قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق كاسىپورنى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ مەنشىگىنە قالاي ءوتتى، ونى جاڭعىرتۋعا جۇمسالعان ميللياردتار قايدان كەلدى جانە مەملەكەت بۇل مامىلەدەن نە ۇتتى؟
تاراز قانت زاۋىتىنىڭ قايتا ىسكە قوسىلۋى ءبىر قاراعاندا قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ سالاسى ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى تولىققاندى جۇمىس ىستەمەگەن كاسىپورىن 2025 جىلى جاڭعىرتىلا باستادى. الايدا زاۋىتتىڭ قايتا جاندانۋى قوعامدا باسقا دا ماڭىزدى سۇراقتاردى تۋىنداتتى. كاسىپورىننىڭ رەسەيلىك كاسىپكەرلەر سۆەتلانا جانە پاۆەل دەميدوۆتاردىڭ يەلىگىندە بولۋى، جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ جالپى قۇنى 12،4 ملرد تەڭگەگە باعالانۋى جانە مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ ناقتى كولەمى قوعامدىق تالقىلاۋعا سەبەپ بولدى.
بۇل ماسەلەنى تەك شەتەلدىك ينۆەستوردىڭ قازاقستانداعى بيزنەسىنە قاتىستى داۋ رەتىندە قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ استارىندا ستراتەگيالىق ءوندىرىس ورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ، باسەكەلەستىكتى قورعاۋ، مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ اشىقتىعى جانە ەلدىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى جاتىر. ەڭ ماڭىزدىسى – 12،4 ملرد تەڭگەنىڭ ناقتى قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمى ءالى دە قوعامعا تولىق تۇسىندىرىلگەن جوق.
1. تاراز قانت زاۋىتى كىمنىڭ مەنشىگىنە ءوتتى؟
بۇل وقيعانىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك، كاسىپورىننىڭ مەنشىك اۋىسۋى 2023 جىلدان باستالعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ 2023 جىلعى رەسمي ەسەبىندە «اگروترەيد ۆوستوك» كومپانياسىنىڭ «تسز» ج ش س جارعىلىق كاپيتالىنداعى 100 پايىز ۇلەستى ساتىپ العانى كورسەتىلگەن. بۇعان دەيىن كاسىپورىن سەرىكباي دۇسىمبايەۆتىڭ يەلىگىندە بولعان.
الايدا مامىلە زاڭ تالاپتارىنا قاتىستى سۇراق تۋعىزعان. اگەنتتىك اتالعان ەكونوميكالىق شوعىرلانۋ ءۇشىن الدىن الا كەلىسىم الۋ قاجەت بولعانىن انىقتاپ، «اگروترەيد ۆوستوك» كومپانياسىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان. 2023 جىلعى 17 قازاندا كومپانياعا ءتيىستى ءوتىنىش بەرۋ تۋرالى نۇسقاما شىعارىلىپ، سول جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا اگەنتتىككە ءوتىنىش تۇسكەن. بۇل – جاي عانا الەۋمەتتىك جەلىدەگى بولجام ەمەس، مەملەكەتتىك ورگاننىڭ رەسمي ەسەبىندە تىركەلگەن دەرەك.
قازىرگى تاڭدا «اگروترەيد ۆوستوك» كومپانياسىنىڭ تۇپكىلىكتى يەلەرى – رەسەيلىك كاسىپكەرلەر، ەرلى-زايىپتى سۆەتلانا مەن پاۆەل دەميدوۆتار. ولار رەسەيدەگى ءىرى اگروونەركاسىپتىك حولدينگتەردىڭ ءبىرى سانالاتىن «دومينانت» توبىنا يەلىك ەتەدى. حولدينگ قۇرامىندا جەتى قانت جانە ءتورت ءسۇت زاۋىتى بار. دەمەك، تارازداعى كاسىپورىن شاعىن ينۆەستوردىڭ ەمەس، قانت وندىرىسىندە تاجىريبەسى بار ءىرى اگروبيزنەستىڭ باقىلاۋىنا وتكەن.
1. 12،4 ملرد تەڭگە: ينۆەستيسيا ما، بيۋدجەت قاراجاتى ما؟
قوعامداعى نەگىزگى داۋ وسى تۇستان تۋىندايدى. جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ رەسمي حابارلامالارىندا زاۋىتتى جاڭعىرتۋ جوباسىنىڭ جالپى قۇنى 12،4 ملرد تەڭگە دەپ كورسەتىلگەن. ءبىراق بۇل سومانىڭ قانشاسى جەكە ينۆەستوردىڭ قاراجاتى، قانشاسى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن جۇمسالعانى اشىق جاريالانعان جوق.
