Qazaqstan ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaý baǵytynda dúnıejúzilik qaýymdastyqtyń aldynda úlken abyroıǵa ıe bolyp otyr. Óıtkeni, biz der kezinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japtyq. Qolymyzda bar ıadrolyq qarý arsenalynan óz erkimizben bas tarttyq. Sonyń arqasynda Qazaqstanǵa degen senim paıda boldy. Álem bizdiń osy izgiligimizdi syılaıdy, - dep málimdedi memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Gaagadaǵy otandyq jýrnalıserge arnalǵan brıfıńte. Elbasy Qazaqstannyń ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtýda birneshe jahandyq bastamalar kótergenin atap aıtty. Eń bastysy, qazaqstandyq kóshbasshynyń sol bastamalary álemdik deńgeıde qoldaý tabýda. Máselen, jer júzindegi 200-den astam memleketti biriktiretin BUU 29 tamyzdy – Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsylyq kúni dep jarıalap, arnaıy rezolúsıa qabyldady. Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýsyzdanýǵa shaqyrǵan ómirsheń bastamalarynyń biri – 2006 jyly Semeıde qol qoıylǵan Ortalyq Azıadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaq týraly kelisim. Osy kelisim-shartqa qosylǵan memleketter Ortalyq Azıada ıadrolyq qarýdy jáne onyń komponentterin, basqa da ıadrolyq jarylǵysh qurylǵylardy jasaý, satyp alý jáne ornalastyrýǵa tyıym salatyn mindettemelerdi moınyna aldy. Osylaısha, aımaq elderi saıası erik-jigerin tanytý arqyly ıadrolyq qarýdy taratpaý tártibin nyǵaıtýǵa, aımaqtyq jáne halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge batyl qadam jasady. Al BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn elimizge jasaǵan sapary kezinde Nursultan Nazarbaevty álemdi qarýsyzdandyrý úderisine basshylyq etýge laıyqty birden-bir tulǵa dep ataǵan edi. Minekı, batyl da baısaldy Elbasymyz Gaagadaǵy úshinshi jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik samıtinde de birqatar bastamalar kóterdi. Atap aıtqanda, Nursultan Nazarbaev Iadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisim-sharttyń jıi-jıi buzylatynyn, ony buzǵandarǵa eshqandaı sanksıa qoldanylmaıtynyn ashyq aıtty. Bul oraıda májbúrlegennen basqa amal joq. Sebebi, halyqaralyq quqyqty buzǵan memleketter ol úshin jaýapqa tartylýy tıis. «Degenmen, osydan 100 jyl buryn bolǵan oqıǵalar (birinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalýy – T.T.) qaıtalanady dep oılamaımyn. Ol ýaqytta jappaı qyryp-joıatyn qarý-jaraq bolǵan joq. Eger taǵy bir dúnıejúzilik soǵystyń órti tutanatyn bolsa, onda adamzattyq órkenıettiń tolyqtaı joıylyp ketýine qaýip tóneri sózsiz. Sondyqtan, bul máseleni barlyq álemdegi memleketter jaqsylap baǵamdaǵany abzal. Osyǵan oraı, bizdiń tarapymyzdan aıtylǵan BUU-nyń sheńberinde jalpyǵa ortaq ıadrolyq qarýsyzdaný týraly Paktini qabyldaý – ózekti bolyp tabylady jáne óte oryndy dep baǵalanýda», - dedi Qazaqstan Prezıdenti. Prezıdenttiń paıymdaýynsha, búgingi tańda álemniń barlyq memleketteri daý-janjaldardy taıtalassyz jáne jahandyq silkinissiz sheshýdiń tıimdi ekenin túsinip