(Báıbishemniń qudaǵıy Gúlmıraǵa)
Báıbishemniń zeınetke shyqqanyna bes jyl bolǵan. Meni paıǵambar jasynan asqan soń ıtermelep shyǵardy. Zeınetaqy alyp dastarhan jaıyp, jýyp shaıǵansha shydatpaı júgen noqtamdy qolyma berip, «qurǵaq qasyq...» rahmetin aıtyp «qurmetti demalystasyz» dedi. Bar bolǵany osy. Kim qurmetteıdi? Bilmeımin. Zymyrap ótken on úsh jylda RSÝ-dyń bastyǵy boldym. Shege, topsa, tutqa suraǵysh dostarym kóp bolatyn. «Zeınetke shyqqanyń qutty bolsyn» dep kelip jatqan bireýi joq. Endi olar kimnen alady, bilmeımin. Stoldyń basynda báıbishemiz ekeýmiz shoqıyp otyrmyz. Stolymyzda bir taýyqtyń eki borbaıy, bir sháınek sháı. Araq ishýdi qoıǵyzǵan. «Betińdi qubylaǵa buryp, túzý otyr» deıdi. «Namaz oqy, qudaıǵa jalbaryn, jalǵyz ulyń – Jantaǵyń tezirek úılensin dep tile» deıdi. Men tilemeı júrmin be. Kúnde tileımin. Qý bas ótkiń kelmese úılen deımin. Men qusap jalǵyz bala qushaqtap qalma deımin. Báıbishem bul sózimniń bárin joqqa shyǵaryp, endi bir-eki jylda sháıda qaınatyp beretin jaǵdaıym bola bermes dep kúńkildeıdi. Sary ýaıymǵa salynyp, qyńqyl-syńqylym kóbeıip barady degendi kóp aıtatyn boldy.
Qorasanǵa qoı aıtyp, áýlıe-ámbılerdiń molalaryn jaǵalaıtyn zaman emes. Jaryqtyqtardyń árýaqtary qazir kókbazardyń mańyndaǵy bas meshittiń burysh-buryshtaryna toptasqan bilem. Bilgishter solaı deıdi. Jazǵan qulda sharshaý bar ma? Erterek úılendirip nemere súıgim keletini de ras. Bas meshittiń ishine bas suqbasamda bes aınalyp kelip Pýshkın kóshesiniń tal-daraqtarynyń kóleńkesin kóleńkelep talǵa súıkenip otyra ketem. Árýaqtar aıan bere me dep dámetip kózimdi de jumyp qıaldaımyn, keıde qalǵyp ta ketem. Osy ádetime kózi úırengen ıneniń kózinen ótkendeı, kún súıip totyqqan sulý kelinshek talshybyqtaı ıilip, moınyndaǵy altyn alqasy jarqyrap kózi súzilip ishimdegini oqyp turǵandaı tesile qarap turǵanynan selk ete qaldym. Qatty uıqydan oıanǵandaı taltaıyp ketken aıaq qolymdy jyldam jınap ala qoıdym. Men izdegen árýaq, áýlıe-ámbı, perishte osy shyǵar dep tanyp alaıyn degendeı betine shuqshıa qaradym. Joq, menimen kádimgideı adamsha tilge kelip:
-Sizdi bir qýanysh kútip tur. Sony aıtqaly keldim. Meniń alaqanyma eki júz teńge salyńyz – dedi. Ózimniń de izdep júrgenim sol qýanysh edi, eki júz teńgeni ámıanymnan aldym da, qolym qaltyrap alaqanyna salyp «al aıt» dedim.
-Úıińizdegi qısyq aınany kireberis bosaǵaǵa ilip qoıyńyz. Qýanyshy kóp uzatpaıdy – dedi.
