاليتارلىق ماشينا قازاق حالقىنا اتتىڭ ۇستىندە وتىرىپ بۇيرىق بەرۋگە بولمايتىنىن تۇسىنبەدى. ش. ايتماتوۆشا ايتساق، «قازاقتى ءوز ۇيىندە بۇرىشقا تۇرعىزىپ قويىپ، قىسىم كورسەتۋگە بولمايتىنىن» قاپەرگە المادى.
اقىرىندا نە بولدى؟ ءوز قاتەلىگىنىڭ قانىندا تۇنشىقتى. ونى ۋاقىتى كەلگەندە قانمەن جازىلعان تاريح ءوزى دالەلدەپ بەردى. كەرەك دەسەڭىز، ناۋقانشىل قىزىل بيلىك يەلەرى وزگەرىسكە ءتۇسىپ، جاڭارىپ كەلە جاتقان قوعامنان سىرت قالىپ، تاريح كوشىنەن كەيىن قالعاندارىن سەزبەي دە قالدى.
– 16 جەلتوقسان كۇنى تاڭەرتەڭ وتكەن ايگىلى پلەنۋمنان كەيىن اينالدىرعان بىرنەشە ساعاتتىڭ ىشىندە برەجنيەۆ الاڭىنا بىرنەشە جۇزدەگەن ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسشى جاستاردىڭ باسىن قوسۋ قالاي مۇمكىن بولدى؟ اركىم ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتتى، ۇيىمداستىرۋشىسى بولعان جوق دەگەن اڭىزعا ءوزىڭىز سەنەسىز بە؟
– ءيا، تاڭعالاتىن-اق جاعداي. وسىعان دەيىن ءبىز كوتەرىلىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولعان جوق، ءبارى وزىنەن-وزى بولدى، جاستار الاڭعا ءوز بەتىنشە جينالدى دەپ كەلدىك. ءبىراق از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنشاما كوپ جاستىڭ ءبىر جەرگە جينالۋى تاڭدانىس تۋدىرعان بولاتىن. بۇل قالاي مۇمكىن بولدى دەسكەندەر دە بولدى. راسىندا، ۇيىمداستىرۋشىسى بولماسا، بىرنەشە مىڭ ادامنىڭ ءبىر مەزگىلدە ءبىر جەرگە جينالا سالۋى مۇمكىن ەمەس قوي. ونىڭ ۇستىنە ورتالىق كوميتەتتىڭ شەشىمدەرىمەن كەلىسپەگەن مۇنداي اۋقىمداعى دەمونستراسيا قازاق توپىراعىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان.
شىندىق ءبارىبىر قىل تۇبىندە جاتپايدى ەكەن. بۇلاي دەپ وتىرعان سەبەبىم، سوڭعى ىزدەنىستەر جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ الدىن الا دايىندالعانىن دالەلدەپ جاتىر. 16 جەلتوقسانعا قاراعان ءتۇنى ستۋدەنتتەر مەن جۇمىسشى جاستار تۇراتىن جاتاقحانالاردى ارالاپ، ۇگىتتەپ، كوشەگە الىپ شىققانداردىڭ نەگىزىنەن ەرەسەك ادامدار بولعانىن سوعان كۋا بولعاندار ايتادى. ونىڭ ىشىندە «قارا ۆولگا»، «كوك موسكۆيچ» تۋرالى اڭىزدار دا بار. الاڭدا تەكەتىرەسكەن ەكى جاقتى ارانداتۋ ماقساتىندا سول جەرگە سپيرتتىك ىشىمدىكتەر تاسىعاندار دا سولار بولۋى مۇمكىن دەسەدى.
ەڭ سوراقىسى – ولار جاستاردى ارانداتتى دا، وزدەرى بۇعىپ قالدى. ماسەلە وندا دا ەمەس. جەلتوقساندا جاستار قان-جوسا بولىپ جەڭىلىسكە ۇشىرادى. سەرەيىپ الاڭدا قالعانى الاڭدا قالدى، سوتتالاتىنى سوتتالدى، باسقا دا ءتۇرلى جازاعا تارتىلدى. ءبىراق ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قىلشىعى دا قيسايعان جوق. كەيىن ءبارىبىر ءوز ماقساتتارىنا جەتتى، قانقاساپتى ۇيىمداستىرۋشىلار تاققا وتىردى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ياعني جەلتوقسان كوتەرىلىسى بيلىك بيىگىنە شىققانداردىڭ ساياسي ينتريگاسى، تاق تالاسى ءۇشىن قۇرباندىققا شالۋ عانا بولدى دەسەك، اقيقاتتان الىس كەتپەيمىز.
