قازاقستان عىلىمى حالىقارالىق كەڭىستىككە شىعۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. Scopus، Web of Science، جوعارى يمپاكت-فاكتورلى جۋرنالدار، حالىقارالىق سيتاتالاۋ – ءبارى عىلىمي جەتىستىكتىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنە اينالدى. عىلىمي ەسەپتەردە مۇنداي كورسەتكىشتەر كوبەيگەن سايىن ءبىز عىلىمىمىز دا العا جىلجىپ جاتىر دەپ قابىلدايمىز. ءبىراق وسى سيفرلاردىڭ ار جاعىندا ءبىر قاراپايىم سۇراق تۇر: قازاقستاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا بولىنگەن قارجىنىڭ قانشا بولىگى ءوز عىلىمي جۇيەمىزدە قالادى؟

ەلىمىزدە توعىز مىڭنان استام دوكتورانت بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى – PhD دوكتورانتتارى. ءارقايسىسىنا مەملەكەت اي سايىن 262 500 تەڭگە كولەمىندە ستيپەنديا تولەيدى. بۇل – بولاشاق عىلىمي كادرعا سالىنعان مەملەكەتتىك ينۆەستيسيا. ءبىراق دوكتورانتتىڭ عىلىمي دارەجەگە جەتۋى ءۇشىن حالىقارالىق بازالارداعى جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ تالابى قويىلادى.

ماسەلەنىڭ ءوزى Scopus-تا ەمەس. ماسەلە – عىلىمي ساپانى ءبىر عانا حالىقارالىق يندەكسكە بايلاپ قويۋدا.

Scopus پەن Web of Science الەمدىك عىلىمعا شىعۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارى ەكەنى داۋسىز. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ حالىقارالىق عىلىمي ورتاعا ەنۋى، ەڭبەگىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋى قاجەت. ءبىراق حالىقارالىق بازاعا كىرۋدى عىلىمنىڭ تۇپكى ماقساتىنا اينالدىرۋ – باسقا ماسەلە.

PhD كانديدات اقتورە كوپباي دا وسى تۇستا ماسەلەنىڭ ماڭىزدى قىرىن اتاپ وتەدى.

«Scopus-تان قورىقپاۋ كەرەك، ءبىراق وعان تاۋەلدى بولۋعا دا بولمايدى. Scopus پەن Web of Science – الەمدىك عىلىمعا شىعۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالدارى. سوندىقتان ولاردان باس تارتۋ دۇرىس ەمەس. ءبىراق بۇگىنگى ماسەلە – Scopus-تىڭ وزىندە ەمەس، وعان ساي ماقالا جازا الاتىن زەرتتەۋشىنى قالىپتاستىرا الماي وتىرعانىمىزدا»، – دەيدى ول.

بۇل – ماسەلەنىڭ ءدال وزەگى.

دوكتورانت – دايىن پروفەسسور ەمەس. ول ءالى زەرتتەۋ ادىستەمەسىن مەڭگەرىپ، عىلىمي ءماتىن جازۋدى ۇيرەنىپ، ءوز باعىتىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقان جاس زەرتتەۋشى. سوعان قاراماستان ودان بىردەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جۋرنالدا ماقالا جاريالاۋ تالاپ ەتىلەدى. ناتيجەسىندە كەيبىر دوكتورانت ءۇشىن عىلىمنىڭ مازمۇنىنان بۇرىن ماقالا شىعاراتىن جۋرنال ىزدەۋ ماڭىزدى بولىپ كەتەدى.

ال عىلىمي ماقالا زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بولۋى كەرەك ەدى. بىزدە كەي جاعدايدا كەرىسىنشە: الدىمەن جاريالانىم تالابى پايدا بولادى دا، زەرتتەۋ سوعان بەيىمدەلەدى.

بۇل جەردە قارجى ماسەلەسى دە بار.

حالىقارالىق جۋرنالداردىڭ ءبارى بىردەي اقىلى ەمەس. مۇنى دا ناقتى ايتۋ كەرەك. ءبىراق اشىق قولجەتىمدىلىك فورماتىنداعى كوپتەگەن باسىلىمداردا Article Processing Charge، ياعني ماقالانى جاريالاۋ ءۇشىن الىناتىن تولەم بار. ونىڭ مولشەرى جۋرنالعا قاراي بىرنەشە ءجۇز دوللاردان بىرنەشە مىڭ دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.

قازاقستانداعى مىڭداعان دوكتورانتتىڭ كەمىندە ءبىر حالىقارالىق ماقالا جاريالاۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرسەك، مۇنىڭ ءوزى قوماقتى قارجىعا اينالادى. وعان اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ، عىلىمي رەداكسيالاۋ، كوررەكتورلىق قىزمەت، كەي جاعدايدا دەلدالدىق قىزمەتتەردى قوسىڭىز. عىلىمي ناتيجەنى وندىرۋگە ەمەس، ونى جاريالاۋعا كەتەتىن شىعىن دا ءوسىپ كەلەدى.