-Aıtqanyń kelsin, aınalaıyn – degenshe eki júz teńge qos anarynyń ortasyna súńgip ketti. Qolymnyń shyǵymy joq adam edim. Jyldam ustata salǵanym qýanyshtyń belgisi bolar úıde qısyq aınanyń bary ras edi. Qalaı bildi dep tań qalyp, es jınaǵanymsha sulý kelinshek alaryn alǵan soń, kelesi bireýdi toqtatyp sáýegeıligin aıtyp turdy. Maǵan kóńil aýdarmady. Áńgimelerin buzbaıyn, «erteń de taýyp alarmyn» dep ornymnan turdym da úıge jetýge asyqtym. Oıymda bul kelinshek «bizdiń úıdegi qısyq aınany qaıdan biledi» dep oıym oıran asyr boldy. Onyń ústine báıbishemniń meniń ár sózime kúmánmen qaraıtyn ádeti bar.
Erteńine aı-sháı joq aınany aldym da, kire beriske esiktiń oń jaǵynan beton qabyrǵany aınanyń qalyńdyǵyndaı etip oıyp, sementpen tas qylyp bekittim. «Aına jańa ornyn tapty» dep báıbishem de qýanyp qaldy. Men báıbishemniń qýanyshyn paıdalanyp:
-Osylaı etsek Jantaǵymyz jyldam úılentin kórinedi.
-Ony kim aıtty?
-Bir kelinshekke pal ashtyrdym.
-Ol qandaı kelinshek? Zeınetke shyǵyp kelinshek izdeı bastadyń ba? Meni «báıbishe» dep áspettegende toqal almaq oıyń bar eken ǵoı. Meni balamen qaldyryp óziń sol kelinshekpen ketkiń bar ǵoı. Eldiń ósegine senbeı júrýshi edim. «Qartaıǵanda kári boz jorǵa shyǵaıyn» dediń be? – dep júregi alyp ushyp dirildep, aýzy basy kógerip shyǵa keldi.
Satyp alǵan aýrýdyń emi tabylýy qıyn. Áńgimeniń osylaı órbıtinin bilgem. Biraq syǵan kelinshektiń «úıińizde bir qýanash bolady» degeni, balanyń úılengeninen basqa qýanysh kútip otyrmaǵanym ózime málim edi, onyń ústine úıde qısyq aınanyń bar ekenin bilgeni meni aldy artyma qaratpady.
Erteńine syǵan kelinshektiń aıtqanyn oryndap Pýshkın kóshesine taǵy keldim. Qudaı qas qylǵanda syǵan kelinshektiń bári uqsas. «Seni keshe kórip edim» deıtin bireýi joq. «Pal ashyp bereıin» dep eshqaısysy júgirmeıdi de. Bet aýyzdaryna suqtana qarap úsh kún júrdim. «Syǵandarǵa aldanyp qalǵan jalǵyz men emes qoı» dep ózimdi ózim jubattym da Pýshkın kóshesine kelgendi qoıdym.
Aıdyń kúnniń amanynda Jantaǵym aıaq qoly balǵadaı, kóıleginiń etegimen balamdy eki orap alatyndaı qyzdy úıge ertip ákeldi. Keshegi ózim kórgen syǵan kelinshekten aýmaıtyn, moınyna altyn alqa, monshaq taǵyp qoısa tap sonyń ózi dersiń. İshim jylyp sala berdi. Báıbishem de mıyǵynan kúlip «osy bizge kelin bolatyn bala ǵoı» dep aınalyp tolǵanyp júrdi. Tańerteń jumysqa keterde, keshke jumystan kelgende betimizden súıip ezýinen kúlki arylmaıdy. Asqanada ydys-aıaqtyń sybdyryn shyǵarmaı dámdi tamaqtardy kelistirip jasaıdy. Báıbishemniń qoly bosap, arqa basy keńip qaldy. Ekeýmizde «kelinnen» uıat bolady dep sybyrlap sóıleskenge kóshtik.
Úsh aı óte shyqty. Balam, meniń Jantaǵym «Úılenemiz, toı jasa» degen talap qoıdy. «Kelinniń» áke sheshesin surap, týǵan týysqandarynan kimder baryn bilgimiz kelip «baryp tanysaıyq» degende, sheshemniń atyn bilmeı-aq qoıyńyzdar ol oryssha, jáı qazaqshalap «qudaǵı» deńizder dep bizdi ıemdenip aldy da:
-Meniń atym Qaımaq, balańyzdyń aty Jantaq qandaı jarasymdy. Qandaı jaqsy at taýyp qoıǵansyzdar, aıtyńyzshy? – dep báıbisheme qarady. Báıbishem erinbeı jalyqpaı táptishtep ala jóneldi.