otyr. Alaıda, kez-kelgen jaǵdaıda qandaı da bir jekelegen memlekettiń múddesi basqalardan asyp turmaýy shart. Samıtterdiń bolashaǵy jónindegi beıresmı plenarlyq sesıada sóz sóılegen Nursultan Nazarbaev joǵary deńgeıdegi kezdesýlerdi araǵa 4-5 jyl salyp ótkizýdi usyndy. Sóıtip, mundaı tájirıbeni jalǵastyrý qajettiginiń birneshe sebepterine toqtaldy. Ol qazir álemde atom energetıkasynyń «qaıta órleý» dáýiri baıqalyp otyrǵanyn tilge tıek etti. Bul úderis sezimtal tehnologıalar men materıaldarǵa, ıadrolyq lańkestiktiń qaýip-qateriniń artýyna ákelip soǵýy múmkin. Sondyqtan, Elbasy ıadrolyq lańkestikke qarsy, onyń túp-tamyryn joıýǵa birlesip kúresýge shaqyrdy. – Sonymen qatar, lańkestikke qarsy júrgizilgen naýqan memleketterdiń beıbit ıadrolyq baǵdarlamalaryn, tehnologıa men jabdyqtar, tájirıbe men bilimin almasý quqyn shektemeýi kerek. Mysaly, Qazaqstan AES-laryna arnalǵan ıadrolyq otynnyń tolyq sıklin óndirýdi jáne atom stansıalaryn salýdy josparlap otyr,- dedi memleket basshysy. Qazirgi tańda halyqaralyq qaýipsizdikke tónetin eń úlken qaterdiń biri – ıadrolyq lańkestik ekendigi belgili. Úshinshi jahandyq qaýipsizdik samıtine qatysqan 60-qa jýyq álemdik kóshbasshylar da osy máselege zor alańdaýshylyq bildirdi. Atap aıtarlyǵy, jahandyq qaýipsizdik samıterinde bul másele kún tártibinen túsken emes. Óıtken sebebi, barlyq memleketter óz aýmaǵyndaǵy ıadrolyq materıaldar men olardyń qaldyqtaryna qatań baqylaý jasap otyrǵan joq. Gaagadaǵy samıtte bul máselege erekshe kóńil bólinip, talqyǵa tústi. Árıne, atom medısınada, áskerı jáne t.b. salalarda qoldanylady. Sondyqtan, baqylaý óte qatań jáne sapaly bolýy kerek. Bul oraıda, Qazaqstan Prezıdenti MAGATE sıaqty halyqaralyq uıymnyń róli men bedelin arttyrýǵa kúsh salý kerektigin málimdedi. Bul jerde baqylaý MAGATE sıaqty halyqaralyq uıym arqyly júrgizilgeni durys, sonda onyń ashyqtyǵyna kepildik beriledi,- dedi Elbasy. Iadrolyq qaldyqtardy qatań baqylaýdyń Qazaqstanǵa tikeleı qatysy bar. Sebebi, buryn Aqtaý qalasynda atom elektr stansıasy bolǵany málim. Sol stansıada qoldanylǵan zattardyń keıbiri saqtalǵan. Ekinshiden, Qazaqstan ýran óndirýden álem boıynsha aldyńǵy oryndardyń birin ıelenedi. Iaǵnı, ýran rýdasynyń baqylaýsyz taramaýyn qadaǵalap otyrǵanymyz abzal. Eń bastysy, samıt sońynan oǵan qatysýshy elder atom materıaldarynyń keıbir aram pıǵyldy toptardyń qolyna túspeý qajettigi týraly úndeý jasady. Nursultan Nazarbaev Gaagadaǵy jıynda Qazaqstannyń Taıaý Shyǵysta ıadrolyq qarýdan azat jańa aımaqtardyń qurylýyna qoldaý bildiretinin jetkizdi. – Biz «ıadrolyq bestik» memleketteriniń Ortalyq Azıadaǵy ıadrolyq qarýdan azat aımaq týraly kelisim-shartqa qosylǵan elderdiń qaýipsizdigine jaǵymsyz kepildik berý týraly hattamaǵa tezirek qol qoıylady dep senemiz,- dedi ol. Elbasynyń aıtýynsha, ıadrolyq materıaldar qaýipsizdiginiń jahandyq ındeksinde Qazaqstan 15-shi orynda tur. Bizdiń mundaı bıikke kóterilýimizge saıası jáne ekonomıkalyq turaqtylyq, tıimdi zańnamamyz jáne sybaılas jemqorlyqpen jemisti kúresimiz yqpal etti. