2026 جىلعى 23 تامىز، جەكسەنبىدە قازاقستان قۇرىلتاي-جاڭا ءبىر پالاتالى وكىلدى ورگان دەپۋتاتتارىنىڭ العاشقى سايلاۋىن وتكىزەدى، ونى قالىپتاستىرۋ كونستيتۋسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنىڭ بىرىنە اينالادى، دەپ حابارلايدى Qamshy.kz اقپاراتتىق اگەنتتىگى.

الداعى ناۋقان جاڭا زاڭ شىعارۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۇرعىسىنان عانا ەمەس، سونىمەن قاتار قوعامنىڭ جاڭارتىلعان ساياسي جۇيەگە قوسىلۋعا دايىن ەكەندىگىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە دە ماڭىزدى.

ق ر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستاندىق ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىندا قۇرىلتايدىڭ قالىپتاسۋى اشىقتىققا، كاسىپقويلىققا جانە كەڭ قوعامدىق قاتىسۋعا نەگىزدەلگەن زاڭنامالىق بيلىكتىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋدى بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتتى.

قسزي ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ العاشقى سايلاۋ كونستيتۋسيالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى بولاتىنىن جانە كۇشتى ساياسي ينستيتۋتتار، ساراپشىلىق سۇيەمەلدەۋ جانە ازاماتتاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.

بۇل بۇگىنگى كۇننىڭ سوڭعى اسپەكتىسى. مەملەكەتتىك ينستيتۋت قانشالىقتى زاماناۋي بولسا دا، ونىڭ تيىمدىلىگى كوبىنەسە ازاماتتاردىڭ ونى قالىپتاستىرۋعا جانە ودان كەيىنگى جۇمىسقا قانشالىقتى بەلسەندى قاتىساتىندىعىنا بايلانىستى.

سايلاۋعا قاتىسۋدان - ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىككە

سايلاۋ پروسەسىندە ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولى تىكەلەي داۋىس بەرۋدەن الدەقايدا كەڭ. ول ازاماتتاردىڭ حاباردار بولۋىنان، ساياسي كۇن تارتىبىنە قىزىعۋشىلىقتان جانە پارتيالار ۇسىناتىن باعدارلامالاردى ءوز بەتىنشە باعالاۋ قابىلەتىنەن باستالادى.

سايلاۋدىڭ جاڭا مودەلى پارتيالىق باسەكەلەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرادى. قۇرىلتايدىڭ بارلىق 145 دەپۋتاتى ءبىرىڭعاي جالپىۇلتتىق وكرۋگتە پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلانادى. بۇل جەكە ادامدار عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ساياسي باعدارلامالار، يدەيالار مەن كوماندالار دا سايلاۋدى تاڭداۋ ورتالىعىندا ەكەنىن بىلدىرەدى. مۇنداي جاعدايدا ازامات ءپاسسيۆتى باقىلاۋشى ەمەس، زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ تىكەلەي قاتىسۋشىسى بولادى. سايلاۋشىنىڭ حاباردارلىق دەڭگەيى نەعۇرلىم جوعارى بولسا، ساياسي باسەكەلەستىك سوعۇرلىم ماعىنالى بولادى.

بۇل رەتتە قوعامنىڭ قاتىسۋى داۋىس بەرۋ كۇنى اياقتالمايدى. قۇرىلتاي قۇرىلعاننان كەيىن ازاماتتار سايلانعان وكىلدەردىڭ قىزمەتىن باعالاي الادى، زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋدى قاداعالاي الادى، ۇسىنىستار ايتا الادى جانە قوعامدىق تالقىلاۋعا قاتىسا الادى.

فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايگۇل ءسادۋاقاسوۆا اتاپ وتكەندەي، مەملەكەتتىڭ قازىرگى دامۋى مەملەكەتتىڭ، ساياسي پارتيالاردىڭ، ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ، ازاماتتىق قوعام مەن وڭىرلەردىڭ تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىلىن تالاپ ەتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل سايلاۋ كونستيتۋسيالىق قاعيداتتى ىسكە اسىرۋدىڭ پراكتيكالىق تەتىگى بولىپ تابىلادى، وعان سايكەس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جالعىز كوزى حالىق بولىپ تابىلادى.

قوعام سايلاۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا

ازاماتتاردىڭ جاڭا وكىلدى ورگاندى قالىپتاستىرۋعا قاتىسۋعا دايىندىعى تۋرالى الەۋمەتتانۋلىق دەرەكتەر دە ايتادى. ەۋرازيالىق ينتەگراسيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ورازعالي سەلتەيەۆتىڭ قسزي ساراپتامالىق پلاتفورماسىندا ۇسىنعان زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا سۇرالعانداردىڭ 70% - دان استامى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ الداعى سايلاۋىنا قاتىسۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن مالىمدەدى. ساراپشى جوعارى كورسەتكىشتى قوعامنىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ جاڭا مودەلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمەن بايلانىستىرىپ، سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى قۇرىلتايدىڭ بولاشاعى ءۇشىن قوعامدىق زاڭدىلىقتىڭ ماڭىزدى فاكتورى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

الايدا، جوعارى بەلسەندىلىكتىڭ ءوزى ازاماتتىق قوعامنىڭ جەتىلۋىنىڭ جالعىز كورسەتكىشى ەمەس. سايلاۋدان كەيىن ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن جالعاستىرۋعا دايىندىعى، اقپاراتتىلىعى جانە تاڭداۋدىڭ حاباردارلىعى بىردەي ماڭىزدى.

