قازاق رۋحانياتىنىڭ تاريحىندا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ورنى ەرەكشە. ول قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عانا ەمەس، ۇلتتىق فيلوسوفيانىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى ويشىل. اقىن شىعارمالارىندا ادام بولمىسى، مورال، ءبىلىم، ەڭبەك، ادىلەت، ماحاببات جانە رۋحاني كەمەلدەنۋ ماسەلەلەرى تەرەڭ تالدانادى. ونىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنداعى ەڭ ماڭىزدى يدەيالاردىڭ ءبىرى – «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى. بۇل ءىلىم ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ قالىپتاسۋىن عانا ەمەس، قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن دا ايقىندايدى.
قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردىڭ باسىمدىققا يە بولۋى، سيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى جانە اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ كەڭەيۋى ادامزات الدىندا جاڭا مورالدىق ماسەلەلەردى تۋىنداتۋدا. مۇنداي جاعدايدا ابايدىڭ ادام تاربيەسىنە قاتىستى كوزقاراستارىنىڭ عىلىمي جانە قوعامدىق ماڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەدى. اقىن مۇراسىن قازىرگى زامان تالاپتارى تۇرعىسىنان قايتا پايىمداۋ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتۋعا جانە رۋحاني مادەنيەتتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ابايدىڭ دۇنيەتانىمى شىعىس فيلوسوفياسىنان، يسلام وركەنيەتىنەن، قازاقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنان، سونداي-اق ورىس جانە باتىس ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ءنار الدى. وسى رۋحاني ارنالاردى توعىستىرا وتىرىپ، اقىن ادامدى كەمەلدىككە جەتكىزەتىن وزىندىك فيلوسوفيالىق جۇيە قالىپتاستىردى. ونىڭ ويىنشا، ادام بويىنداعى اقىل، قايرات جانە جۇرەك ۇيلەسىم تاپقاندا عانا تۇلعا رۋحاني كەمەلدىككە جەتە الادى. بۇل يدەيا ادامدى تەك ءبىلىمدى نەمەسە ەڭبەكقور بولۋعا عانا ەمەس، ادىلەتتى، مەيىرىمدى جانە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ازامات بولىپ قالىپتاسۋعا ۇندەيدى.
اباي ءۇشىن ءبىلىم – ماقسات ەمەس، ادامدى ىزگىلىككە جەتكىزەتىن قۇرال. سوندىقتان ول عىلىمدى ار-وجداننان، تاربيەنى ادامگەرشىلىكتەن ءبولىپ قاراستىرمايدى. اقىننىڭ پىكىرىنشە، ادامنىڭ رۋحاني مادەنيەتى بىلىممەن ۇشتاسقاندا عانا قوعام وركەندەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا، «تولىق ادام» ءىلىمى تەك جەكە تۇلعانىڭ ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ دامۋىنا باعىتتالعان فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداما بولىپ تابىلادى.
اقىن شىعارمالارىنداعى نەگىزگى يدەيالاردىڭ ءبىرى – ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋ. ول جالقاۋلىقتى، ناداندىقتى، ماقتانشاقتىقتى، وسەك پەن كۇنشىلدىكتى قوعامنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن جاعىمسىز قاسيەتتەر رەتىندە باعالايدى. ال ەڭبەكقورلىق، بىلىمگە قۇشتارلىق، ادىلەتتىلىك، راقىم مەن مەيىرىمدىلىك ادامدى بيىك دەڭگەيگە كوتەرەتىن قاسيەتتەر دەپ تانيدى. بۇل قۇندىلىقتار قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىمەن ۇندەسىپ، ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالعان.
قازىرگى كەزەڭدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ادامداردىڭ ءومىر سالتىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. جاساندى ينتەللەكت، الەۋمەتتىك جەلىلەر جانە سيفرلىق مەديانىڭ ىقپالى كۇشەيگەن سايىن ادامنىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتى مەن رۋحاني جاۋاپكەرشىلىگىنە قويىلاتىن تالاپتار دا ارتىپ كەلەدى. وسىنداي جاعدايدا ابايدىڭ رۋحاني مۇراسى جاڭا قىرىنان تانىلىپ وتىر. اقىننىڭ ادامگەرشىلىك، ءبىلىم جانە ەڭبەك تۋرالى ويلارى بۇگىنگى قوعام ءۇشىن دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. كەرىسىنشە، ولار سيفرلىق داۋىردەگى تۇلعانىڭ رۋحاني باعدارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قاعيدالارعا اينالىپ كەلەدى.
قازىرگى گۋمانيتارلىق عىلىمدا اباي مۇراسى ادەبيەتتانۋ، فيلوسوفيا، پەداگوگيكا، مادەنيەتتانۋ جانە پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ توعىسىندا زەرتتەلۋدە. عالىمدار ونىڭ شىعارمالارىنداعى ادام كونسەپسياسىن انتروپووزەكتىك، اكسيولوگيالىق جانە گەرمەنيەۆتيكالىق تۇرعىدان قاراستىرىپ كەلەدى. مۇنداي زەرتتەۋلەر اباي دۇنيەتانىمىنىڭ ۇلتتىق شەڭبەردەن شىعىپ، جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەنىن دالەلدەيدى. سوندىقتان «تولىق ادام» ءىلىمىن قازىرگى عىلىمي ءادىسنامالار نەگىزىندە زەردەلەۋ قازاق گۋمانيتارلىق عىلىمىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
ابايدىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا، جاستاردىڭ رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋعا جانە قوعامداعى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى. ونىڭ شىعارمالارى ادامدى ۇنەمى ءوزىن-وزى جەتىلدىرۋگە، ءبىلىم الۋعا، ادىلەتتى بولۋعا جانە ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە ۇندەيدى. بۇل يدەيالار ۋاقىت وتكەن سايىن وزەكتىلىگىن جوعالتپاي، ءار كەزەڭنىڭ تالاپتارىنا بەيىمدەلىپ جاڭاشا مانگە يە بولىپ كەلەدى.
سوندىقتان ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى – تاريحي مۇرا عانا ەمەس، قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا باعىت-باعدار بەرەتىن ومىرشەڭ فيلوسوفيالىق جۇيە. ونىڭ يدەيالارىن عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ زەرتتەۋ ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى بايىتىپ قانا قويماي، جاستاردىڭ قۇندىلىقتىق باعدارىن قالىپتاستىرۋعا، ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە قوعامنىڭ رۋحاني الەۋەتىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. اباي مۇراسى – وتكەننىڭ عانا ەمەس، بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا رۋحاني تەمىرقازىعى.
سابيرا راحىمبەك،
ءتىل مامانى