– ءسىز ادىلەتسىزدىك ورىن العان ءۇش كۇننىڭ بارىندە دە الاڭدا بولىپ، كوپ نارسەنى ءوز كوزىڭىزبەن كوردىڭىز. ەندى سول ءبىر ىزعارلى جەلتوقساننان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتا الماي، ىشتە ساقتاپ جۇرگەن قانداي دا ءبىر سىرىڭىز بار ما؟
– ءوزىڭىز ايتقانداي، جەلتوقسان دۇربەلەڭى ءۇش كۇنگە سوزىلدى. وسى ءۇش كۇننىڭ بارىندە دە كوتەرىلىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ، الدىن الا دايىندالعان «قۇيىن» وپەراسياسىنىڭ كۋاسى بولدىم. ول كۇندەردى ەسىمە تۇسىرسەم، ءالى كۇنگە دەيىن ءتۇن ۇيقىم ءتورت بولىنەدى. وزەگىم ورتەنىپ، جۇرەگىم سىزدايدى.
وزىڭىزگە ءمالىم، كسرو الەمنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن الىپ جاتقان الىپ يمپەريا بولدى. ەگەر ءبىر جەردە تولقۋ شىعا قالسا، ونى تەز ارادا تۇنشىقتىرا سالۋعا ساقاداي ساي تۇردى. جەلتوقسان اقيقاتىن زەرتتەگەن كوميسسيانىڭ مالىمەتى بويىنشا، ءنوۆوسىبىر مەن چەليابىدەن اتا-انا تاربيەسىن، مەيىرىمىن كورمەگەن قانىپەزەرلەردەن جاساقتالعان، ەرەكشە دايىندىقتان وتكەن وتريادتى الماتىعا توكتى. ولارعا ەشكىمدى اياماۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلدى. ال الگى سولداتتار ءۇشىن كىسى ءولتىرۋ، زورلىق-زومبىلىق جاساۋ، قىز زورلاۋ، تىرىدەي كورگە تىعۋ نەمەسە قالا سىرتىنداعى قوقىسقا اپارىپ تاستاي سالۋ دەگەن تۇككە دە تۇرمايتىن ەدى. مىنە، ءبىز سونداي «ادامجەگىشتەرمەن» بەتپە-بەت كەلدىك. ءقازىر ولاردىڭ ىستەگەندەرىن تىزە باستاسام، كوزىڭ اتىزداي بولادى. ودان دا جۇرەك تۇكپىرىندە قالعان ءبىر سىرىمدى ايتىپ، جاعدايدى جەڭىلدەتەيىن.
بۇل – 17 جەلتوقسان كۇنى بولعان جايت. قالاعا قاراڭعىلىق تۇسە باستاعاندا، جايباراقات تۇرعان بىزدەرگە كۇتپەگەن جەردەن سولداتتار لاپ قويدى. الاڭدا جان الىسىپ، جان بەرىسكەن جانتالاس باستالىپ كەتتى. باستان-اياق مۇزداي قارۋلانعان سولداتتار كوز الدىمىزدا جەندەتكە اينالىپ شىعا كەلدى. قولدارىنداعى سويىلدارمەن، رەزەڭكە شوقپارلارمەن، ساپەر كۇرەكتەرىمەن ەرەۋىلشىلەردى پىرداي ەتىپ سۇلاتىپ سالدى. ءبىز دە قاراپ قالمادىق. جالاڭ قول بولساق تا، ارىستانشا ايقاسقا تۇستىك. ەستەرىن جيعان جاستار كۇش بىرىكتىرىپ، سولداتتاردىڭ وزدەرىنە قارسى ۇمتىلدىق. ولار مۇندايدى كۇتپەدى، ساسىپ قالدى. شەگىنىپ كەتتى. ءبىر كەزدە كومانديردىڭ بۇيرىعىمەن ولار قايتا تاپ بەردى. ەندى ءبىز شەگىندىك. وسىلاي بىرنەشە رەت قايتالاندى. ءبىراق سولداتتارعا ۇستى-ۇستىنە جاڭا كۇش قوسىلىپ، ءبىزدى اقىرى تىقسىرىپ شىعاردى.
مەن بايسەيىتوۆا كوشەسىمەن تومەن قاراي زاۋلادىم. مەنىڭ الدىمدا دا، ارتىمدا دا قاشقان جاستار از بولعان جوق. اباي داڭعىلىن كەسىپ ءوتىپ، قۇرمانعازى كوشەسىنە جاقىنداي بەرگەندە، تاپ جەلكەمنىڭ تۇسىنان «اپا!» دەپ ايقايلاعان قىزدىڭ داۋىسىنان كىلت توقتادىم. ارتىما بۇرىلىپ قاراسام، وتىز-قىرىق قادامداي جەردە ەڭگەزەردەي سولدات ءبىر كىشكەنتاي قىزدى تۋلاق قۇرلى كورمەي، ارىققا باسىپ الىپ، ۇرىپ جاتىر ەكەن. كوزىمە قان قۇيىلدى. نەسىنە جاسىرامىن، سول ساتتە قىزدى تاستاپ كەتۋگە ار-نامىسىم جىبەرمەدى. بۇرىلدىم دا، بار پارمەنىممەن قىزدى سوعىپ جاتقان سولداتقا ۇمتىلدىم. ساسقانىمنان بار داۋسىممەن «سۆولوچي، ۋبييسى!» دەپ ايقايلاي بەرىپپىن. سولدات مەنىڭ داۋسىمنان سەسكەنىپ، كەيىن شەگىندى. ونى استىما باسىپ الىپ، ءبىراز تومپەشتەگەنىممەن، كومەككە جەتكەن ەكىنشى سولدات ەكەۋى مەنى ابدەن سوققىنىڭ استىنا الدى.
