قازىرگى ءتىل بىلىمىندە ءتىلدى تەك ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. ءتىل – بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ تاريحي تاجىريبەسىن، دۇنيەنى قابىلداۋ ەرەكشەلىگىن، مادەني قۇندىلىقتارىن جانە ۇلتتىق جادىن ساقتايتىن كۇردەلى تاڭبالىق جۇيە. وسى تۇرعىدان العاندا تىلدىك بىرلىكتەردى زەرتتەۋ ارقىلى سول حالىقتىڭ دۇنيەتانىمدىق مودەلىن، رۋحاني باعدارلارىن جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىن تانۋعا بولادى.
حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ الەمدىك ءتىل بىلىمىندە انتروپووزەكتىك باعىت قالىپتاسىپ، زەرتتەۋ نىسانىنا «ادام جانە ءتىل» ماسەلەسى شىقتى. بۇل باعىت تىلدىك قۇبىلىستاردى ادامنىڭ تانىمىمەن، مادەنيەتىمەن جانە الەۋمەتتىك تاجىريبەسىمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋدى كوزدەيدى. انتروپووزەكتىك پاراديگما اياسىندا قالىپتاسقان لينگۆومادەنيەتتانۋ سالاسى ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ ءوزارا بايلانىسىن زەرتتەسە، كوگنيتيۆتىك لينگۆيستيكا تىلدىك بىرلىكتەردىڭ ادامنىڭ ساناسىنداعى كونسەپتۋالدىق قۇرىلىمدارمەن بايلانىسىن انىقتايدى.
وسى باعىتتاعى ماڭىزدى ۇعىمداردىڭ ءبىرى – كونسەپت. كونسەپت بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ ساناسىندا قالىپتاسقان، مادەني تاجىريبەمەن بەكىگەن جانە ءتىل ارقىلى كورىنىس تاباتىن كۇردەلى ماعىنالىق قۇرىلىم رەتىندە تۇسىندىرىلەدى. ءاربىر ۇلتتىڭ مادەني كەڭىستىگىندە سول حالىقتىڭ ءومىر سالتىن، دۇنيەنى قابىلداۋ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن نەگىزگى كونسەپتىلەر بولادى. قازاق دۇنيەتانىمىنداعى وسىنداي بازالىق كونسەپتىلەردىڭ ءبىرى – «قۇت» ۇعىمى.
«قۇت» ءسوزى قازاق تىلىندە قازىرگى قولدانىستا كوبىنە «بەرەكە»، «ىرىس»، «يگىلىك» ماعىنالارىندا جۇمسالعانىمەن، ونىڭ سەمانتيكالىق اياسى الدەقايدا كەڭ. بۇل ۇعىم كونە تۇركىلىك دۇنيەتانىمنان باستاۋ الىپ، حالىقتىڭ رۋحاني-مادەني جۇيەسىندە ەرەكشە ورىن العان. تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇسىنىگىندە قۇت – ادامنىڭ ومىرىنە بەرىلەتىن قاسيەتتى كۇش، ومىرلىك قۋات، باق-بەرەكە باستاۋى رەتىندە قابىلدانعان.
قازاق دۇنيەتانىمىندا قۇت ۇعىمى ادامنىڭ جەكە ومىرىمەن عانا ەمەس، وتباسى، شاڭىراق، تۋعان جەر، ەلدىك ۇعىمدارمەن ساباقتاسادى. سوندىقتان «قۇت» كونسەپتىسى ماتەريالدىق بايلىقتى بىلدىرەتىن قاراپايىم ۇعىم ەمەس، ادامنىڭ الەۋمەتتىك جانە رۋحاني ۇيلەسىمىن قامتاماسىز ەتەتىن مادەني كاتەگوريا بولىپ تابىلادى.
1. «قۇت» كونسەپتىسىنىڭ تاريحي-مادەني نەگىزدەرى
«قۇت» ۇعىمىنىڭ تامىرى كونە تۇركى مادەنيەتىمەن ساباقتاس. ەجەلگى تۇركى دۇنيەتانىمىندا قۇت ادامنىڭ نەمەسە بيلەۋشىنىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەت، كوكتەن بەرىلەتىن كيەلى كۇش رەتىندە تۇسىندىرىلگەن. مەملەكەتتى باسقارۋشى تۇلعانىڭ بيلىك ەتۋ قۇقىعى دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە «قۇتپەن» بايلانىستىرىلعان.
كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە قۇت ۇعىمى مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى، ەلدىڭ اماندىعى جانە بيلەۋشىنىڭ بەدەلىمەن بايلانىستى قولدانىلادى. بۇل ۇعىم جەكە ادامنىڭ يگىلىگىنەن گورى قوعامدىق ۇيلەسىمدىلىكتى بىلدىرەتىن كەڭ ماعىناعا يە بولعان.
قازاق مادەنيەتىندە بۇل تۇسىنىك وزگەرىسكە ۇشىراعانىمەن، نەگىزگى سەمانتيكالىق وزەگى ساقتالعان. قازاق حالقى ءۇشىن قۇت – ەڭ الدىمەن شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى، وتباسىنىڭ اماندىعى، ەلدىڭ تىنىشتىعى جانە ادامنىڭ رۋحاني تازالىعى.
1. «قۇت» كونسەپتىسىنىڭ تىلدىك كورىنىستەرى
قازاق تىلىندە «قۇت» كونسەپتىسى كوپتەگەن لەكسيكالىق جانە فرازەولوگيالىق بىرلىكتەر ارقىلى كورىنەدى.