-Jantaqqa aıaǵym aýyr kezinde aıaǵym isip, syzdap, kók tamyrlary bileýlenip kóringen kezde jantaq degen tikenek shóppen emdelip qulan taza aıyǵyp kettim. Sol tikenek shóptiń qurmetine balanyń atyn Jantaq qoıdyq dep maǵan rastatyp qoıdy.
-Jantaq degen jaqsy shóp eken ǵoı. Vazaǵa salyp gúl ornyna qoıaıyq – dep Jantaqqa qoshtatyp qoıdy da:
- Meniń sheshem meni jaryq dúnıege ákelerde qaımaqqa jerik bolypty. Qansha jese de toımaıdy eken. Biz monǵol merkitteriniń astanasy bolǵan Merkit aýlynyń, «Jalǵyz tal» qystaǵynda turdyq. Qystaqtaǵy sıyry bar úılerdiń qaımaǵyn jınattyryp aldyrady eken. Ol da az kórinip ortalyqtaǵy Merkit aýlynan ákem Qudýardy jumsap qaıyr suratqandaı, aqshaǵa bolsa da sattyryp aldyryp nan qospaı tolǵap jutyp otyratynyn ákem aıtyp otyratyn. Sodan aman esen bosanǵanda meniń atymdy Qaımaq qoıypty.
Mynaý áńgimeden keıin «sheshesin kórip qyzyn al» degen maqal jadymda júretin. Biraq bári kesh edi. Úsh aı Jantaǵymnyń qasynda jatyp, qolynan dám tatyp, erteli kesh betimizden súıgizip «endi shesheńdi kórip, toı jasaýǵa sonan soń qamdanaıyq» dep qaıtip aıtam. Esime Qazdaýysty Qazybek bıdiń ákesi Keldibek bıdiń kózi qylı, aıaǵy qısyq qyzdy alardaǵy sózin medeý tuttym. «Qaımaǵyn pisken súttiń aldym qalqyp» demep pe edi. Sol sheshemizden Qazdaýysty Qazybek bı týǵanyn tarıhtan oqyǵanmyn. Osyny medeý tuttym da ile shala qudalyqqa barýǵa asyqtym. Merkit aýyly degeniń qyrǵyzbenen irgeles taý bókterindegi jer eken. «Jalǵyz tal» qystaǵyna jol kórsetýshiler syǵandardyń arbasy ersili-qarsyly júrip jatqan jolǵa tússeńiz jyldam barasyz dep qol siltep jiberdi. Úsh-tórt arbadan ozyp, bes-alty arbany qarsy kezdestirip qystaqqa da keldik. Qujynaǵan kúımeli arbalar, arqa jony jarqyraǵan jaraý attar qańtarýly, arbaǵa baılanǵan. Syǵandardyń aq ordasy sıaqty. Erkek kindikten basqa uzyn kóılekti ot jaǵyp, qazan kóterip jatqan áıel kórinbeıdi. Qudasyn qudaıyndaı kútetin abyr-sabyr bolyp jatqan el joq. Baratynymyz bir apta buryn habarlanǵan. Bul qalaı degen kóńilge kirbiń túsip, qarnymyz ashyńqyrap mashınadan tústik. Sálemdesken bojbandaı qara dáýdi qaptap júrgen syǵannyń birýi eken dep:
-Áı, «Jalǵyz tal» degen qystaq osy jer me?» dep suradyq.
-Osy – dedi dáý qara.
-Qudýardyń úıi qaısy? – dedik.
-Osy – dedi sabazym. Onda Qudýardy shaqyr, quda keldi dep aıt.
-Men Qudýarmyn – dep esikti kórsetti. Biz úsh adam ishke kirdik. Stol jasalǵan, neshe túrli taǵamǵa toltyryp qoıǵan. Jaǵalaı qoıylǵan ústelge jaıǵastyq. Atyn aıtpaǵan qudaǵı jaǵalaı otyrǵan bes kelinshekti tanystyrdy. Báriniń aty oryssha bolyp shyqty. Men shydaı almaı «oryspen quda bolǵaly kelgenim joq, jańaǵy Qudýar quda qaıda?» dep basyp qaldym. Qasymdaǵylar da «quda qaıda» dep meni qoshtap jatty.
-Quda sizderge daıyndyq jumysymen syrtta júr – degen qudaǵıdyń sózine qaramaı maǵan taıaý otyrǵan qudasha Qudýar qudany shaqyryp keldi. Qasyma shaqyryp edim, qudaǵı qolynan tartyp janyna otyrǵyzyp aldy. Úı ıesi bolǵan soń tórge shyqqysy kelmegen bolar dep ári qaraı úndemeı qaldyq.
Sháı ishilip, shyny-aıaq jınalyp, men dıvanǵa jaıǵastym. Menimen rúmka qaǵystyrǵan qudashaǵa jaqyndap, shúıirkelesip sóz tarttym.
-Atyńyz kim bolady? – dedim sypaıylap.
- Taná. Qazaqsha – Tyrjıma. Qulaǵym qaǵys estigendeı bolyp, qaıta suraýǵa uıaldym da, arǵy jaǵynda otyrǵan qudashanyń atyn suradym. Beti búlk etpeı:
-Syqsıma dedi. Shanshardyń qýlaryndaı meni mazaq qylaıyn dep otyr ma dep qýystansamda úshinshisiniń atyn suradym.
- Qyrjıma – dedi. Kúlýge uıalyp, siz anekdot aıtyp otyrsyz ba? – dedim.
-Úıbaı! Myna kisi maǵan senbeı otyr – dep shıq-shıq kúldi. Menimen erip kelgen kisiler de qyzdyń kúlkisine tańdanyp qulaqtary túrik otyr eken «Báke, qaıtesiz qazbalap, múmkin ras shyǵar. Qazaqtar qoıa beredi ǵoı «Itbaı, Túlkibaı, Qasqyrbaı» dep meni sabama túsirdi. Quda, qudaǵıdyń syrtqa shyǵyp ketkenin paıdalanyp, qyzy úıde de aıtpaı qoıǵanyn eske alyp:
-Qudaǵıdyń aty kim? – dedim.
- Krıstına. Syǵan podrýjka-qatarlary qazir de Ksúsha dep ataıdy dedi. Qazaqshasyn ózinen surańyz. Kishi sińlimizdiń aty Burtıma dep ornynan turyp ketti.
Qazaqy dástúrmen «óli-tirisine» dep ózimiz ákelgen qoıdyń basyn men ertip ákelgen moldanyń aldyna qoıdy. Tisi qaǵylmaı, shala úıitilgeni kórinip tur edi ezýinen bir kertip aýyzyna salǵan bolyp dastarhandaǵy tarelkanyń erneýine jasyrdy da Qudýar qudaǵa usynyp:
-Erteń kórshilerińe aýyz tıgiz – dep qol jalǵap jiberdi. Qudaǵı:
-Jaqsylap mújimedińiz be? – dep sypaıylap, basty Qudýarǵa ustatpaı bizde kórshi joq. Syǵandar bas jemeıdi, olar taýyq jeıdi – dedi . Moldanyń qalǵan tamaqqa tábeti shappaı selqos qaldy da, dastarhan qaıyrýǵa asyǵyp:
-Jol soǵyp sharshap keldik, demalǵanymyz durys bolar – dedi.
Qudamyz dep kelgen úsh qonaqqa bir bólmege tósek salyp berdi. Kópke deıin uıyqtaı almaı sybyrlasyp sóılesip jattyq.
-Qudańa bolaıyn, qudaǵıyń aýzyn qaqpaılap sóıletpeıdi eken. Momyn ba, álde máńgúrt pe, rýy kim eken bilesiń be? – dedi molda Baıat.
-Qypshaqtyń «qyryqpyshaǵy» kórinedi – dedim.