قوعامدىق ديالوگ سايلاۋدان كەيىن اياقتالماۋى كەرەك

نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى قۇرىلتاي مەن قوعام اراسىندا تۇراقتى كەرى بايلانىس ارنالارىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى.

قسزي ساراپتامالىق پلاتفورماسىنىڭ قاتىسۋشىلارى قۇرىلتاي قىزمەتىنە قوعامدىق قاتىسۋ تەتىكتەرىن بولەك تالقىلادى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى الۋا يبرايەۆا مۇنداي قاتىسۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن ينستيتۋسيونالدى تۇردە بەكىتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە، ازاماتتار ۇسىنىستار ەنگىزىپ قانا قويماي، شەشىم قابىلداۋ كەزىندە ولاردىڭ قالاي ەسكەرىلەتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. قوعامدىق قاتىسۋ مۇمكىندىكتەرى نەعۇرلىم كەڭ بولسا، ازاماتتاردىڭ وكىلدى ينستيتۋتتارعا جانە قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىنا دەگەن سەنىمى سوعۇرلىم جوعارى بولادى.

بۇل ماڭىزدى ءسات. قازىرگى ازاماتتىق قوعام تەك قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساراپتاما الاڭدارى عانا ەمەس. ولار سونداي-اق باستاماشىل ازاماتتار، كاسىبي قاۋىمداستىقتار، جاستار بىرلەستىكتەرى، عىلىمي ورتا، ەرىكتىلەر قوزعالىسى جانە وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى.

الماتى ازاماتتىق اليانسىنىڭ ءتوراعاسى قايىرجان ءابدىقالىقوۆ حالىقپەن تۇراقتى كونسۋلتاسيالارسىز جانە ۇەۇ، جاستار، عىلىمي قوعامداستىق پەن وڭىرلەردى بەلسەندى تارتۋسىز تۇراقتى قوعامدىق ديالوگ جۇرگىزۋ مۇمكىن .ستىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، تۇراقتى كەرى بايلانىس، زاڭنامالىق باستامالاردى اشىق تالقىلاۋ جانە ازاماتتاردىڭ كەڭىنەن قاتىسۋى قوعامدىق سەنىمدى نىعايتۋدىڭ جانە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارى بولىپ تابىلادى.

بۇل جەردە رەسمي جانە مازمۇندى قاتىسۋ اراسىنداعى ماڭىزدى شەكارا وتەدى. سايلاۋعا ءبىر رەت كەلۋگە بولادى، ءبىراق قالىپتاسقان بيلىك ورگانىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە قىزىعۋشىلىقتى ساقتاۋ الدەقايدا قيىن جانە ماڭىزدى.

قۇرىلتاي قوعامدىق وكىلدىك الاڭى رەتىندە

وسىلايشا، الداعى سايلاۋدى جاڭا زاڭ شىعارۋشى ورگاندى قالىپتاستىرۋ ءراسىمى رەتىندە عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ ساياسي مادەنيەتىن دامىتۋدىڭ كەزەكتى كەزەڭى رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى.

كۇشتى وكىلدى بيلىك قوعامنىڭ كۇشتى قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل رەتتە جاۋاپكەرشىلىك ەكى جاققا دا جۇكتەلەدى: مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ديالوگتىڭ اشىقتىعى مەن تۇسىنىكتى تەتىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋگە، ال ازاماتتار - قوعامدىق ومىرگە قىزىعۋشىلىق، حاباردار بولۋ جانە قاتىسۋعا دايىن بولۋعا ءتيىس.

23 تامىزدا ازاماتتار قۇرىلتايدا ءوز مۇددەلەرىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك الاتىن ساياسي كۇشتەردى انىقتايدى. ءبىراق وسىدان كەيىن جۇمىستىڭ ماڭىزدى بولىگى باستالادى-تۇراقتى قوعامدىق باقىلاۋ، ديالوگ جانە شەشىمدەردى تالقىلاۋعا قاتىسۋ.

سوندىقتان قۇرىلتايدىڭ قالىپتاسۋىنداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولىن ءبىر فورمۋلامەن انىقتاۋعا بولادى: سايلاۋ ازاماتقا داۋىس بەرەدى، ال ۇنەمى قاتىسۋ بۇل داۋىستى ەستۋگە كومەكتەسەدى.