ۇلى دالا مادەنيەتى: قازاق ويىندارىنداعى تەرەڭ فيلوسوفيا

    اسەل بولات قىزى
    ۇلى دالا مادەنيەتى: قازاق ويىندارىنداعى تەرەڭ فيلوسوفيا فوتو: اشىق دەرەككوز

    قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ويىندارى جاي عانا ويىن-ساۋىق نەمەسە بوس ۋاقىتتى وتكىزۋ ءتاسىلى ەمەس. ۇلى دالانىڭ قولايسىز جاعدايىندا ولار عاسىرلار بويى باتىلدىق، توزىمدىلىك، ستراتەگيالىق ويلاۋ، ءبىرتۇتاستىق جانە داستۇرلەر مەن قۇندىلىقتار ساقتالعان كۇشكە، ينتەللەكتكە دەگەن تەرەڭ قۇرمەت تاربيەلەنگەن ءومىر مەكتەبى رەتىندە قىزمەت ەتتى. ءار جارىستا كوشپەلى ءومىر سالتى، فيلوسوفيا مەن ۇلت رۋحى كورىنىس تاپتى.

    بۇل ماقالادا ءبىز قازاق ۇلتتىق سپورتىنىڭ ءۇش ءىنجۋ-مارجانى: قازاقشا كۇرەستىڭ ەجەلگى ەرەجەسى، ويىن-ساۋىق جانە سەرپىندى كوكپار، سونداي-اق توعىزقۇمالاقتىڭ تەرەڭ زياتكەرلىك ويىنى تۋرالى ايتىپ بەرەمىز.

    قازاقشا كۇرەس – توزىمدىلىكتىڭ كورىنىسى

    قازاقشا كۇرەس – تامىرى عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ەجەلگى جەكپە-جەك تۇرلەرىنىڭ ءبىرى. كوشپەندىلەردىڭ فيزيكالىق كۇشى مەن وزىنە جانە ءوز تۇرىنە قارسى تۇرۋ قابىلەتى بارىنەن بۇرىن باعالاندى. كۇرەس حالىق مەرەكەلەرىنىڭ (توي، اس، ناۋرىز) مىندەتتى ەلەمەنتى بولدى. اۋىلداردا اۋقىمدى تۋرنيرلەر ۇيىمداستىرىلدى – تۇيە پالۋاندار سايىسى، وندا جەڭىمپازدارعا (پالۋاندارعا) باس جۇلدەلەر تابىستالدى. باستاپقى كۇرەستە قاتاڭ جاس نەمەسە سالماق شەكتەۋلەرى بولعان جوق – ناعىز شەبەرلىك پەن ەرىك-جىگەرى بار ادام جەڭەدى.

    پالۋاننىڭ باستى مىندەتى –  قارسىلاسىنان باسىم ءتۇسىپ، جاۋىرىنىن جەرگە تيگىزۋ. بۇيىرگە نەمەسە تىزەگە لاقتىرۋ ءۇشىن ۇپايلار قولمەن بەرىلەدى.

    كوكپار – قايسار جىگىتتەرگە ارنالعان سىناق

    كوكپار (پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا - "سۇر قاسقىر") – بۇل كوماندامەن بىرگە وينايتىن ات سپورتى. بۇل سپورت ءتۇرى جىلقىنى ءمىنسىز باسقارا ءبىلۋدىڭ جانە كوماندالىق رۋحتىڭ كورىنىسى. اڭىز بويىنشا، ەجەلگى ۋاقىتتا اڭشىلار جىرتقىشتاردان ولجاسىن تارتىپ الىپ، ونى اۋىلعا تەزىرەك جەتكىزۋ ءۇشىن بىر-بىرىنە لاقتىرىپ ويناعان. ۋاقىت وتە كەلە بۇل جاۋىنگەرلەردى اتتى اسكەرگە دايىندايتىن ۇلتتىق ويىن-ساۋىققا اينالدى.

    ويىن اياسىندا شاباندوزداردىڭ ەكى كومانداسى ولجاعا تالاسادى. ويىنشىلاردىڭ مىندەتى – ولجانى جەردەن كوتەرۋ، قارسىلاستاردىڭ شابۋىلىنا قاراماستان ونى ۇستاپ تۇرۋ جانە "قازانعا" لاقتىرۋ (قارسىلاستىڭ قاقپاسى).

    بۇگىنگى كۇنى رەسمي سپورتتىق كوكپاردا تايماۋت ۋاقىتى قاتاڭ رەتتەلەدى، قارسىلاستارىن قامشىمەن ۇرۋعا نەمەسە جىلقىلارعا قاساقانا زيان كەلتىرۋگە تىيىم سالىنادى. دەگەنمەن، ويىن قاتىسۋشىلاردان كەرەمەت دەنە شىنىقتىرۋدى، ۇيلەستىرۋدى جانە قورىقپاۋدى تالاپ ەتەدى.

    توعىزقۇمالاق: "دالا الگەبراسى" جانە اقىل لوگيكاسى

    ويىن 18 كىشكەنە تەسىگى بار ارنايى اعاش تاقتادا ("وتاۋ") –  ءار ويىنشىعا 9 جانە ەكى ۇلكەن ساقتاۋ تەسىگى ("قازان") ارقىلى وينالادى. پارتيانىڭ باسىندا 18 تەسىكتىڭ ءارقايسىسىندا ءدال 9 قۇمالاق شارى بار (بارلىعى 162 دانا).

    ويىنشىلار كەزەك-كەزەك ءوز جاعىنداعى ءبىر تەسىكتەن تاستاردى الىپ، ولاردى ساعات تىلىنە قارسى باعىتتا ورنالاستىرادى (ءار كەلەسى تەسىككە ءبىر). ەگەر سوڭعى تاس جاۋدىڭ شۇڭقىرىنا ءتۇسىپ، ونداعى تاستاردىڭ جالپى سانى جۇپ بولىپ كەتسە، ويىنشى وسى تاستاردىڭ بارلىعىن ءوزىنىڭ "قازانىنا"الادى.

    ەگەر سوڭعى تاس قارسىلاستىڭ شۇڭقىرىنداعى شارلاردىڭ سانىن ءدال ۇشكە جەتكىزسە، بۇل تەسىك ويىنشىنىڭ "تۇزدىق" (قاسيەتتى ورىن) دەپ جاريالانادى. ودان ءارى ويىن بارىسىندا جەتكەن بارلىق تاستار اۆتوماتتى تۇردە جۇزدىك يەسىنىڭ قازانىنا كوشەدى.

    ويىن قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى ءوز قازانىندا 81-دەن استام تاس جيناعانعا دەيىن جالعاسادى (جالپى قوردىڭ كوپ بولىگى).

    قازاقتاردىڭ ۇلتتىق ويىندارى – وتكەن مەن قازىرگى اراسىنداعى جاندى كوپىر. ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىن ەرەجەلەردى ساقتاي وتىرىپ، قازاقشا كۇرەس، كوكپار جانە توعىزقۇمالاق بۇگىندە كوشپەندىلەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ويىندارى مەن حالىقارالىق جارىستاردىڭ باعدارلامالارىنا ەنىپ، ەكىنشى تۋىلۋدى باستان كەشۋدە. ولار ەڭ باستىسى تۋرالى ۇيرەتەدى: فيزيكالىق نەمەسە اقىل-ويى مىقتى ادام عانا ەمەس، اتا-بابا داستۇرلەرىن قۇرمەتتەيتىن ادام دا جەڭەدى.

     

    قاتىستى تەگتەر :

    قاتىستى ماقالالار