قازاقستاندا بولىپ جاتقان ساياسي پروسەستەردى سارالاپ، سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ وتىرمىن. بۇل ورايدا بيلىكتىڭ بارىنە تۇسىنىكتى اشىق شەشىمدەرى بار. ازاماتتىق قوعام مەن ساياسي ءورىستى زالالسىزداندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. بازاربەك، باپي، قۇسپان سياقتى بەلسەندى دەپۋتاتتار مەن باسقا دا ازاماتتار بىردە-بىر پارتيانىڭ تىزىمىنە ەنبەي قالدى. ازاماتتىق بەلسەندىلەر مەن جۋرناليستەرگە قىلمىستىق قۋدالاۋعا دەيىن جەتەتىن قاتتى قىسىم جاسالۋدا.
الايدا بۇل ساياساتتىڭ مۇنشالىقتى كاتاڭداۋىنا نە سەبەپ؟ ازاماتتاردى قورقىتىپ، ولاردى جاي عانا باعىنىشتى «حالىققا» اينالدىرعان ءجون دەپ كىم شەشتى؟ بۇل «اراكچەيەۆششينانىڭ» دەم بەرۋشىسى كىم؟
كوكەيىمنەن ءبىر سۇراق ەش كەتپەيدى: «بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا كادرلىق شەشىمدەر قابىلدايتىن تۇلعالار بيلىكتەگى اۋقىمدى تۇلعالاردىڭ تاپشىلىعى قانشالىقتى ءقاۋىپتى ەكەنىن شىنىمەن تۇسىنبەي مە؟»
ءبىز مينيسترلەر مەن اكىمدەردىڭ اراسىنداعى الىپتاردى جاقسى بىلەمىز. ولاردىڭ ەسىمدەرىن ءتىزىپ جاتپاي-اق قويايىن. توقايەۆتىڭ ءوزى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولىپ تۇرعاندا ولارمەن ءبىر ۇكىمەتتە جۇمىس ىستەدى جانە ولاردىڭ تيىمدىلىگىن وتە جاقسى بىلەدى. جوعارعى كەڭەس پەن ءماجىلىستىڭ قاراتاي تۇرىسوۆ، داۋلەت سەمبايەۆ، سەرىكبولسىن ءابدىلدين، ساۋىق تاكەجانوۆ سياقتى مىقتى دەپۋتاتتارىن، سونداي-اق نازاربايەۆتىڭ وتباسى مەن ونىڭ كۇيەۋ بالاسى راحات الييەۆكە قارسى شىققان تولەن توقتاسىنوۆ سياقتى جاس قايراتكەرلەردى ۇمىتقان جوقپىز.
نەلىكتەن ءقازىر، ءبارىمىز جابىلىپ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا كىرىسىپ، نازاربايەۆتىق ءاۆتوريتاريزمنىڭ سۇمدىق مۇراسىنان ارىلىپ جاتقان كەزدە، قازاقستاندىق ساياساتتا اۋقىمدى تۇلعالار سونشالىقتى ازايىپ كەتتى؟ نەگە ورىنداۋشىلار جاس ۇرپاقتى برەجنيەۆتىك كەزەڭدەگى «قولداۋ جانە دۋىلداعان شاپالاققا ۇلاساتىن قوشەمەت» زامانىنا سۇيرەۋگە ۇمتىلادى؟ ولار توقايەۆتىڭ رەفورمالارىن ءوز پىكىرى جوق ادامدار جۇزەگە اسىرا المايتىنىن تۇسىنبەي مە؟ وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە مىقتى بيلىك قاجەت ەكەنى ايدان انىق. ال مىقتى بيلىك مىقتى تۇلعالاردان قۇرالادى. تەك مىقتى پرەزيدەنت قانا ەمەس، بەدەلدى پارلامەنت تە كەرەك! ال ساياسي پارتيالاردىڭ تىزىمىندە ءوز ءسوزى بار ادامدار دەرلىك قالماسا، قۇرىلتاي قالاي بەدەلدى بولماق؟
ويدى انىق تۇسىنگەن ءجون: ءالسىز تۇلعالاردىڭ قولىنداعى زاڭ مەن ءتارتىپ بيلىكتى اسىرا پايدالانۋعا، مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ قارجى كاپيتالىمەن تۇتاسىپ كەتۋىنە اكەلەدى جانە قىسقا تاريحي مەرزىمدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەدى.
