اسا قامقور ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! بارلىق ماقتاۋ كۇللى الەمنىڭ راببىسى اللا تاعالاعا ءتان. ارداقتى پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن!
ءبىز – «التى جىل اش بولساڭ دا، اتاڭنىڭ سالتىن ۇمىتپا» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستانعان ۇلتپىز. حالقىمىزدا «ۋىقتى باسقۇر ساقتايدى، حالىقتى ءداستۇر ساقتايدى» دەگەن اتالى ءسوز بار. راسىندا قۇدايسىز قوعام قۇرۋ باستى يدەولوگياعا اينالعان كەشەگى كەڭەس زامانىندا ءدىنىمىز بەن سالتىمىزدى ساقتاپ قالۋعا ءداستۇرىمىز كۇشتى ىقپال ەتتى. ەل اراسىنداعى ءدىني قۇلشىلىقتار حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى راسىمدەرى رەتىندە قابىلداندى. ونى جۇرتىمىز جاقسى بىلەدى.
«جاقسى زاڭىڭ بولعانشا، جاقسى ءداستۇرىڭ بولسىن» دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ ءمانىن كۇن ساناپ ءتۇسىنىپ كەلەمىز. شاريعاتىمىز حالىق ۇستانعان دۇرىس ادەت-عۇرىپتارعا ەشقاشان تىيىم سالماعان. عۇرىپپەن ءامىر ەتۋ – ءدىنىمىز رۇقسات بەرگەن ءىستىڭ ءبىرى. وعان قاسيەتتى قۇران كارىمدەگى: «عافۋ جولىن ۇستا، عۇرىپپەن ءامىر ەت...» دەگەن «اعراف» سۇرەسىنىڭ 199-اياتى دالەل رەتىندە جەتكىلىكتى.
ارداقتى پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) يسلامعا دەيىن ادەت-عۇرىپتان پايدا بولعان، ياعني ءومىردىڭ ءوزى تۋعىزعان شاريعات نەگىزدەرىنە قايشى كەلمەيتىن داستۇرگە تىيىم سالمادى. ال قازىرگى كەزدە ءسالت-داستۇرىمىزدىڭ قايناركوزى بولعان جيىن-تويلارىمىز عۇرپىمىز بەن شاريعاتىمىزعا ساي ءوتىپ ءجۇر مە؟ بۇل ءدىن مەن ءداستۇردى ەل ىشىندە ۇدايى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ءبىزدى، ءدىن قىزمەتكەرلەرى مەن يمامداردىويلاندىرماي قويمايدى.
حالقىمىز «مال – بالانىڭ شاشۋى» دەيدى. جۇرتىمىز دۇنيەگە ءسابي كەلىسىمەن «شىلدەحانا»، «بەسىككە سالۋ»، «قىرقىنان شىعارۋ»، ۋاقىت وتە كەلە «تۇساۋ كەسۋ»، «سۇندەت توي»، «اتقا مىنگىزۋ»، «توقىم قاعار»، «ءتىلاشار» سياقتى تويلارىن جاساپ، قۋانىشى مەن قىزىعىن اعايىنمەن بىرگە وتكىزگەن. شىلدەحانا تويىن مۇسىلماندىق ءداستۇر دەپ ايتساق تا بولادى. ياعني اقيقانىڭ ءبىر كورىنىسى ءىسپەتتەس. اقيقا – نارەستە دۇنيە ەسىگىن اشقاندا اللا تاعالانىڭ ۇرپاق بەرۋ نىعمەتىنە شۇكىرشىلىك رەتىندە سويىلاتىن قۇرباندىق ءتۇرى. دەمەك قازاقتىڭ شىلدەحاناسىن شاريعاتتان شەت كەتپەگەن ۇلتتىق سالت دەۋگە بولادى. ودان كەيىن ۇيلەنۋ، قىز ۇزاتۋ تويلارى، قازىرگى ۋاقىتتاعى اۋلەت ۇلكەندەرىنىڭ مەرەيتويلارى، قونىس توي بار، قاراپ وتىرساق، قازاقتىڭ تويشىل حالىق ەكەنى وسىدان-اق كورىنەدى. الايدا، «توي دەسە، قۋ باس جەرگە دومالايدى» دەيتىن حالقىمىز تويشىل كەلگەنىمەن، ىسىراپشىل بولماعان. تورقالى تويىندا دا، توپىراقتى ولىمىندە دە اتالارىمىز اس تا توك مال شاشۋدى قۇپ كورمەگەن.
قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «فۇرقان» سۇرەسىنءىڭ 67-اياتىندا: «ولار مال-دۇنيەنى جۇمساعاندا ىسىراپ تا ەتپەيدى، ساراڭدىق تا ىستەمەيدى، وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىن ۇستايدى»، – دەپ باياندالعانداي، بۇرىنعىلاردىڭ ىسىراپتى دا ەسكەرگەنءى، ساراڭدىققا دا بوي الدىرماعانى داۋسىز.
يمام جۋرجاني (اللا ونى راقىمىنا السىن): «ىسىراپ – كوپ مولشەردەگى مال-مۇلىكتى پايداسىز نارسەگە جۇمساۋ، شىعىن شىعارۋ شەگىنەن اسىپ كەتۋ. كەيبىرەۋلەردىڭ ايتۋىنشا، ىسىراپ – ادامنىڭ وزىنە رۇقسات ەتىلمەگەن نارسەنى جەۋى نەمەسە رۇقسات ەتىلگەن تاعامدى قاجەتتىلىكتەن تىس تۇتىنۋى. ىسىراپ – بەلگىلى ءبىر مولشەردەن اسىپ كەتۋ، ياعني وزىڭە بەرىلگەن نەسىبەنىڭ ءقادىرىن بىلمەۋ جانە ونى قاجەتسىز ارتىق جۇمساۋ. بۇل – بەيبەرەكەت شاشۋ»، – دەپ تۇسىندىرگەن.
ىسىراپقا قاتىستى تاعى ءبىر كەلەڭسىزدىك – قۇدايى استارداعى داستارقان ءمازىرىنىڭ تويدان كەم جايىلماۋى. «قازالى ۇيدە قازان كوتەرىلمەسىن» دەگەن يگى ءداستۇر ەلىمىزدىڭ كەيبىر اۋىلدارىندا ءالى كۇنگە ساقتالعان. شىن مانىندە بۇل – قارا جامىلعان شاڭىراق ءۇشىن ماتەريالدىق ءھام رۋحاني قولداۋ. ويتكەنى جاقىنىن جوقتاپ وتىرعان ادامنىڭ ۋايىم تۇڭعيىعىنا ەنىپ كەتپەۋى وتە ماڭىزدى.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى وسىعان دەيىن «اس بەرۋ مادەنيەتى» قۇجاتىنقابىلدادى. اتالمىش قۇجات قمدب جانىنداعى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ بىرنەشە ماجىلىسىندە تالقىلانىپ، بەكىتىلگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ول قۇجاتتى قابىلداۋداعى نەگىزگى ماقسات – قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا شاريعات شەڭبەرىندە، ءسالت-داستۇرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ، وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا سالماق سالمايتىن جانە ىسىراپقا جول بەرمەيتىن قۇدايى اس بەرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جانە ناسيحاتتاۋ. قۇدايى اس بەرۋ اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان حالىقتىق ءداستۇر مەن ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بولعاندىقتان، ونىڭ بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي كەيبىر تۇستارىن ءبىر ىزگە كەلتىرىپ، كەلەشەك ۇرپاققا امانات ەتۋءىمىز كەرەك.
قۇجاتتا قۇدايى اس بەرۋدىڭ تاريحي ءمانى، انىقتاماسى، ءدىن مەن داستۇردەگى ورنى، وزەكتىلىگى جان-جاقتى سارالانىپ، تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىلدى. سونداي-اق قۇجاتتا قۇدايى اس بەرۋ مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى جەتى تىرەگى ۇسىنىلدى. جەتى تىرەك ىشىندە شىنايى نيەت ەتۋ، قۇدايى اسقا جينالۋ، قۇران وقۋ، باتا بەرۋ جانە دۇعا جاساۋ، ىسىراپقا جول بەرمەۋ، قۇدايى استا ۋاعىز-ناسيحات ايتۋ، مارقۇمدى ەسكە الۋ جانە قارالى وتباسىن جۇباتۋ، قۇدايى استا قاراپايىمدىلىقتى ساقتاۋ سىندى ماسەلەلەر قامتىلدى.
بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن دۇرىس باعدار بەرىپ، ءجون سىلتەۋ ماقساتىندا ءداستۇرلى ءدىني ءجون-جورالعىلارىمىزدى شاريعي ءھام عىلىمي تۇرعىدان سارالاپ جۇزەگە اسىرۋ – زامان تالابى. قوعامدا كورىنىس تاۋىپ وتىرعان، شاريعات پەن داستۇرگەسايكەس كەلمەيتىن شىندىعىنان جورامالى باسىم، پايداسىنان زيانى كوپ كەيبىر ادەتتەردىڭ ەل اراسىندا ەتەك جايا باستاۋى بارشامىزدى الاڭداتىپ وتىر. اسىرەسە، قايتىس بولعان كىسىنى ارۋلاپ جەر قوينىنا تاپسىرىپ، جانازاسىن شىعارعاندا، جەتءىسى، قىرىق كۇندىگى، جىل تولۋىنا بايلانىستى داستارقانجايىلعاندا دىنىمىزدە ناقتى تالاپ ەتىلمەگەن، ءسالت-داستۇرىمىزگە ساي كەلمەيتىن، اقىرەت ءۇشىن پايداسىز كەيبىر ادەتتەر قوعامدا بەلەڭ الا باستادى. مىسالى، جاقىنىنان ايىرىلىپ وتىرعان قارالى شاڭىراق «كوپشىلىككە اس بەرۋ – پەرزەنتتىك مىندەتىمىز» دەپ اس تا توك داستارقان جايىپ، شەكتەن تىس شىعىنعا باتۋدا. بۇل ورتاشا تابىسى بار كوپتەگەن وتباسىلارعا اۋىرتپاشىلىق تۋدىراتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى ەسكە الۋ ءىس-شارالارىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسءى وزەكتى تاقىرىپتىڭ بىرىنە اينالدى.
اۋقاتتى وتباسىلار قۇدايى اسقا ءىرى قارا سويىپ، قۇربان شالىپ جاتقاندا، جاعدايى تومەن جانە ورتاشا وتباسىلاردىڭ ودان قالىسقىسى كەلمەءيتىنى تۇسىنىكتى. وسىدان كەيىن جۇرتتان قارىز الىپ، قاۋعالانىپ «پارىزىمدى ورىندايمىن» دەپ دۇنيەدەن وتكەن جاندارعا اس بەرىپ، شىعىندالىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. ال، شىن مانىندە ارداقتى پايعامبارىمىز (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): «جەڭىلدەتىڭدەر، اۋىرلاتپاڭدار، سۇيىنشىلەڭدەر، قورقىتپاڭدار!» – دەگەن.
بۇگىنگى كۇنى وسى سىندى جاعدايلار رەتتەلمەسە، جىل وتكەن سايىن بۇل ماسەلە كۇردەلەنە ءتۇسۋى مۇمكىن.سول سەبەپتى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى وسى راسىمدەردى رەتتەپ، ءبىر جۇيەگە كەلتىرەتىن ارنايى قۇجاتتى ەل نازارىنا ۇسىندى.
ەڭ الدىمەن قۇدايى استىڭ نەگىزگى ءمانى كوپشىلىكتىڭ باسىن قوسىپ مارقۇمعا قۇران باعىشتاپ، دۇعا جاساۋ، اللا تاعالانىڭ مەيىرىمءىن، پايعامبارىمىزدىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن ءسالەمى بولسىن) شاپاعاتىن تىلەۋ، پەندەشىلىكپەن وتكەن قاتەلىكتەرى مەن كۇنالارى ءۇشىن جاراتقاننان جارىلقاۋ سۇراۋ ەكەنىن ۇمىتپاۋ قاجەت. اتا-بابامىزدى قۇرمەتتەۋ، ولاردىڭ سالعان ىزگى جولىن قادىرلەۋ – ءاربىر ۇرپاقتىڭ قاستەرلى بورىشى. ويتكەنى اتا-بابالاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني تۇعىرى. يسلام ءدىنى بۇرىن وتكەن يگى بۋىندى قۇرمەتتەپ، ولاردى جاقسى سوزبەن ەسكە الۋعا ۇندەيدى. ول جونىندە قاسيەتتى قۇران كارىمدە: «وزدەرىنەن كەيىن كەلگەندەر اللاعا: «ۋا، راببىمىز! ءبىزدى جانە بىزدەن بۇرىن يمان كەلتىرگەن باۋىرلارىمىزدى كەشىرە كور! جۇرەگىمىزدە يمان كەلتىرگەن جاندارعا دەگەن جەك كورۋشىلىك، وشپەندىلىك سىندى جامان سەزىمنىڭ ويانۋىنا جول بەرە كورمە! ۋا، راببىمىز! ءشۇباسىز، سەن وتە مەيىرىمدى ءھام راقىمدىسىڭ»، – دەپ دۇعا ەتەدى»، – دەءلىنگەن («حاشىر» سۇرەسى، 10-ايات).