مۇندا ەكى ماسەلەنى اجىراتۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – زاۋىتتىڭ تەحنولوگيالىق جابدىقتارىن جاڭارتۋ، وندىرىستىك جەلىلەردى ورناتۋ جانە قۇرىلىس جۇمىستارى. ەكىنشىسى – مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ. اكىمدىك مالىمەتىنشە، ينۆەستورعا قاجەتتى جەر تەلىمدەرى بەرىلىپ، گاز جانە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى شەشىلگەن. الايدا بۇل قولداۋدىڭ اقشالاي قۇنى مەن بيۋدجەتكە تۇسكەن ناقتى سالماعى كورسەتىلمەگەن.
سوندىقتان «12،4 ملرد تەڭگە بيۋدجەتتەن ۇرلاندى» نەمەسە «تولىعىمەن مەملەكەت قارجىلاندىردى» دەۋگە نەگىز جوق. ءبىراق كەرىسىنشە، جوبانىڭ بارلىعى جەكە ينۆەستيسيا ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلدى دەپ تە ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس.
وسى جەردە جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ەربول قاراشوكەيەۆكە، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جانە ءتيىستى قارجى ورگاندارىنا بىرنەشە ساۋال تۋىندايدى: جوبانىڭ قارجىلاندىرۋ قۇرىلىمى قانداي؟ ينۆەستور ينۆەستيسيالىق مىندەتتەمەلەر الدى ما؟ گاز جانە ەلەكتر ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋعا بيۋدجەتتەن قانشا قاراجات جۇمسالدى؟ مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلسە، ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى قالاي باعالاندى؟
1. ماسەلەنىڭ ەڭ ۇلكەن استارى – قازاقستاننىڭ قانتقا تاۋەلدىلىگى
تارازداعى جاعدايدىڭ قوعام ءۇشىن ماڭىزىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ قانت نارىعىنداعى احۋالعا قاراۋ قاجەت.
باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ 2026 جىلعى تامىزدا جاريالاعان تالداۋىنا سايكەس، 2025 جىلى قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنداعى قانتتىڭ 70،4 پايىزى يمپورت ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وتاندىق ءوندىرىستىڭ ۇلەسى نەبارى 29،6 پايىزدى قۇراعان. اگەنتتىك 2022–2026 جىلدارعا ارنالعان قانت سالاسىن دامىتۋ جوسپارىنىڭ ءبىرقاتار كورسەتكىشىنە قول جەتكىزىلمەگەنىن دە اتاپ ءوتتى.
بۇل دەرەك تاراز زاۋىتىنىڭ نەگە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ەكەنىن كورسەتەدى. قازاقستان قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە قولايلى وڭىرلەرگە يە بولعانىمەن، ونى وڭدەيتىن وندىرىستىك قۋات پەن شيكىزات بازاسىنىڭ اراسىندا ءالى دە تەڭگەرىم جوق.
2026 جىلى جامبىل وبلىسىندا قانت قىزىلشاسى 9،9 مىڭ گەكتار القاپقا ەگىلگەن. جوسپار بويىنشا 450 مىڭ توننا ءونىم جيناۋ كوزدەلگەن. ال وبلىستاعى مەركى جانە تاراز زاۋىتتارىنىڭ جيىنتىق وڭدەۋ قۋاتى وسى كولەمدى قابىلداۋعا ەسەپتەلگەن.
دەمەك، تاراز زاۋىتىنىڭ قايتا ىسكە قوسىلۋى تەك ينۆەستوردىڭ تابىسىنا ەمەس، جەرگىلىكتى شارۋالاردىڭ ونىمىنە سۇرانىس قالىپتاستىرۋعا، يمپورتتى ازايتۋعا جانە ىشكى نارىقتىڭ تۇراقتىلىعىنا دا تىكەلەي اسەر ەتۋى ءتيىس.
1. زاۋىت قايتا ىسكە قوسىلدى. ءبىراق ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولادى؟
2026 جىلعى 25 قازاندا تاراز قانت زاۋىتى قانت قىزىلشاسىن قابىلداۋدى باستادى. 29 قازانداعى اكىمدىك مالىمەتى بويىنشا، كاسىپورىن تاۋلىگىنە شامامەن 1 مىڭ توننا شيكىزات قابىلداپ جاتقان. تولىق وندىرىستىك قۋاتقا شىققان كەزدە تاۋلىگىنە 3 مىڭ توننا قىزىلشا وڭدەۋ جوسپارلانعان. جوبانىڭ دايىندىق دەڭگەيى 95 پايىزعا جەتكەنى حابارلاندى. جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا 10 مەردىگەر ۇيىم تارتىلعان.