2.1. قۇت جانە بەرەكە ۇعىمى
قازاق تىلىندەگى:
• قۇت-بەرەكە؛
• قۇت قونۋ؛
• قۇت دارىتۋ؛
• قۇتتى مەكەن؛
• قۇتتى قادام؛
• قۇتتى بولسىن
سياقتى تىركەستەردە قۇت ادامنىڭ ومىرىندەگى جاعىمدى وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرىلادى.
مىسالى، «قۇتتى بولسىن» تىركەسى قازاق مادەنيەتىندە جاڭا باستامانى، قۋانىشتى جاعدايدى قابىلداۋدىڭ تىلدىك فورماسى بولىپ تابىلادى. بۇل جەردە قۇت تەك تىلەك ەمەس، جاڭا جاعدايعا يگىلىك پەن تۇراقتىلىق شاقىرۋدىڭ مادەني مەحانيزمى قىزمەتىن اتقارادى.
2.2. قۇت جانە شاڭىراق كونسەپتىسى
قازاق تىلىندە قۇت ۇعىمى كوبىنە ءۇي، شاڭىراق تۇسىنىگىمەن بىرگە قولدانىلادى.
«قۇت قونعان ءۇي»، «قۇتتى شاڭىراق» سياقتى تىركەستەردە ءۇي تەك ماتەريالدىق كەڭىستىك ەمەس، رۋحاني ورتالىق رەتىندە تانىلادى.
قازاق دۇنيەتانىمىندا شاڭىراق:
• وتباسى بىرلىگىنىڭ؛
• ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ؛
• اتا-بابا رۋحىنىڭ؛
• ۇلتتىق جادتىڭ بەلگىسى.
سوندىقتان قۇت شاڭىراقپەن بايلانىستا قاراستىرىلعاندا، ول الەۋمەتتىك جانە رۋحاني تۇراقتىلىق ماعىناسىن يەلەنەدى.
1. «قۇت» كونسەپتىسىنىڭ فرازەولوگيالىق جۇيەدەگى كورىنىسى
فرازەولوگيالىق بىرلىكتەر حالىقتىڭ تاريحي تاجىريبەسىن ساقتايتىن تىلدىك قابات بولىپ تابىلادى. قازاق تىلىندەگى تۇراقتى تىركەستەردە «قۇت» ۇعىمى كوبىنە جاعىمدى باعالاۋىش ماندە كورىنەدى.
مىسالى:
«قۇتتى قوناق كەلسە، قوي ەگىز تابادى»
ماقالىندا قوناق پەن قۇت ۇعىمدارى ءوزارا بايلانىسادى. قازاق مادەنيەتىندە قوناق جاي عانا سىرتتان كەلگەن ادام ەمەس، بەرەكە اكەلۋشى تۇلعا رەتىندە قابىلدانادى.
بۇل ماقالداعى «قۇتتى قوناق» تىركەسى ادامنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن عانا ەمەس، ونىڭ اينالاسىنا جاعىمدى اسەرىن بىلدىرەدى.
1. «قۇت» كونسەپتىسىنىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمداعى ورنى
قازاق دۇنيەتانىمىندا قۇت بىرنەشە ماعىنالىق قاباتتان تۇرادى:
1. ماتەريالدىق قۇندىلىق
قۇت – مالدىڭ كوبەيۋى، تۇرمىستىڭ جاقسارۋى، ىرىستىڭ ارتۋى.
1. رۋحاني قۇندىلىق
قۇت – ادامنىڭ ادامگەرشىلىگى، ىشكى تازالىعى، جاقسى قاسيەتى.
1. الەۋمەتتىك ۇيلەسىم
قۇت – وتباسى تاتۋلىعى، ەل بىرلىگى، قوعام تۇراقتىلىعى.
1. كيەلى ماعىنا
قۇت – قاسيەتتى كۇش، ادامنىڭ ومىرىنە بەرىلەتىن يگىلىك.
وسى قاباتتاردىڭ بارلىعى قازاق تىلىندەگى «قۇت» كونسەپتىسىنىڭ كۇردەلى قۇرىلىمىن كورسەتەدى.
قازاق تىلىندەگى «قۇت» كونسەپتىسى – ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى تانىتاتىن نەگىزگى مادەني كونسەپتىلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ سەمانتيكالىق قۇرىلىمىندا ماتەريالدىق يگىلىك، رۋحاني تۇراقتىلىق، الەۋمەتتىك ۇيلەسىم جانە كيەلىلىك ماعىنالارى توعىسقان.
«قۇت» ۇعىمىنىڭ تىلدىك كورىنىستەرى قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتىمەن، سالت-داستۇرىمەن جانە تاريحي تاجىريبەسىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل كونسەپت قازاق ءتىلىنىڭ تەك كوممۋنيكاسيالىق قۇرال ەمەس، حالىقتىڭ مادەني جادىن ساقتاۋشى جۇيە ەكەنىن دالەلدەيدى.
لينگۆومادەنيەتتانۋلىق تۇرعىدان «قۇت» كونسەپتىسىن زەرتتەۋ ارقىلى قازاق حالقىنىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن، دۇنيەنى قابىلداۋ ەرەكشەلىگىن جانە ۇلتتىق سانانىڭ تىلدەگى كورىنىستەرىن تانۋعا بولادى. سوندىقتان ۇلتتىق كونسەپتىلەردى زەرتتەۋ قازىرگى قازاق ءتىل بىلىمىندەگى وزەكتى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
انار ءابۋتالىپ