-«Qyryqpyshaq» degendi estigenim joq. «Qyryqmyltyq» degendi estigenmin. Erteń ózinen qaıta surashy – dedi molda Baıat.
Tańerteń erte turdyq. Quda samaýrynǵa aǵash jaryp sháı qaınatyp júrgen sıaqty. Jaqyndap kelip qaı el bolasyń dedim. Qypshaq «qyryqpyshaq» bolamyz dedi. Sol kezde qudaǵıdyń daýsy ashshylaý shyǵyp qudamdy shaqyryp aldy.
Syǵandar arbalaryn jegip jol júrgeli jatyr eken, attaryna qyzyǵa qarap kóp turdyq. Jaraý attar kúımeli arbalardy saldyr-gúldir etkizip jym-jylas kózden ǵaıyp boldy. Burqyraǵan shańdary ǵana qaldy.
Túnde shapan jaýlyǵymyzdy, kıt-mıtimizdi tapsyryp molda batasyn bergen. Túski astan keıin jolǵa shyqtyq. Araqpen qyshtaǵandaı bolsa «sen qaırat kórsetesiń» dep alyp shyqqan dosym kenezesi keýip qalǵandaı «qorjynǵa ne salypty» degen soń qorjynnyń ishine qol júgirtsem qolyma eshteńe ilikpedi. Qazir Merkittiń ortalyǵyna jeteıik, sol jerden qorjyndy toltyramyz dep bos shyǵyp, uıalǵan qolymdy óz qaltama saldym.
Toı da ótti. Kelindi bolyp masaırap qaldym. Kóp uzamaı qudaǵıym keldi. Balańyzdy bólek shyǵaryńyz, bolmasa qyzdy alyp ketem dep qıǵylyq saldy. «Atasy men kelini bir týaletke barǵany, uıat emes pe» dep soqty. «Qudaǵı qoıa tur, shyda, nemereli bolaıyq, jaqyn qaldy» degenime kónbeı kelindi qarsy aıdap saldy. Betimizden súıip júrgen kelinimiz, betimzden tyrnap shyǵa keldi. Syǵan qudaǵıdy sen taptyń dep býynsyz jerden pyshaq uryp báıbishem shyǵa keldi. «Eki ottyń ortasynda qaldym» degen osy eken. Qasarysyp kóp júrdim. Aýrýhanaǵa da jatyp qaldym. Kóńil suraǵan bolyp qudaǵıym keledi. Qasynda sińlisi bar, qaısysy Tyrjıma, qaısysy Qyrjıma ajyratyp úlgermegen kezim, balańdy bólek shyǵardan basqa áńgimesi joq. Shynymdy aıtaıyn dedi qudaǵıym:
-Bizder, ata-ene syılap kórmegen adamdarmyz. Ózim kósheden qosylyp, kóseý ustap kórgen joqpyn. Qudýar úıinen qýylyp, qoltyǵyma kelip panalady. Menen basqa barar jer, júrer jol, shyǵar shyńy joq. Otymyzben kirip, kúlimizben shyǵady. Sińlilerim de sol bir-bir kúıeýge tıip shyqqan. Qaımaqtyń mańdaıyna jazylǵan da sol shyǵar. Bólek shyǵarmasańyz alyp ketem.
Qabaǵy qarsy aıyrylyp, toń minez kórsetken balam da keldi. «Úıde tynyshtyq joq, Qaımaq túnimen jylap shyǵady, bólek shyǵar» dep qısaıyp murny salbyrap ketipti. Amal joq bólek shyǵardym. Kóp uzamaı nemereli boldym. Qulaǵymnyń tynyshtalǵanyna da on jyl, bes nemereli boldym. Eki jylda bir nemere – qandaı baqyt. Osy baqytty qudaǵıym kóp kórip qyzyna kelip: «balańdy asyraısyń ba, bizdi asyraısyń ba? Bes balanyń alımenti de bizge jetedi» dep doń aıbat kórsetedi eken. Hat tasýshylyq qyzmetin tastap úıde otyrǵan Qaımaq kelinim qaıta buzyldy. Betten alyp, tóske shapty. Qudaǵıdyń otyrǵan úıleri baıdan shyqqan bes qyzben, shaly men jeteýine tarlyq jasapty. Kóship jatqan nemisterdiń úıinen úlken úı kerek bolypty. Otyrǵan úıin syǵandarǵa qaldyryp qonys jańǵyrtpaq. Bul iske Jantaqtyń ákesi kedergi bolyp tur eken. Qalaıda sodan qutylý kerek dep maqsat qoıypty.