الايدا رەسمي حابارلامالاردا زاۋىتتىڭ جىلدىق وندىرىستىك قۋاتىنا قاتىستى ايىرماشىلىق بار. كەيبىر دەرەكتەردە 250 مىڭ توننا، ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جوبانى تانىستىرۋ كەزىندەگى مالىمەتىندە 300 مىڭ توننا دەپ كورسەتىلگەن. بۇل كورسەتكىشتىڭ قايسىسى تۇپكىلىكتى بەكىتىلگەنى دە ناقتىلانۋى قاجەت. GOV.KZ +1
ەندىگى ماسەلە – زاۋىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتى ەمەس، ونىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى. قىزىلشا وسىرەتىن شارۋالار ءونىمىن ۋاقىتىندا وتكىزە الا ما؟ كاسىپورىن وتاندىق شيكىزاتتى تۇراقتى قابىلداي ما؟ وندىرىلگەن قانتتىڭ قانشا بولىگى ىشكى نارىققا باعىتتالادى؟ جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق پەن قۇرىلاتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ كولەمى قانداي بولادى؟ ينۆەستوردىڭ ناقتى ەكونوميكالىق ناتيجەسى وسى كورسەتكىشتەر ارقىلى باعالانۋى ءتيىس.
5. مەملەكەت پەن ينۆەستور اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىك
بۇل وقيعانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – مەملەكەتتىڭ جەكە ينۆەستورعا قولداۋ كورسەتۋ ساياساتى. جالپى، شەتەلدىك ينۆەستيسيا تارتۋ ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن قالىپتى تاجىريبە. اسىرەسە ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ىستەمەگەن ءوندىرىس ورنىن قايتا جانداندىرۋعا قارجى سالاتىن ينۆەستوردىڭ كەلۋى وڭ قۇبىلىس.
ءبىراق ستراتەگيالىق ماڭىزى بار كاسىپورىنعا قاتىستى مەملەكەتتىك قولداۋ ناقتى قوعامدىق مىندەتتەمەلەرمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ماسەلەن، ءوندىرىستىڭ بەلگىلى ءبىر كولەمىن قامتاماسىز ەتۋ، جەرگىلىكتى فەرمەرلەرمەن ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارت جاساۋ، جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ، سالىق تولەۋ جانە ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ.
بۇل جەردە قازاقستاننىڭ باسەكەلەستىك ساياساتىنا قاتىستى دا سۇراق بار. 2023 جىلى مونوپولياعا قارسى ورگاننىڭ الدىن الا كەلىسىمىنسىز جاسالعان مامىلە بويىنشا «اگروترەيد ۆوستوك» اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. الايدا كەيىنگى راسىمدەردىڭ تولىق ناتيجەسى مەن مامىلە بويىنشا قابىلدانعان تۇپكىلىكتى شەشىم تۋرالى اشىق اقپاراتتى دا قوعامعا ۇسىنۋ ماڭىزدى.
سوندىقتان ماسەلەنى ينۆەستوردىڭ قاي ەلدەن كەلگەنىمەن عانا بايلانىستىرۋ دۇرىس ەمەس. نەگىزگى ولشەم – قازاقستان زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋى، مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ادىلدىگى جانە كاسىپورىن قىزمەتىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا بەرەتىن ناقتى پايداسى.
تاراز قانت زاۋىتىنىڭ اينالاسىنداعى داۋ – 12،4 ملرد تەڭگەنىڭ ەسەبىنەن الدەقايدا اۋقىمدى ماسەلە. ءبىر جاعىنان، جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى توقتاپ تۇرعان ءوندىرىس قايتا جاندانىپ، وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا مۇمكىندىك اشىلىپ وتىر. ەكىنشى جاعىنان، كاسىپورىننىڭ مەنشىك تاريحى، مونوپولياعا قارسى ورگان تىركەگەن زاڭبۇزۋشىلىق جانە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قارجىلىق كولەمى قوعام تاراپىنان اشىق جاۋاپتى تالاپ ەتەدى.
بۇل جەردە ەڭ باستىسى – ينۆەستوردى كىنالاۋ ەمەس، مەملەكەت پەن جەكە بيزنەستىڭ اراسىنداعى قارجىلىق جانە قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ.
قوعام اتىنان قويىلاتىن باستى سۇراق: ەگەر ستراتەگيالىق كاسىپورىندى جاڭعىرتۋعا 12،4 ملرد تەڭگە ينۆەستيسيا سالىنسا، ونىڭ ناقتى قانشا بولىگى جەكە كاپيتالدان، قانشاسى مەملەكەتتىك رەسۋرستاردان قۇرالدى جانە مەملەكەت وسى قولداۋدىڭ ورنىنا قانداي مىندەتتەمەلەر الدى؟
بۇل سۇراققا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى، قارجى مينيسترلىگى جانە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قۇجاتتارمەن نەگىزدەلگەن جاۋاپ بەرۋى قاجەت.