اۋقىمدى، ءىرى تۇلعا تۋرالى ايتقاندا، مەن ونىڭ تانىمالدىلىعى نەمەسە مەدياداعى بەدەلى تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. ءسوز ويلاۋ ماسشتابى، جاۋاپكەرشىلىك، كۇردەلى شەشىمدەر قابىلداۋ مەن تاۋەكەلگە بارا ءبىلۋ قابىلەتى، وزىنە ايتىلعان كەز كەلگەن سىندى تىڭداپ، ودان قاجەتتى ءارى پايدالى دۇنيەنى ءتۇيىپ الۋ دايارلىعى جايىندا بولىپ وتىر. وزىنە سىن ايتقان وپپونەنتتەرگە العىس بىلدىرە وتىرىپ، ۇنەمى ءوسۋ. مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ جالعىز دۇرىس جولى وسى ەكەنىن ءتۇسىنۋ.
مينيسترلەردىڭ، اكىمدەردىڭ، دەپۋتاتتاردىڭ قۇرامىنا قاراڭىزشى. ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەت قايراتكەرى دەپ ايتۋعا تۇرارلىق ادامدار ازايىپ بارادى. كوپشىلىگى جاي عانا ورىن تاقسىرلاپ وتىر، ال جالعىز ارتىقشىلىعى – باتىس جوو-نىڭ ديپلومى مەن شەت تىلدەرىن ءبىلۋى. دالادا، زاۋىت سەحىندا جۇمىس ىستەمەگەن، شىنايى ءومىردى كورمەگەن ولار ەلگە نە بەرە الادى؟ ءبىز بيلىك پەن ارالاس مەملەكەتتىك سەكتوردا وزدەرىنىڭ بىلىگى جاعىنان اتا-اناسىنا جەتە المايتىن بەلگىلى ادامداردىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرىن كورىپ وتىرمىز. «ماجور» دەگەن تەرمين ءوز تاعدىرىن ولاردىڭ قولىنا تاپسىرعان حالىقتىڭ بۇكىل تراگەدياسىن جەتكىزە المايدى.
ەڭ ءقاۋىپتىسى – كادرلىق شەشىم قابىلدايتىنداردىڭ لوگيكاسىن قوعامنىڭ ءتۇسىنۋى قيىن. جوعارىداعىلار مۇنىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن شىنىمەن كورمەي مە؟ كەز كەلگەن باسشى ءوز كومانداسىنىڭ ساپاسىنا تاۋەلدى بولادى. «پاتشانى اينالاسى جاسايدى» – بارىنە بەلگىلى فاكت. ماسەلە پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ بەدەلىندە ەمەس، حالىقتىڭ، بيزنەستىڭ جانە الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىندا.
تاعى ءبىر فاكت – ءالسىز ورىنداۋشىلار كۇردەلى تاپسىرمالاردى شەشە المايدى. ولار يدەيا ۇسىنبايدى، ايتىسپايدى، قاتەلىكتەر تۋرالى ەسكەرتپەيدى. ولار ىلعي: «قۇپ بولادى! ورىندالادى» دەيدى. ەڭ ءقاۋىپتىسى – ولار ءوز كەمشىلىكتەرىن جاسىرۋ ءۇشىن باستىققا جامان جاڭالىقتاردى جەتكىزۋدەن قورقادى.