Jantaqtyń úıine qudaǵı qonaqqa kelip, báıbishemdi sháıǵa shaqyryp ketken. Qaıtarynda paketke qoıdyń pisirilgen jalǵyz sıraǵyn «qudaǵa aýyz tıgizińiz» dep berip jiberipti. Qasıettep bergen sıraǵyn sháı ústinde maǵan berip:
-Qudaǵıdyń bunysy nesi jalǵyz sıraqqa eki-úsh túıir et qospaǵany qalaı? – dep tańdanǵanynan maǵan qarady. Men:
-SHáıdiń aldynda et asylyp pa edi?
-Joq. Aýlynan alyp kelipti.
-Onda dastarhanǵa qoıma. Syǵandar bas sıraq jemeıdi. Solardyń qaldyǵyn alyp kelip bizderdi asyramaq bolǵany ǵoı, ózine qaıtaryp ber.
- Ádirem qalsyn. Itke tastaımyn – dedi burqan talqany shyqqan báıbishem. Qudaǵıyńdy ábden basyńa sekirttiń. Bul ne mazaǵy. Mende de aqyl joq. Jalǵyz sıraqty nege aldym eken? Ózine ózi ashýlanyp aıaq astynan urys keris shyǵyp, ishken sháıimizdiń berekesi ketti.
Bir apta ótpeı jaqsy kóretin qudasham Taná (Tyrjıma) qalta telofonyma yzbandap:
-Sizge pisken qoıdyń basyn aparyp beredi. Jemeńizder – dedi de telefonyn óshire saldy. Kimniń ákelip beretinin túsindirip aıtpady. Ań-tań bolyp qaldym da, báıbisheme «kimde-kim qoıdyń basyn ákelip berse alma» dep eskerttim. Biz aýzymyzdy jaýyp úlgergenimizshe kelinim-Qaımaq paketke salynyp oralǵan zatty «qudaǵılaryńyz berip jiberipti» dep ákep berdi. İshimiz qylp ete qalsa da «rahmetimizdi» aıtyp alyp qaldyq. «Aýzy kúıgen úrlep ishedi» degendeı muzdatqyshqa qoımaı tamaqtardyń qaldyǵyn salatyn jáshiktiń qasyna qoıdy. Kelin ketken soń izin sýytpaı dalaǵa alyp shyǵyp paketin ashpastan qoqys konteınerine aparyp tastady. Tyrjıma qudashama ózim telefon soǵyp «bastyń» mán jaıyn suradym.
-Qudaǵıyńyzǵa aıtpańyz. Ol «bas» syǵandarǵa dýalattyrylǵan, qarǵysqa ushyratatyn «bas». Kóńlim bosap, týra kelgen ajaldan aman qalǵandaı qudashama degen rızashylyqpen, adamdyq nıetin burynǵydanda jaqsy kóre bastadym da:
-Oraýyn ashpastan qoqysqa tastattym – dedim janym jadyrap.
-Qańǵybastar alyp jep qoıatyn boldy ǵoı. Jerge kómip tastaý kerek edi – dep renjip qaldy. Qaıtip, qaıta baryp qoqystyń ishin aralap júredi. Obaly qudaǵıǵa dep báıbishem sirińke jaǵyp as úıdiń ishin ózinshe dızenfeksıalap «qarǵys dýalardy» alastatyp bilgishsinip júr.