ەڭ باستى سۇراق – بۇل اقشانىڭ قايتارىمى قانداي؟

مەملەكەت دوكتورانتقا ستيپەنديا تولەيدى. ۋنيۆەرسيتەت عىلىمي زەرتتەۋگە جاعداي جاسايدى. مەملەكەتتىك جانە ۋنيۆەرسيتەتتىك گرانتتار بولىنەدى. عالىم زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ءبىراق سول زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىن حالىقارالىق جۋرنالدا جاريالاۋ ءۇشىن تاعى دا قارجى جۇمسايدى. ونىڭ ۇستىنە جاريالانعان ماقالا ارقىلى قالىپتاساتىن عىلىمي بەدەل، سيتاتالاۋ جانە رەيتينگ كوبىنە شەتەلدىك عىلىمي پلاتفورمالاردىڭ ەكوجۇيەسىندە قالادى.

ءسويتىپ مەملەكەت قارجىلاندىرعان عىلىمي ءونىمنىڭ ەكونوميكالىق جانە اكادەميالىق اينالىمىنىڭ ەداۋىر بولىگى سىرتقى جۇيەگە كەتەدى.

بۇدان «شەتەلدىك جۋرنالدارعا جاريالانباۋ كەرەك» دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولمايدى. كەرىسىنشە، قازاقستاندىق عىلىم حالىقارالىق عىلىمي كەڭىستىكتە بولۋى ءتيىس. ءبىراق حالىقارالىق كەڭىستىككە شىعۋ مەن سول كەڭىستىككە تولىق تاۋەلدى بولۋ – ەكى بولەك نارسە.

اقتورە كوپبايدىڭ پىكىرىنشە، تالاپتىڭ ءوزى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قويىلۋى قاجەت.

«دوكتورانتتان بىردەن جوعارى دەڭگەيلى جۋرنالدا ماقالا جاريالاۋدى تالاپ ەتۋ قانشالىقتى ورىندى؟ دوكتورانت – ءالى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋشى. سوندىقتان تالاپتى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قويۋ قاجەت»، – دەيدى PhD كانديدات.

بۇل جەردە ءبىزدىڭ عىلىمي كادر دايارلاۋ جۇيەسىنە قاتىستى ۇلكەن ماسەلە كورىنەدى. ەگەر دوكتورانتتى حالىقارالىق جۋرنالعا ماقالا شىعارۋعا مىندەتتەسەك، الدىمەن سول ماقالانى ساپالى جازۋعا ۇيرەتۋىمىز كەرەك. زەرتتەۋ ادىستەمەسى، اكادەميالىق جازۋ، ستاتيستيكا، دەرەكپەن جۇمىس، عىلىمي اعىلشىن ءتىلى، رەسەنزەنتپەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى – مۇنىڭ ءبارى دوكتورانتۋرانىڭ وزىندە جۇيەلى تۇردە قالىپتاسۋى قاجەت.

ال ءبىز كەيدە ناتيجە تالاپ ەتەمىز، ءبىراق سول ناتيجەگە جەتكىزەتىن ينفراقۇرىلىمدى تولىق بەرە المايمىز.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – Scopus-تى اقىلى ماقالا جاريالاۋمەن بايلانىستىرىپ الۋىمىز.

«عىلىمدا اقشا تولەپ جاريالانۋدان بۇرىن، ساپالى زەرتتەۋ جاساي الاتىن مامان قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى»، – دەيدى اقتورە كوپباي.

شىن مانىندە، عىلىمي جۇيەنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى – قانشا ماقالا جاريالانعانى ەمەس، سول ماقالالاردىڭ عىلىمعا قانداي جاڭالىق اكەلگەنى. ءبىر زەرتتەۋ جاڭا تەحنولوگياعا جول اشۋى مۇمكىن. ەكىنشىسى قوعامداعى ناقتى پروبلەمانىڭ شەشىمىن ۇسىنۋى مۇمكىن. ءۇشىنشىسى وتاندىق عىلىمنىڭ تەوريالىق بازاسىن كەڭەيتۋى مۇمكىن. وسىنداي ناتيجەلەردىڭ ءبارىن تەك جۋرنالدىڭ كۆارتيلىمەن ولشەۋ عىلىمنىڭ مازمۇنىن كەدەيلەتەدى.

