تارازىدا قالاعان ساندى كورىپ تۇرساق تا، ارتىق ماي ءتىنى تۋىنداتقان دەنساۋلىقتىڭ بارلىق پروبلەمالارىن شەشە الماۋىمىز مۇمكىن. سالماق تىم جوعارى ەمەس سياقتى كورىنگەندىكتەن، پروبلەمانى جىلدار بويى بايقاماۋىمىز مۇمكىن. الايدا بۇل كەزدە ارتىق ماي اعزاعا اسەر ەتۋىن جالعاستىرا بەرەدى. بۇگىندە دارىگەرلەر سالماققا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار مايدىڭ قاي جەردە جينالىپ جاتقانىنا، اعزادا قانداي وزگەرىستەر بولعانىنا جانە سالماق تومەندەگەننەن كەيىن نە بولاتىنىنا نازار اۋدارادى. قازاقستان ءۇشىن بۇل تاقىرىپ وتە وزەكتى، ويتكەنى ەرەسەكتەردىڭ جارتىسىنان كوبىندە ارتىق سالماق بار، دەپ اتاپ وتەدى Novo Nordisk باسپا ءسوز قىزمەتى.
وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ق ر دەنساۋلىقمينى كەلتىرگەن STEPS 2024 زەرتتەۋىنە سايكەس، 18 جاستان اسقان حالىقتىڭ 58%-ىندا دەنە سالماعىنىڭ ارتىق يندەكسى (دسي) بار، بۇل رەتتە ولاردىڭ 22،4%-ىندا كلينيكالىق سەمىزدىك تىركەلگەن. 2026 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا استانادا ددۇ ساراپشىلارى العاشقى مەديسينالىق كومەككە ارتىق سالماقتىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن ەنگىزۋگە كومەكتەسەتىن ۇلتتىق «جول كارتاسى» بويىنشا جۇمىستى باستادى.
الايدا پروبلەما رەسمي ستاتيستيكادان اۋقىمدىراق. قازاقستاندا جىل سايىن شامامەن 6 مىڭ ەرەسەك پەن 3 مىڭ بالادا سەمىزدىك انىقتالادى. ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىندا مەملەكەت 2025–2029 جىلدارعا 14 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىندا سەمىزدىكپەن سىرقاتتانۋ دەڭگەيىن 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 37،8 جاعداي دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ جونىندەگى نىسانالى كورسەتكىشتى بەلگىلەدى.
بۇرىن سەمىزدىكتى باعالاۋ ءۇشىن نەگىزىنەن بوي مەن سالماققا قاراپ ەسەپتەلەتىن دسي پايدالانىلعان. ول باستاپقى باعالاۋ ءۇشىن ءالى دە جارامدى، ءبىراق بۇل كورسەتكىشتىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز: دسي اعزادا ماي ءتىنىنىڭ كولەمى قانداي ەكەنىن جانە قاي جەردە جينالىپ جاتقانىن كورسەتپەيدى. 2026 جىلى ADA مەتاتالداۋلاردىڭ بىرىنە سايكەس، دسي تەك 50% جاعدايدا ارتىق ماي ءتىنىن انىقتايتىنىن اتاپ ءوتتى. تەك دسي قولدانىلعان كەزدە سەمىزدىك ەر ادامداردىڭ شامامەن 25%-ىندا جانە ايەلدەردىڭ 48%-ىندا بايقالماي قالۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان بۇگىندە دارىگەرلەر قوسىمشا بەل شەڭبەرىن جانە ونىڭ بويعا اراقاتىناسىن باعالايدى. ازيالىق پوپۋلياسيا ءۇشىن ADA نەعۇرلىم تومەن شەكتەردى ۇسىنادى: سەمىزدىك دسي 27،5 كگ/م² بولعاندا انىقتالادى. دسي 23 – 27،4 كگ/م² ارالىعىندا بولعاندا مىناداي باسقا كورسەتكىشتەر دە ەسكەرىلەدى: بەلدىڭ بويعا اراقاتىناسى 0،5 جانە ودان جوعارى نە بەل شەڭبەرى ايەلدەردە 80 سم جانە ەرلەردە 90 سم.