Ata-babalarymyz «synyqtan basqanyń bári juǵady» dep qalaı taýyp aıtqan. Meniń qudaǵıym «Jalǵyz tal» qystaǵynda týyp ósken. Sheshesi asqan sulý adam bolypty. Ataqty úlken kisiler – aqyn, jazýshy, ártister at izin salyp, kórkine qyzyǵyp, kelip ketip bir tildesip qalýǵa qumartyp turady eken. Óleń arnap, jazǵan kórkem shyǵarmalaryna prototıp etip alyp sulýlyǵyn dáriptep «Qamar sulý» dep esimin de ózgertipti. Gazet qıyndylaryn kórsetip Tanányń (Tyrjıma) maqtanǵany bar. Sol Qamar sulý qyzdarym menen de sulý bolar dep esimderin Qyrtıma, Tyrjıma, Qyrjıma, Syqsıma, Burtıma atapty. Zamannyń orystanyp bara jatqanyn, eki qazaqtyń birimen-biri oryssha sóılesetinin sezgen bolar. Ázirshe til kózden aman bolǵanyn qudaıdan tilep, óskende jaqsy esimderdi ózderi taýyp alar dep úmit artypty. Alty qyzdyń altyndaı anasy tolysqan shaǵynda elýge jetpeı, ári taımaı, erkek bitkendi tamsandyryp, úzdiktirip júrip kenetten qaıtys bolypty. Jastaı qalǵan alty qyz syǵandardyń ortasynda ósip boı jetipti. Qudanyń qudyretimen alty qyzdyń úlkeni meniń qudaǵıym boldy. Júris turysy, minez qulqy, qolyńdaǵyny tartyp alatyn ábjildigi, aldyńdy boljap aqyl aıtqyshtyǵy syǵannyń kelinshekterinen asyp túsedi. Meniń kelinim Qaımaqqa ondaı minez darymaǵan. Biraq qudaǵıymnyń aıtqanyn jerge tastamaıdy. Qalada naǵashysynyń qolynda oqyp, qanyna syǵan minezin sińirip úlgermegen eken. Soǵan da táýbá!
Aq túıeniń qaryny jarlyp altynshy nemerem dúnıege keldi. Qudaǵıymnyń jatqanyna jeti-segiz aı bolǵan. Qudýar qudama bir qap kortopıa, bir qap un qaldyrsa, sodan jeti-segiz túrli tamaq jasap ishedi eken. Ot jaǵyp kúl shyǵarǵannan basqa ermegi joq, úıden uzap shyqpaı syǵan dostarynyń tapqanynan azyn-aýlaq qol úzdik tabysy bar. Táýeldilik zamanynda qatyndar: «ólim Qudaıdan, tamaq baıdan» deıdi eken. Egemendiktiń erkekteri: «ajal Alladan, tamaq bazardaǵy qatynnan» dep ándetip úlgeripti. «Ár aýyldyń ıti ártúrli úredi» degen osy.
Nemerem qyrqynan shyqqannan soń qudaǵı ketip qalǵan shyǵar, nemeremdi kóreıin dep Jantaǵymnyń úıine bardym. Saý basyma saqına izdep mezgilsiz kelippin. Burynǵy aıqaı-uıqaılary jeńil arterelıadan atylǵan daıyndyq oqtary eken. Búgin katúshadan oq jaýdyryldy. Qudaǵıymnyń jyrtıǵan kózi shatynap:
-Balanyń atyn sen (siz emes) nege qoıasyń? Nemere kerek bolsa toqal alyp bala týǵyzyp al, jeti-segiz aıdan beri bosqa jatyrmyn ba? Shydamnyń da shegi bar, eslı pravdý govorıt Jantaq ne tvoı syn. Ot kogo rodıla my znaem dep orysshalap ala jóneldi. Syǵyraıǵan kózi yzaqorlyqtan jasqa tolyp bajbańdap julqynǵanda keń kóıleginiń etegi jelp-jelp etedi. Entigin basa almaı, aýzynyń kóbigin súrtýge de dármeni kelmeı burqyraǵan bylapytyn ári qaraı jalǵastyrdy.
-Biz seniń oıdaǵy-qyrdaǵy qylmysyńnyń bárinde bilemiz.
- Ony qaıdan bildiń – dedim ishteı kijinip, oryssha sózine jaýap taba almaı qanym basyma shapshyp.
- Aýysqannan.