ال وتاندىق عىلىمي جۋرنالداردىڭ جاعدايى شە؟

قازاقستاندا عىلىمي باسىلىمدار بار. ءبىراق ولاردىڭ ءبىر بولىگى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باسەكەگە ءالى تولىق دايىن ەمەس. رەسەنزيالاۋ ساپاسى، رەداكسيالىق ساياسات، حالىقارالىق ساراپشىلاردى تارتۋ، اعىلشىن تىلىندەگى عىلىمي كونتەنت، سيفرلىق ينفراقۇرىلىم سياقتى ماسەلەلەر بار.

ەندەشە دايىن شەتەلدىك جۇيەگە سۇيەنە بەرگەننەن گورى، ءوزىمىزدىڭ عىلىمي جۋرنالدارىمىزدى نەگە كۇشەيتپەسكە؟

وتاندىق جۋرنالدارعا قويىلاتىن تالاپتى كوتەرۋ كەرەك. ءبىراق تالاپپەن بىرگە مۇمكىندىك تە بەرىلۋى ءتيىس. حالىقارالىق رەسەنزەنتتەر تارتىلۋى قاجەت. رەداكسيالىق القالار كۇشەيتىلۋى كەرەك. كاسىبي عىلىمي رەداكتورلار دايارلانۋى ءتيىس. اعىلشىن تىلىندەگى ساپالى نۇسقالار جاسالۋى كەرەك. ەڭ باستىسى – جاقسى جۋرنالدى تەك تىزىمگە ەنگىزىپ قويۋ ەمەس، ونى حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارۋعا ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك ساياسات قاجەت.

بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق عىلىمي بازالارمەن قارىم-قاتىناسى دا قايتا قارالۋى مۇمكىن.

ەگەر قازاقستان Scopus نەمەسە Web of Science سياقتى حالىقارالىق عىلىمي پلاتفورمالارعا قوماقتى قارجى تولەپ وتىرسا، سول كەلىسىمدەردىڭ تيىمدىلىگى تەك قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ماقالالاردى وقۋ مۇمكىندىگىمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. قازاقستاندىق ساپالى جۋرنالداردى حالىقارالىق جۇيەگە ەنگىزۋ، وتاندىق عىلىمي باسىلىمداردىڭ يندەكستەلۋىنە جاعداي جاساۋ، عىلىمي دەرەكتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ سياقتى ماسەلەلەر دە كەلىسسوزدەردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋى قاجەت.

عىلىمداعى باستى ماسەلە – Scopus-تىڭ بار-جوعى ەمەس. باستى ماسەلە – ءبىز عىلىم ساپاسىن ءوزىمىز باعالاي الاتىن دەڭگەيگە جەتتىك پە؟

ەگەر قازاقستاندىق جۋرنالدىڭ ساپاسى جوعارى بولسا، ول حالىقارالىق جۋرنالمەن باسەكەلەسە الۋى كەرەك. ەگەر زەرتتەۋ قۇندى بولسا، ونىڭ اۆتورى مىندەتتى تۇردە شەتەلدىك باسپانىڭ ەسىگىن قاعۋعا ءماجبۇر بولماۋى ءتيىس. ال حالىقارالىق جۋرنالعا شىققان ماقالا قازاقستاندىق عىلىمنىڭ السىزدىگىن ەمەس، ونىڭ كۇشىن كورسەتۋى كەرەك.

Scopus-تان قورىقپاۋ كەرەك. ءبىراق عىلىمدى ءبىر عانا Scopus-پەن ولشەۋگە دە بولمايدى.

حالىقارالىق بازا – قۇرال. عىلىمنىڭ ءوزى ەمەس.

ءبىز قۇرالدى ماقساتقا اينالدىرىپ الماۋىمىز كەرەك.

ويتكەنى بۇگىن توعىز مىڭنان استام دوكتورانتقا عىلىمي جول اشىپ وتىرعان مەملەكەت ەرتەڭ ولاردىڭ زەرتتەۋى ارقىلى ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىرۋى ءتيىس. ال ەگەر سول جاس عالىمداردىڭ ەڭبەگى تەك حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى سيفردى كوبەيتۋگە، شەتەلدىك پلاتفورمالارعا ماقالا شىعارۋعا جانە جاريالانىم اقىسىنا قارجى جۇمساۋعا باعىتتالسا، وندا ءبىز عىلىمدى دامىتىپ جاتقان جوقپىز، عىلىمي ەسەپتى كوبەيتىپ جاتىرمىز.

قازاقستانعا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى عىلىم كەرەك. ءبىراق سول عىلىمنىڭ وزەگىندە قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپ، وتاندىق جۋرنال، ۇلتتىق عىلىمي ينفراقۇرىلىم جانە ساپالى زەرتتەۋشى تۇرۋى ءتيىس.

عالىمدى ءوزىمىز دايىنداپ، ونىڭ ەڭبەگىنىڭ قۇنىن وزگەلەر انىقتايتىن جۇيەدەن شىعاتىن ۋاقىت جەتتى.

بيفات ەلتايەۆا