يسلام قۇقىعىندا «ۇكىمدەر ۋاقىت پەن مەرزىمنىڭ وزگەرۋىنە قاراي وزگەرىسكە ۇشىرايدى» دەگەن ماڭىزدى قاعيدا بار. سوندىقتان جاڭا زامان تالابىنا ساي كەيبىر ادەتتەر مەنداعدىلاردىڭ وزگەرۋى زاڭدى قۇبىلىس. قازىرگى كەزدە بۇكىل الەمدە قوعامنىڭ اقپاراتتىق بەت-بەينەسى كۇرت وزگەرۋدە. اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ساناۋلى جىلداردىڭ ءىشىندە قارىشتاپ دامىپ، قوعامدىق كوزقاراس پەن تۇسىنىكتىڭ دە كۇرت وزگەرىپ كەتۋى بۇرىنعى ءومىر ءسۇرۋ داستۇرلەرىن سول قالپىندا ۇستانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. تەك تاريحيقالىپتاسقان جولدى عانا ۇستانۋمەن شەكتەلىپ، جاڭا تالاپتارعا بەيىمدەلمەگەن حالىقتاردىڭ قوعامعا ىلەسە الماي، كوپتەگەن قاتەلىكتەرگە بوي الدىرىپ جاتقانى بەلگىلى. ءدال سول سەكىلدءى قۇدايى اس بەرۋ مادەنيەتىن دە زامان مەن قوعام تالابىناسايكەستەندىرۋدءىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.«قۇدايى اس» بەرۋدىڭ تۇپكى وزەگىن، ءمانىن ساقتاي وتىرىپ، جاڭاشا سيپاتقا كوشۋدىڭ ماڭىزى وسىندا. قۇدايى استاعى داستارقان ءمازىرىن بەكىتىپ، سول مازىرگە حالىقتىڭ ءبىراۋىزدان كەلىسۋى ماڭىزدى. قۇدايى اس بەرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ءبىرىزدى ەرەجە قابىلداپ، ونى جان جاقتى دارىپتەپ جاتقانىمىز سوندىقتان. بۇل قۇجات بۇگىنگى قوعامداعى رۋحاني ىنتىماق-بىرلىكتى ساقتاۋعا جانە زامان تالاپتارىمەن ساناسۋعا ىقپال ەتۋدە. اللاعا شۇكىر، قالا مەن وڭىردەگى مەشىت جانىنان اشىلعان اسحانالاردا قمدب بەكىتكەن قۇدايى اس ءمازىرى بويىنشا داستارقان جايىلىپ، بۇل باستاما كوپشىلىك تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولۋدا.
قورىتا ايتقاندا، توي مەن قۇدايى استا قوناققا جايىلاتىن داستارقاندا ىسىراپقا، بوس ماقتانعا جول بەرىلمەۋى كەرەك. سونداي-اق ءاربىر جيىننىڭ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا باستالۋى دا ادامداردىڭ ۋاقىتىنا قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ بەلگىسى. تۇپتەپ كەلگەندە ول دا ادەپ پەن مادەنيەتءىمىزدىڭ ءبىر بولىگى. حاق تاعالا قۇران كارىمدە: «... ءىشىڭدەر، جەڭدەر، الايدا ىسىراپقا جول بەرمەڭدەر. ويتكەنى اللا تاعالا ىسىراپ ەتۋشىلەردى جاقسى كورمەيدى» دەگەن («اعراف» سۇرەسى، 31-ايات). اللا تاعالا بىزدەردىڭ اسىل ءدىنىمىزدى بەرىك ۇستاپ، سالتىمىزدى ساقتاعان، ءداستۇرىن قۇرمەتتەگەن ۇرپاقتان بولۋىمىزدى ءناسىپ ەتكەي! ۋاقىتى مەن ىشىپ-جەمىندە، دۇنيەلىك ىستەرىندە ىسىراپتان ساقتاپ، دىنگە ادال، داستۇرگە بەرىك قازاق جۇرتىنا اماندىق بەرگەي. ءامين!
ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى،
قمدب ءتوراعاسى، باس ءمۇفتي