سوندا دا العان بەتىمنەن قايتپاي، ارىقتا ەكى بۇكتەلىپ جاتقان قىزعا: «قاش، قارىنداس! قاش، قارىنداس!» دەپ ايقايلادىم. قىز ارىقتان شىعىپ، تالتىرەكتەپ، ايتەۋىر قاراڭعىلىققا ءسىڭىپ جوق بولدى. سول كەتكەننەن ونى كورگەن ەمەسپىن. ەگەر جول-جونەكەي تاعى بىرەۋلەرگە ۇستالىپ قالماسا، ءتىرى قالعان شىعار دەپ ويلايمىن. قاپ-قارا شاشى يىعىنا تۇسكەن قىز بولاتىن. كەيىن سول قىزدىڭ بار-جوعىن ىزدەپ، باسپا ءسوز ارقىلى بىرنەشە رەت سۇراۋ سالدىم. مىنە، 40 جىل ءوتتى، ءىزىم-قايىم، دەرەگى تابىلمادى. ءبىراق ءالى ءۇمىتىمدى ۇزگەن جوقپىن.
ەركىندىك پەن تەڭدىك ءۇشىن الاڭعا شىققان، باستارىن قاتەرگە تىگىپ، شىبىن جاندارىن قۇربان ەتكەن قاراكوز قارىنداستارىم مەن قايسار مىنەزدى زامانداستارىمنىڭ سول كەزدەگى ەرلىگىن ماقتان تۇتامىن.
– جەلتوقسان كوتەرىلىسى رەسمي تۇرعىدان ءالى كۇنگە دەيىن ءوز باعاسىن العان جوق. بۇل جاعداي رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى اراسىندا الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. جەلتوقسان قۇبىلىسىنا ءوزىڭىز قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– ءوز باسىم جەلتوقسان قۇبىلىسىنا قاتىستى ءۇش كىتاپ جازعان اداممىن، ولەڭدەر مەن پوەما ارنادىم. سول ەڭبەكتەرىمدە جەلتوقسانعا دەگەن كوزقاراسىمدى انىق ايتقانمىن. جەلتوقسان – باس كوتەرۋ سيپاتى جاعىنان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس بولعانىمەن، ۇلتشىلدىق كورىنىس ەمەس ەدى. وعان ۇلتشىلدىق سيپات بەرگەن – ورتالىق بيلىكتىڭ شوۆينيستىك كوزقاراسى. 1985 جىلى گورباچيەۆ باستاعان «قايتا قۇرۋدىڭ» جيىرماسىنشى ايى ءجۇرىپ جاتسا دا، بيۋروكراتيالىق ءابسوليۋتيزمنىڭ، اپپاراتتىق باسقارۋدىڭ ۇستەمدىگى اڭعارىلىپ تۇردى. قوعامدا ەشبىر وزگەرىس بايقالمادى. «دەموكراتيا» تىلگە تيەك ەتىلگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ەلدى «دەماگوگيا» جايلادى. «قايتا قۇرۋ» حالىقتىڭ كوزىن بايلاۋ، قۇر الدارقاتۋ عانا ەدى. مىنە، قازاق جاستارى وسى توتاليتارلىق جۇيەگە، اكىمشىل-امىرشىل وزىمبىلەرمەندىككە قارسى باس كوتەردى. وتارشىلدىق-بيۋروكراتيالىق بۇعاۋدى قيراتۋدى كوزدەدى. وسىلايشا كوزدەن كەتسە دە، كوڭىلدەن كەتپەگەن ستاليندىك رەپرەسسياعا، گولوششەكيندىك گەنوسيدكە، حرۋششيەۆتىك بۇرا تارتۋشىلىققا، برەجنيەۆتىك كورسوقىرلىققا، گورباچيەۆتىك كولگىرسۋگە كور قازباق بولدى. ءار رەسپۋبليكا ءوزىن-وزى باسقارۋدى تالاپ ەتتى. جەمە-جەمگە كەلگەندە، تاۋەلسىزدىكتى كوكسەدى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ تاريحي ماڭىزى وسىندا جاتىر. الماتىدا جاس قازاقتار باس كوتەرمەگەندە، ءوزىن-وزى باسقارۋدى تالاپ ەتىپ كوشەگە شىقپاعاندا، كەيىنگى تبيليسي، باكۋ، ۆيلنيۋس، ماسكەۋ ەرەۋىلدەرى بولماس ەدى. ويتكەنى بۇل تولقۋلاردىڭ ءبارى يمپەريالىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءىرىپ-شىري باستاعانىن كورسەتتى.