ءبىراق مەملەكەت مۇنداي جولمەن دامىمايدى. بۇگىندە قازاقستان سوڭعى ونجىلدىقتارداعى ەڭ كۇردەلى كەزەڭدى باستان وتكەرۋدە. الەمدىك ەكونوميكا وزگەرۋدە. گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك كۇشەيىپ جاتىر. ءوسىمنىڭ ەسكى ۇلگىلەرى جۇمىس ىستەۋىن توقتاتتى. جي ەنگىزۋ مەن دامىتۋ كەيبىر مەملەكەتتەرگە مۇمكىندىك بەرسە، باسقالارىنا شەكتەۋ قويادى. قازاقستانعا بۇرىن-سوڭدى بولماعانداي دەربەس ويلايتىن، كاسىبي باتىلدىعى بار جانە ستراتەگيالىق كوزقاراسى بار ادامدار قاجەت. ەڭ باستىسى – ءوز حالقىنا ادال، ار-نامىسى بار ادامدار كەرەك.
دەگەنمەن، ءبىز مۇنداي ادامداردى اتقارۋشى بيلىكتەن كورە المايمىز. كوپتەگەن بىلىكتى ماماندار قۇرىلتاي دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار تىزىمىنە ەنبەي قالدى. پارادوكس تۋىندايدى. الەم كۇردەلەنگەن سايىن، كادر ساياساتى ساقتىققا ويىسىپ، بيلىك كوريدورلارىن سۇرقايلىق جاۋلاپ بارادى. مۇنداي سۇرقايلىق بوستاندىقتى تۇنشىقتىرىپ قانا قويماي، بيزنەستى دە قۇرتادى.
ءتۇيىندى ويدى قايتالايمىن! داعدارىستى قولايلى ادامدار ەمەس، ەڭ مىقتىلار جەڭەتىنى تۇسىنىكتى. ىشكى رۋحى مىقتى، جاعىمپازدىق پەن جاسقانشاقتىقتان ازات ادامدار جەڭەدى. مىناداي تانىمال انەكدوت ەسكە تۇسەدى: «جاعىمپازداردى جيناپ الىپ، اقىلدىلاردان تالاپ ەتكەندەي تالاپ ەتەدى».
كەز كەلگەن ەلدىڭ تاريحى ءبىر زاڭدىلىقتى كورسەتەدى: ۇلكەن سىندار ۇلكەن تۇلعالاردى تالاپ ەتەدى. ولار قاتەلەسپەيتىن بولعاندىقتان ەمەس، ءوز كرەسلوسىنان ءارىنى كورە الاتىن بولعاندىقتان كەرەك. ال ولار ءاردايىم باياعى «تۇراقتىلىققا» جابىسىپ، سوڭىندا ساسىق توقىراۋدى تۋدىراتىن جۇيەگە ۇناي بەرمەيدى.
مەملەكەت ءۇشىن ەڭ ءقاۋىپتى تاپشىلىق – بيۋدجەت تاپشىلىعى نەمەسە ينۆەستيسيا تاپشىلىعى ەمەس. ەڭ ءقاۋىپتى تاپشىلىق – ەل ماسشتابىندا ويلاي الاتىن ادامداردىڭ تاپشىلىعى.
سوندىقتان دا بۇگىنگى تاڭدا كادر ماسەلەسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. بۇل تەك بولاشاق پارلامەنتتىڭ ەمەس، قازىرگى ۇكىمەتتىڭ، اكىمدىكتەردىڭ جانە ءارتۇرلى ۇيىمداردىڭ، سونىڭ ىشىندە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ دا قۇرامىنا قاتىستى.
اقىلدى ادامداردىڭ بوگدە ەلدەرگە ۇدەرە كوشۋىن باقىلاي وتىرىپ، «مۇنداي جاعداي قاشانعا دەيىن جالعاسادى؟» دەگىڭ كەلەدى. ولاردى ەلدەن ىعىستىرىپ، كەيىن Google-دە نەمەسە باسقا الەمدىك كومپانيادا جۇرگەن كەزەكتى قازاقپەن ماقتانۋدى قاشان قويامىز؟
اقىلدى قازاقستاندى قۇرۋدى قاشان باستايمىز؟