بۇل ءتاسىل ماڭىزدى، ويتكەنى ارتىق ماي تىندەرى سالماقتىڭ نەمەسە سىرتقى كەلبەتتىڭ وزگەرۋىمەن عانا بايلانىستى ەمەس. سەمىزدىك 200-دەن استام سان الۋان اۋرۋلارمەن جانە اسقىنۋلارمەن، سونىڭ ىشىندە 2ء-شى ءتيپتى ديابەتپەن، جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىمەن، جوعارى قان قىسىمىمەن، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىمەن جانە بۋىن اۋرۋلارىمەن بايلانىستى. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ دامۋ قاۋپىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى: ارتىق ماي تىندەرى وبىردىڭ كەم دەگەندە 13 ءتۇرىنىڭ جوعارى قاۋپىمەن بايلانىستى، ولاردىڭ اراسىندا ىشەك، باۋىر، ۇيقى بەزى، بۇيرەك، ەندومەتريا جانە ەتەككىر ۇزىلىسىنەن كەيىنگى ءسۇت بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى بار. اڭگىمە سەمىزدىك سالدارىنان تىكەلەي «وبىر جاسۋشالارىنىڭ پايدا بولۋى» ەمەس، وسى اۋرۋلاردىڭ دامۋ ءقاۋپىنىڭ ارتۋى تۋرالى بولىپ وتىر.
سوندىقتان سەمىزدىكتى تارازىداعى بەلگىلى ءبىر سالماق كورسەتكىشىنە جەتكەننەن كەيىن شەشىلەتىن پروبلەما ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋدى تالاپ ەتەتىن سوزىلمالى اۋرۋ رەتىندە قاراستىرۋ ماڭىزدى. «پاسيەنتتىڭ سالماعىن تومەندەتۋ مۇمكىن بولعاننان كەيىن دە، ماي جاسۋشالارىنىڭ مولشەرى ازايعانىمەن، ولار اعزادا قالىپ قويادى»، — دەپ اتاپ وتەدى ەلىمىزدەگى جەتەكشى ەندوكرينولوگ، ديابەت، ەندوكريندىك جانە مەتابوليزمدىك اۋرۋلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ايگۇل دۋرمانوۆا.
«سوندىقتان ادام تاماقتانۋىن باقىلاۋدا ۇستاپ، دەنە جۇكتەمەسىن ۇستەۋى كەرەك، ەگەر گورموندىق بۇزىلۋلار بولسا، ولاردى ەمدەۋدى قاداعالاۋى كەرەك. ايتپەسە، ارتىق سالماق قايتا ورالۋى مۇمكىن»، - دەپ قوستى دارىگەر. - مەنىڭ تاجىريبەمدە پاسيەنتتەردىڭ شامامەن 10%-ى ارىقتاعاننان كەيىن قايتادان ارتىق سالماق قوسادى نەمەسە ول ءتىپتى بۇرىنعىدان دا جوعارى بولادى. بۇل ءجۇرىس-تۇرىس پەن تاماقتانۋ جوسپارىن ۇستانۋدى دوعاراتىن ادامدارعا قاتىستى. مەن بارىنە اسقازاننىڭ بۇلشىقەتتى مۇشە ەكەنىن تۇسىندىرەمىن، ادام ارىقتاعاندا، سونىڭ ىشىندە فارماكولوگيالىق ەم قابىلداعاندا اسقازاننىڭ كولەمى كىشىرەيەدى. سوندىقتان سول مولشەردەگى، ءبىراق كالورياسى تومەندەتىلگەن دەسەرتتىك تارەلكەدەن تاماقتانۋ كەرەك، سوندا سالماق اۋىتقۋى بولسا دا، بىلىنەر-بىلىنبەس شامادا بولادى».