- Ol pále tiri me edi? Aıtatyny baıaǵy shege, topsa, esiktiń tutqasy shyǵar. Kisi óltirip, urlyq jasaǵanym joq. Bilgenińnen qalma – dedim boıymdy tiktep, shyǵýǵa yńǵaılanyp. As úı bólmesinen kelinimniń daýysy shyqty.
- Seniń ákeń bizdi taıaqpen urdy, polısaıǵa tapsyramyz, jyndyqanaǵa ótkizemiz, tez qaıyt – dep yzbandap jatqanyn estidim. Sirá Jantaqpen sóılesip jatqan bolar dep topshyladym. Qudaǵıymnyń sózin estigennen keıin ári-sári bolyp úıge ázer jettim. Úıge jetkenimshe báıbishemdi telefonmen sybap-sıpap jarylýǵa daıyndap qoıypty. Jańaǵy estigenderim az bolǵandaı qatty qaınaǵan qazandaı burq-sarq etip «ol úıde neń bar edi, qudaǵıyńnyń emshegin emeıin dep bardyń ba?» «Neǵyp, nemereshil bolyp qaldyń? Jantaq kelgenen soń-aq, baratyn edik qoı. Seniń de, meniń de estimegenimiz qalmady, ózimizge de sol kerek. Jantaq aıtyp edi ǵoı, «men joqta úıge barmańdar» dep, nege bardyń? Dıvanda basymdy jastyqpen qymtap jatyp qara terge túsip uıyqtap ketippin.
Jaqsy tús kórippin. Alty nemeremniń ortasynda jatyrmyn, ózim ósirgen baý-baqshanyń, alma, óriktiń kóleńkesi. Báıbishemniń kútimindegi búldirgen men qaraqat ta jaqynda óz jemisin beripti. Terip jep bet aýyzdary qyp-qyzyl bolyp júr. Ne degen baqyt! Qartaıǵan shaǵymda asyr salyp, aınalamda ata-atalap ústime shyǵyp sekirip erkeleıdi. Osylardyń qyzyǵyn kórip qudaǵıym tatý tátti aralasyp júrse qandaı qyzyq. Meniń syǵan qudaǵıyma ne jetpeıdi eken? Kelinim-Qaımaqqa «Batyr» Ana degen ataq bergen, tósinde altyn alqasy jarqyraıdy. Qıalym qıaǵa ushyp zeınetaqymdy jınap baý-baqshanyń ortasyna kelinime eskertkish qoıǵym kelip ketti. Óz baý-baqsham ǵoı, kimniń qandaı sharýasy bar. Nemerelerim úshin kelinim Qaımaqtyń buryn sońdy bajyldap baqyldaǵanyn keshiremin. Qudaǵı qansha syǵanshalap Jantaqtyń janyn jaralasada óz balam ǵoı, óz qolymdy ózim kesem be? Syǵan qudaǵı qyzyna kelýdi toqtatqanyna biraz bolyp qalǵan edi ish qusadan beti bir jolata ári qarap ketipti degen habar keldi. «Qudýary qul da bolsa, qudaı qosqan qudam edi» eńsesin basa bergen aıqaı shýdan qutylǵanyna men de jeńildep qaldym. Toıdan keıin kórmegenime yrdý-dyrdýmen kóp jyldar ótken eken. Endi shaqyrsam keletin shyǵar dep oıladym. Tórde qus jastyqty qushaqtatyp jatqyzyp báıbishemniń shala qaınaǵan sary sháıin ishkizer sáti túsken sekildi.
Sol Qudýar qudamnyń aty jóni qurdymǵa ketetin boldy dep qudaǵıym ýaıymdaýshy edi, bórik kıgen erkek emespiz be, shýyldap júrgen baldyzdaryna jolatpaı qorasynyń esigin basqa jaǵynan shyǵartyp úılendirsek degen oı sap ete qaldy. «Nemere súıgiń kelse toqal al» degen syǵan qudaǵıdyń sózi maǵan emes, Qudýardyń enshisine tıgeli tur. Menen álde qaıda jas qoı. Múmkin uldy bolar degen qýanyshtan oıanyp ketippin.
Sadyq SMAǴULOV