سوندىقتان جەلتوقسانعا جاي عانا «وقيعا» دەپ باعا بەرۋمەن كەلىسپەيمىن. «وقيعا» – ورىس وتارشىلارىنىڭ بىزگە كۇشتەپ تاڭعان تەرمينى. ول – وتكەن ۋاقىت. ودان باس تارتىپ، ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كوزىمەن قايتا قاراپ، كوڭىل سۇزگىسىنەن وتكىزىپ، لايىقتى باعاسىن بەرەتىن كەز جەتتى. كوشەدە ەكى بۇزاقى جانجالداسىپ قالسا، ونى «وقيعا» دەپ ايتۋعا بولار، ال ەركىندىك پەن تەڭدىكتى كوكسەپ، جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بولىپ الاڭعا شىققان، بوستاندىقتى تالاپ ەتكەن، سونىڭ جولىندا جان بەرىپ، جان الىسقان ارپالىستى قالايشا «وقيعا» دەپ ايتامىز؟! جەلتوقسان – شىن مانىندە، ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى وزىنەن بۇرىنعى قوزعالىستاردىڭ زاڭدى جالعاسى، ياعني كوتەرىلىس!
– بولات اعا، ءسىز جەلتوقساندا جازىقسىز جازالانىپسىز، ءبىراق ارادا وتىز جىل وتكەن سوڭ عانا، 2016 جىلى الماتى قالالىق پروكۋراتۋراسىنىڭ شەشىمىمەن اقتالعان ەكەنسىز. وعان دەيىن نەگە اقتالمادىڭىز؟ سەبەبى نەدە؟
– رەتى سولاي بولدى. باسىندا «كىمنەن، نە ءۇشىن اقتالامىن؟» دەگەن وي بولدى. كەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەلتوقساندىقتاردى اقتاۋ جونىندە جارلىعى شىقتى. ەستەرىڭىزدە بولسا، سول جارلىقتا بەلگىلى سەبەپتەرى بار، ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن كۋالاندىرا الاتىندار عانا اقتالادى دەلىنگەن. سوندا الاڭعا بارعان، جەندەتتەردىڭ تاياعىن جەگەن، تەپكىسىنە ۇشىراعان، سونىڭ كەسىرىنەن مۇگەدەك بولىپ قالعاندار اقتالا المايدى ەكەن. بۇل – ابسۋرد قوي!
كوتەرىلىستەن سوڭ الماتىدا ورتالىقتان كەلگەن تەرگەۋشىلەر قاپتادى. ولار جەلتوقسانعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ دەنىن وزدەرىمەن بىرگە ماسكەۋگە الىپ كەتتى، قالعانى جويىلدى. ءقازىر ولاردى يتپەن ىزدەسەڭ دە، تاپپايسىڭ. سوندىقتان الاڭعا بارعان، سونىڭ زاردابىن تارتقانداردىڭ كوبى اقتالعىسى كەلسە دە، اقتالا المايدى. سەبەبى قۇجاتتار جويىلعان.
مەن قۇجاتتارىمدى جيناپ، وكىلەتتى ورىندارعا قايتا-قايتا ارىزداندىم، كۋاگەرلەرىمدى تارتا ءجۇرىپ، اقتالعانىم جونىندەگى پروكۋراتۋرانىڭ زاڭ جۇزىندەگى شەشىمىن قولىما الدىم. ياعني، اقتالۋ كەرەك بولعان سوڭ اقتالدىم دەسە دە بولادى. جاقىندا بىلگەنىم، وسى ۋاقىت ىشىندە رەسپۋبليكا بويىنشا 1500-دەي ادام عانا اقتالىپتى. ازىرگە قول جەتكەن جەتىستىگىمىز وسى عانا بولىپ تۇر.
– بۇل اقتاۋ قاعازى سىزدەرگە قانداي قۇقىقتىق مارتەبە، الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر بەرىپ وتىر؟
– الەۋمەتتىك تۇرعىدان كەيبىر جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعانى بولماسا، ەشقانداي قۇقىقتىق مارتەبە بەرمەيدى. مىسالى، دارىگەر كومەگىنە كەزەكسىز جۇگىنە الامىز، الماتىدا قوعامدىق كولىكتەردە تەگىن جۇرۋگە مۇمكىندىك بار، جىلىنا ءبىر رەت قارجىلاي كومەك الامىز.
بىلە-بىلسەك، 1986 جىلعى جەلتوقساندا جانى مەن ءتانىن قاتار جارالاعان قايسار جانداردىڭ قاتارى كۇن وتكەن سايىن سيرەپ بارا جاتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەڭسەلەرىن تىكتەي الماي، ءمۇساپىر كۇي كەشىپ جۇرگەنىن ايتىپ، بىرنەشە مارتە قۇزىرلى ورگاندارعا ارىزداندىق. تولعاعى الدەقاشان جەتكەن ماسەلەنى شەشۋدى تالاپ ەتىپ، بىرنەشە رەت حات جازدىق. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك بىزگە وزىنەن-وزى كەلە سالعان جوق. ەركىندىك اسپاننان سالبىراپ تۇسە سالعان جوق. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى قانمەن، قۇرباندىقپەن كەلدى. مۇنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە مويىنداپ، الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى جالعاستىرۋدى، جەلتوقسان ەرلىگىن ۇزدىكسىز ناسيحاتتاپ وتىرۋدى تاپسىردى. ءبىراق مۇنىڭ ءبارى جەلتوقسانشىلاردىڭ قوعامنان ءوز ورنىن تابۋى ءۇشىن جەتكىلىكسىز. قالاي دەسەك تە، جەلتوقسان قۇبىلىسىنا مەملەكەت تاراپىنان جان-جاقتى تالداۋ جۇرگىزىلىپ، ساياسي-قۇقىقتىق تۇرعىدان سارالانىپ، ءوزىنىڭ لايىقتى تۇعىرىنا قوندىرىلۋى – پارىز.
– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن الماتى ۆوكزالى جانىنداعى يت ۇيرەتەتىن جەردە كەشەگە دەيىن قىزمەت ەتىپ، قازاق قىزدارىن يتكە تالاتقانى ءۇشىن العان ماراپاتىن كەۋدەسىنە تاعىپ جۇرگەن ستارشينا تۋرالى ەستىگەن ەدىك. ول ايىلىن جيماق تۇگىلى، جاستاردى يتكە قالاي تالاتقانىن جىر قىلىپ ايتىپ، ماقتانعان ەكەن. بۇعان نە دەيسىز؟
– سونداي ءبىر وقىس وقيعانىڭ ورىن العانى راس. ونى ەستىگەندە ءبىز دە جاعامىزدى ۇستاعانبىز. ەڭ قورقىنىشتىسى – ولار جالعىز ەمەس جانە ەشتەڭەدەن يمەنبەيدى. نەگە؟ سەبەبى ولار سول كەزدە جاساعان قاتىگەزدىكتەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرگەن جوق، ساتقىندىقتارى الدىنان شىققان جوق. ياعني ەشتەڭە وزگەرگەن جوق. اڭگىمە وسىندا.
«ءبىز وعان امالسىزدان باردىق»، «تەك بۇيرىق ورىندادىق»، «جۇيە ءبىزدى سولاي جاساۋعا يتەرمەلەدى، ءبىز ءماجبۇر بولدىق» دەپ انت-سۋ ءىشىپ اقتالادى. سوندا ار-وجداندى قايدا قويامىز؟
دەرەكتەرمەن سويلەيىك: جەلتوقسان دۇربەلەڭىن باسىپ، دەمونستراسياعا قاتىسقان ازاماتتاردى جازالاعانى ءۇشىن بارلىعى 4169 ادام ءارتۇرلى ماراپاتقا يە بولعان. ونىڭ ىشىندە «لەنين»، «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىن العاندار دا، العىس حات، ماقتاۋ قاعازدارىمەن، اقشالاي سىيلىقتارمەن ماراپاتتالعاندار دا بار. مىسالى، گ. كولبين «لەنين» وردەنىن كەۋدەسىنە تاقتى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ سول كەزدە ماراپاتتالعان ادامدار قازاق جاستارىن قانعا بوكتىرگەنى ءۇشىن العان وردەندەرى مەن ماقتاۋ قاعازدارىن كەرى قايتارا باستادى. ونى قىرعىز باۋىرىمىز تاالايبەك ىلايتەگىن باستاعانى بەلگىلى. ال وسى كۇنگە دەيىن قىرعىز باۋىرىمىزدىڭ ونەگەلى ءىسىن نەبارى 42 ادام عانا قايتالاعان. قايتارعانداردىڭ ىشىندە گەنەرال ە. باساروۆ تا بار. باساروۆ 1986 جىلى قازاق كسر ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان ادام.
ءبىراق قازاق ۇلتىنان ەشكىم كەشىرىم سۇراعان جوق. نەگە؟ سەبەبى، تاعى دا قايتالاپ ايتايىن، وزدەرىنىڭ قاتىگەز ىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن وسى كۇنگە دەيىن بىردە-بىر ادام جاۋاپقا تارتىلعان جوق. ياعني بۇل جاعداي ودان ءارى قايتالانا بەرەدى دەگەن ءسوز. يمەنبەيدى، قورىقپايدى دەگەن ءسوز.
ايتپاقشى، بيىل جەلتوقساننىڭ 40 جىلدىعىندا سوعان مول مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ول قانداي مۇمكىندىك؟ 1986 جىلى بەيبىت شەرۋگە شىققانداردى بۇلىككە ارانداتقاندار، اياۋسىز ۇرىپ-سوققاندار، قانعا بوكتىرگەندەر، بۇيرىق بەرگەندەر، جالا جاۋىپ سوتتاعاندار، جالعان كۋالىك بەرگەندەر، جاستاردى باسقا دا ادىلەتسىز جازاعا تارتقاندار، قىسقاسى، جالاقور-بالەقورلاردىڭ ءبارى قازاق حالقىنان كەشىرىم سۇراپ، ءوز ار-وجداندارىنىڭ الدىندا تىزەرلەۋى كەرەك، العان ماقتاۋ قاعازدارى مەن ماراپاتتارىن قايتارۋى ءتيىس. كىم قانداي ماراپات الدى، كىم قايتاردى، كىم قايتارمادى – ولاردىڭ ءاتى-جونى جازىلعان تولىق ءتىزىم ءبىزدىڭ قولىمىزدا بار.
كەزىندە جەلتوقسان اقيقاتىن اشۋمەن اينالىسقان كوميسسيا ماراپاتتاردىڭ كۇشىن جويۋدى تالاپ ەتكەن شەشىم شىعارعان بولاتىن. ءبىراق ول اياقسىز قالدى. ادىلەتتى قوعام وزىنەن-وزى جاسالمايدى، بارلىق باستامادا ارەكەت كەرەك. مىسالى، كەڭەس وكىمەتىنىڭ قياناتىنا قاتىستى قازاق قوعامىندا بىردە-بىر رەت ليۋستراسيا جاسالعان ەمەس. ليۋستراسيا دەگەن نە؟ ادامزات بالاسىنا قيانات جاساعان رەجيمدى قولداعان، سوعان قىزمەت ەتكەن ادامداردى تاۋىپ، جازالاۋ دەگەن ءسوز. ايتالىق، 1939–1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ناسيستىك گەرمانيانىڭ قىلمىستىق ساياساتىن قولداعان، سوعان قىزمەت ەتكەن قىلمىسكەرلەردى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ىزدەپ تاۋىپ، جاۋاپقا تارتۋ پروسەسى ءجۇردى ەمەس پە؟ ءدال سول سياقتى قوعامدى ار-وجدانىنان بەزگەن، حالىققا ساتقىندىق جاساعان ادامداردان تازارتۋ پروسەسى ءجۇرۋى ءتيىس ەدى.
وكىنىشكە قاراي، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مۇنداي ليۋستراسيا جۇرگەن جوق. 1916، 1922، 1930، 1937، 1953، 1986 جىلدارى تالاۋعا تۇسكەن حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتقاندار مەن جازىقسىزداردىڭ قانىن توككەندەردىڭ ايىبى موينىنا قويىلىپ، جازاعا تارتىلعان ەمەس. ياعني قوعام تازارعان جوق. ءبىز سونىڭ زاردابىن ءالى تارتىپ كەلەمىز. جاعىمپازدىق، پاراقورلىق، ۇرلىق، زورلىق-زومبىلىققا تولى قوعام – سول ليۋستراسيانىڭ جاسالماعاندىعىنىڭ جەمىسى.
جەلتوقساندا جالپىعا ورتاق زاڭدىلىقتى بەلدەن باسقان شەشىمدەر شىعارىلدى. ىشكى سەنىمگە سۇيەنىپ، ادىلەتتى شەشىم شىعارادى دەگەن سوتتىڭ ءوزى پارتيالىق بيلىكپەن اۋىز جالاسىپ، رەجيمگە قىزمەت كورسەتتى، ءسويتىپ، كەشىرىلمەس قيانات جاسادى. پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر ورگاندارى دا سولاي ارەكەت ەتتى. ءبىراق سول ادىلەتسىزدىكتەرى مەن ساتقىندىقتارى ءۇشىن بىردە-بىرەۋى جاۋاپقا تارتىلعان جوق. مەنىڭشە، ءار ادام ءوزىنىڭ ىستەگەن ءىسى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. سوندا عانا ەلىمىزدە ادىلەتتى قوعام ورناۋى مۇمكىن، ايتپەسە ءبارى قۇر ايتىلعان ءسوز بولىپ قالا بەرەدى.
– ءسىز كوپ جىلدان بەرى جەلتوقسان بوزداقتارىنا ارناپ مەموريالدىق كەشەن تۇرعىزۋ، مۋزەي اشۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ كەلەسىز. بۇل وزەكتى ماسەلە جونىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا اشىق حات تا جازدىڭىز. قۇزىرلى ورىنداردان ءبىر جاۋاپ بولدى ما؟
– تىرس ەتكەن جان جوق. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى دە، ۇكىمەت تە، پارلامەنت تە ءۇنسىز. قيت ەتسە، ەل زيالىلارىن سىن استىنا الادى. شىندىعىندا، زيالىلار قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق، ايتۋداي ايتىپ، جازۋداي جازىپ جاتىر. ءبىراق جوعارىداعى جاۋاپتى ادامدار تىم-تىرىس، ەشتەڭە بولماعانداي ءلام-ميم دەمەيدى. قوعامدىق پىكىرگە قۇلاق ءتۇرۋدى قويعان كۇننەن باستاپ بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسى الشاقتاي باستايتىنىن ولاردىڭ بىلمەگەنى مە؟ وكىمەت تە، ۇكىمەت تە قوعامدىق پىكىرگە ەلگەزەك بولعانى ماقۇل.
ۇكىمەت قوعامدىق پىكىرگە قاتىستى ءوز ۇستانىمىن دەر كەزىندە بىلدىرمەي، ءۇنسىز قالسا، بۇل – ۇكىمەتتىڭ بالاڭدىعى، شالالىعى، السىزدىگى. كەرەك دەسەڭىز، ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن جەلتوقسان بوزداقتارىنا ارناپ لايىقتى ەسكەرتكىش تۇرعىزعان جوقپىز. ارينە، ەشتەڭە ىستەلىپ جاتقان جوق دەسەك، كۇپىرلىك بولار. جىل سايىن كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىرىلادى، كوشەلەرگە ەسىمدەرى بەرىلىپ جاتىر، ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزىلۋدا. ءبىراق كوڭىلدەن شىعىپ جاتىر دەپ ايتۋ قيىن.
الماتىداعى تۇركسىب اۋدانىندا قاھارمان ۇل-قىزدارىمىزعا تاعزىم رەتىندە اۋماعى 100 گەكتاردان اساتىن «جەلتوقسان» ساياباعى بوي كوتەرگەن. وسى ساياباقتا 2021 جىلى بولاشاقتا تۇرعىزىلاتىن مونۋمەنتتىڭ ىرگەتاسى قالاندى. ونىڭ اشىلۋىندا ءوزىم دە بولدىم. سوندا قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى قاتىسىپ، جالىنداپ ءسوز سويلەدى. «ءدال وسى جەردەن بولاشاقتا ەسكەرتكىش تۇرعىزىلىپ، جانىنان مۋزەي اشىلادى»، – دەپ ۋادەسىن بەرگەن. سونىمەن ءىس ءبىتتى. ۋادە – ۋادە كۇيىندە قالدى، ەسكەرتكىش تە، مۋزەي دە سالىنبادى. ەلدە قانشاما ساياسي رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر، سولاردىڭ العىشارتى بولۋعا ءتيىس جەلتوقسان ماسەلەسى ءالى دە شەشىمىن تاپپاي تۇر. اشۋىڭ كەلە مە، كەلمەي مە؟
الماتىنىڭ قاق ورتاسىندا پانفيلوۆ اتىنداعى ساياباق بار. سول ساياباقتا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرلارىنا تۇرعىزىلعان مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەر كەشەنىن بىلمەيتىن ادام جوق شىعار. جاسىرىن ەمەس، 28 پانفيلوۆشىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان بۇل ەسكەرتكىش-كەشەن وتە قولايلى جەرگە ورنالاسقان جانە كورگەن كىسىنى ەرەكشە اسەرگە بولەيتىندەي ەتىپ سالىنعان.
مىنە، جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قاھارماندارىنا دا ءدال وسىنداي كەشەندى ەسكەرتكىش تۇرعىزايىق، وعان «نامىس» ەسكەرتكىشى دەپ ات بەرەيىك دەگەنىمىزگە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. سوندا قوعامدا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك ورنايدى، ەل ءوزىن تانىپ، قۇرمەتتەي باستايدى، جاستاردىڭ رۋحى كوتەرىلەدى. مۇنداي ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ – ەلدىڭ پاتريوتتىق رۋحى مەن كوڭىل كۇيىن كوتەرۋدىڭ بىردەن-بىر تەتىگى بولار ەدى.
ەكىنشى ءبىر ماسەلە: الماتى قالاسىنان 40 شاقىرىمداي جەردەگى جاڭالىق اۋىلىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەردەن زارداپ شەككەندەرگە ارنالعان كەشەن تۇرعىزىلعان. ونداعى كەرەمەتتىڭ ءبىرى – مۋزەي جۇمىس ىستەيدى، ول ءبىر مەزگىلدە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ تا تابىلادى. ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن وتە ىڭعايلى. جالپى، ءۇش بولىمنەن تۇراتىن سول مۋزەيدە تاعزىم زالى بار. وندا 4000-نان استام بوزداقتىڭ ءاتى-جونى قارا ءمارمارعا قاشاپ جازىلعان. زالعا كىرسەڭ، بويىڭدى الدەبىر كۇش بيلەي جونەلەدى. ويلاندىرادى، تاۋبەڭە تۇسىرەدى. اراسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ساكەن سەيفۋللين، ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىمبەت مايلين، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ سياقتى ارىستارىمىزدىڭ ەسىمدەرى تۇر.
ايتايىن دەگەنىم، «جەلتوقسان» ساياباعىنان وسىعان ۇقساس مۋزەي جەلتوقسان بوزداقتارىنا دا ارنالىپ سالىنۋى كەرەك. وندا دا «ەرلىككە تاعزىم» زالىن اشىپ، بارلىق جەلتوقسانشىلاردىڭ ەسىمى قاشالىپ جازىلىپ تۇرۋى ءتيىس. ارينە، ول جاي عانا مۋزەي بولماي، عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالۋى كەرەك. بۇل دا قازاق جاستارىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە قوسىمشا تەتىك بولار ەدى.
– قازىرگى جاستاردان نە كۇتەسىز؟
– جەلتوقساننىڭ رۋحىن كۇتەمىن، ەرلىگىن كۇتەمىن. بۇل وڭاي شارۋا ەمەس، ارينە. جاستاردىڭ بويىندا پاتريوتيزم ءالسىز، كۇرەسكەرلىك رۋح، وتانشىلدىق سەزىم قوجىراپ كەتتى دەپ جاستارىمىزدى جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ جاتامىز. مەنىڭشە، بۇلاي بايبالام سالۋ ءجون ەمەس. وعان الدىمەن ءوزىمىز كىنالىمىز، اعا بۋىن كىنالى. جاستاردىڭ وتانشىلدىق رۋحىن، پاتريوتتىق سەزىمىن كوتەرەتىندەي نە ايتىپ، نە قويىپ ءجۇرمىز؟ ەشتەڭە ايتىپ جۇرگەن جوقپىز. ايتساق تا، تىم تەرەڭدەمەي، بەتىن عانا قالقىپ، سىلاپ-سيپاپ ايتامىز.
مىسالى، بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ وزەگى بولىپ وتىرعان جەلتوقسان تاقىرىبىن الايىق. جەلتوقسان كوتەرىلىسى – بايىرعى اتا-بابالاردان جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاق ەرلىگىنىڭ جاپپاي كورىنىسى ەكەنىن جاستارىمىزعا نەگە اشىق ايتپايمىز؟ نەگە كەڭ كولەمدە ناسيحاتتامايمىز؟ نەگە مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگىزبەيمىز؟ كينوفيلمدەر تۇسىرمەيمىز؟ مۋزەي اشپايمىز؟ ەل كورگەندە ۇلتتىق نامىسى كەۋدەسىن ۇرعىلايتىن ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزبايمىز؟ سونشاما قيىن جۇمىس پا؟ جەلتوقسان ەرلىگىن تەك جەلتوقسان ايى كەلگەندە ەسكە الامىز دا، قالعان ۋاقىتتا كەرەكسىز نارسەدەي ۇمىتىپ كەتەمىز. ءوزىمىزدىڭ ءتول تاريحىمىزعا، ەرلىك ىستەرىمىزگە دەگەن نەمقۇرايلى قارىم-قاتىناستان سوڭ جاستارىمىزدان وتانشىلدىق سەزىم، ۇلتتىق رۋح، پاتريوتتىق ىس-ارەكەت كۇتۋگە بولا ما؟
بۇرىن دا ايتقانمىن، تاعى دا قايتالاي كەتۋگە تۋرا كەلىپ تۇر. 1986 جىلى برەجنيەۆ الاڭىندا نەگىزىنەن ستۋدەنت جاستاردىڭ قانى توگىلدى، شاشى جۇلىندى، يتكە تالاندى، قۇربان بولدى. قاقتىعىستا قازا تاپقان ەربول سىپاتايەۆ، قىسىمعا شىداماي وپات بولعان ءلاززات اسانوۆا، ءسابيرا مۇحامەدجانوۆا، كەنجەگۇل مولدانازاروۆا، جالا جابىلىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن قايرات رىسقۇلبەكوۆ جانە باسقا دا سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ 90 پايىزى ستۋدەنتتەر ەدى. سوندىقتان الاڭداعى جەندەتتەرمەن قاقتىعىستا بولسىن، ودان كەيىنگى تەرگەۋدە بولسىن، تەپەرىش كورگەندەردىڭ كوپشىلىگى ستۋدەنتتەر قاۋىمى بولاتىن.
رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا، كوتەرىلىس كەزىندە الماتىداعى جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىردى دەگەن ايىپپەن 758 ستۋدەنت وقۋدان شىعارىلىپ، 1164 ستۋدەنت ءارتۇرلى دەڭگەيدە جازاعا تارتىلعان، ءبىر ستۋدەنت اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن، 80 شاقتىسى 2 جىلدان 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە سوتتالعان، ءۇش ستۋدەنت وپات بولعان. بۇل قاسىرەت ەمەي نەمەنە؟!
ولاي بولسا، الماتىداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارى نەگە ستۋدەنتتەرىن باستاپ، باس الاڭعا بارىپ، تاۋەلسىزدىك جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن، قۇربان بولعان بوزداقتاردى ەسكە الىپ، ارۋاقتارىنا تاعزىم ەتپەيدى؟ جەلتوقسان ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويمايدى؟ ءسويتىپ، جاستارعا ۇلگى بولمايدى؟ ءبىر كەزدە ولار دا وسى وقۋ ورىندارىندا ستۋدەنت بولعان ەمەس پە؟ ولارعا قۇرمەت كورسەتىلسە، نەسى ايىپ؟ ەگەر وسىنداي ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلسا، ستۋدەنت جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدەگى ارەكەتتىڭ ەڭ سالماقتىسى دا، اسەرلىسى دە وسى بولار ەدى.
– تەرەڭ دە تاعىلىمدى سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
سۇحباتتاسقان بيفات نۇرماحان قىزى