سوندىقتان 2026 جىلعى EASO، EFAD جانە ECPO كونسەنسۋسى سالماقتى باقىلاۋدى تارازىدا بەلگىلى ءبىر سالماق كورسەتكىشىنە جەتكەننەن كەيىن اياقتالاتىن ۋاقىتشا كۋرس ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا رەتىندە قاراستىرادى.
سەمىزدىكتى ەمدەۋ مەن باقىلاۋدىڭ زاماناۋي ءتاسىلى سالماقتىڭ وزگەرۋىن عانا ەسكەرمەيدى. دياگنوز قويۋ ارقىلى دارىگەر سالماقتىڭ قالاي وزگەرگەنىن، نەلىكتەن ارتقانىن، قانداي ەمدەۋ ادىستەرى قولدانىلىپ كورگەنىن، ادامنىڭ قالاي تاماقتاناتىنىن، قانشا قوزعالاتىنىن، قالاي ۇيىقتايتىنىن، كۇيزەلىستى باستان وتكەرگەن-وتكەرمەگەنىن جانە قانداي پرەپاراتتاردى قابىلداعانىن انىقتايدى. سونداي-اق، دارىگەر جالپى دەنساۋلىق جاعدايىن باعالايدى جانە سەمىزدىكپەن قاتار جۇرەتىن ديابەت الدىنداعى كۇي جانە 2ء-شى ءتيپتى ديابەت، جوعارى قان قىسىمى، حولەستەرين مەن قانداعى باسقا مايلار دەڭگەيىنىڭ بۇزىلۋى، جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى جانە جۇرەك جەتكىلىكسىزدىگى، پسيحولوگيالىق پروبلەمالار جانە تاماقتانۋدىڭ ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋى سياقتى اۋرۋلاردى تەكسەرەدى. كەلەسى كونسۋلتاسيالىق قابىلداۋلار كەزىندە دارىگەر ەمنىڭ قانشالىقتى كومەكتەسىپ جاتقانىن، ول ءقاۋىپسىز بە، جاقسى ءوتىپ جاتىر ما جانە ادام كەلىسىلگەن جوسپاردى ساقتاپ ءجۇر مە، وسى جاعدايلاردى باعالايدى.
سالماقتى ۇزاق مەرزىمدى باقىلاۋعا نە كىرەدى
ەمدەلۋدىڭ نەگىزى – تاماقتانۋ، فيزيكالىق بەلسەندىلىك، ۇيقى جانە ادەتتەرمەن جۇمىس. ءبىراق زاماناۋي ءتاسىل — جاي عانا «از تاماقتانىپ، كوبىرەك قوزعالۋ كەرەك» دەگەن كەڭەس ەمەس. تاماقتانۋ ادەتتەردى، تاماقتانۋ مادەنيەتىن جانە دەنساۋلىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ، جەكە تاڭدالادى. سونداي-اق، اعزانىڭ اقۋىز، دارۋمەندەر مەن مينەرالداردى جەتكىلىكتى مولشەردە قابىلداۋى ماڭىزدى. فيزيكالىق بەلسەندىلىك بىرتىندەپ ارتتىرىلادى. 2026 جىلعى كونسەنسۋس وتىرىپ وتكىزەتىن ۋاقىتتى قىسقارتۋدى، مۇمكىندىگىنشە اەروبتى جۇكتەمەنى ارتتىرۋدى جانە كۇش جاتتىعۋلارىن قوسۋدى ۇسىنادى. ولار بۇلشىقەت ماسساسىن جانە فيزيكالىق فۋنكسيانى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى.
«قازاقستاندا سەمىزدىكتى ەمدەۋدىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى بار. قازاقستاندىقتار ەتتى، اسىرەسە قىزىل ەتتى كوپ تۇتىناتىندىقتان، نەسەپ قىشقىلى كوپ جينالىپ، بۇل قۇياڭعا اكەلۋى مۇمكىن، ال ول سەمىزدىكپەن قاتار جۇرەدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى ايگۇل دۋرمانوۆا.
«بۇل رەتتە ادامدار جاسۇنىقتى از تۇتىنادى. تاماقتانۋدىڭ وڭتايلى جاعى ءبىزدىڭ اشىمالى ءسۇت ونىمدەرىن تۇتىناتىندىعىمىزدا. سەمىزدىك كەزىندە اعزادا D دارۋمەنىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولادى، بۇل سۇيەك جۇيەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى، ياعني ءبىز سالماق تاستاعان كەزدە ماي تىنىنەن باسقا سۇيەك تىندەرىنە دە زيان كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان سەمىزدىكتى ەمدەۋ كەزىندە اعزانىڭ D دارۋمەنى مەن كالسييدى جەتكىلىكتى مولشەردە قابىلداۋى وتە ماڭىزدى»، - دەپ اتاپ ءوتتى پروفەسسور.
دارىلىك تەراپيا ەمدەۋدىڭ ءبىر بولىگىن قۇراۋى مۇمكىن، ءبىراق تاماقتانۋدى، فيزيكالىق بەلسەندىلىكتى جانە ءومىر سالتىنىڭ باسقا وزگەرىستەرىن الماستىرمايدى. 2025 جىلى ددۇ ەرەسەكتەردەگى سەمىزدىكتى ەمدەۋدىڭ ۇزاق مەرزىمدى نۇسقالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە GLP-1 توبىنىڭ پرەپاراتتارىن ۇسىندى. بۇل رەتتە ولاردى قولدانۋ تاماقتانۋدىڭ وزگەرۋىمەن، فيزيكالىق بەلسەندىلىكپەن جانە مىنەز-قۇلىقتى قولداۋمەن ۇيلەستىرىلۋگە ءتيىس.
ەمدەۋدىڭ ماقساتى تارازىداعى تومەن سالماق كورسەتكىشىنە جەتۋ عانا ەمەس. اۋرۋ ءقاۋپىنىڭ تومەندەگەنىن، زات الماسۋ كورسەتكەشتەرىنىڭ، فيزيكالىق جاي-كۇيدىڭ جانە ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارعانىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ەمدەۋ كەزىندە دارىگەر سالماق پەن ونىڭ وزگەرۋىن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بەل شەڭبەرىن، ارتەريالىق قىسىمدى، گليۋكوزا مەن ليپيدتەردىڭ دەڭگەيىن، فيزيكالىق فۋنكسيانى، دەنە قۇرامىن، تاماقتانۋدى جانە پسيحولوگيالىق كۇيدى قاداعالاۋى مۇمكىن. بۇل دەنە سالماعىنىڭ تومەندەۋىن عانا ەمەس، ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ ساۋلىعىنىڭ قالاي وزگەرەتىنىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان ءۇشىن مۇنداي ءتاسىل اسا ماڭىزدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ مىندەتى – سەمىزدىككە شالدىققان ادامداردىڭ سانىن انىقتاۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قاۋىپتەردى مۇمكىندىگىنشە ەرتەرەك بايقاپ، ادامنىڭ جاعدايىن دۇرىس باعالاۋ جانە ونى ۇزاق ۋاقىت باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ.
كەيىنگە قالدىرماستان، ءدال ءقازىر مامانداندىرىلعان سايتتا ءوز دەنە سالماعىڭىزدىڭ يندەكسىن انىقتاي الاتىندىعىڭىزدى ايتا كەتۋ كەرەك. سول جەردە ونىڭ ءمانىن، ياعني قانداي كورسەتكىشتە سالماق قالىپتى، ارتىق نە سەمىزدىك بار دەپ سانالاتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. بۇعان قوسا، سايتتا ءوز ءدسي-ىن ءبىلۋ نەلىكتەن ماڭىزدى ەكەنى جانە ونىمەن قانداي شەكتەۋلەر بايلانىستى بولاتىنى قىسقاشا جانە ۇعىنىقتى تۇردە تۇسىندىرىلەدى.
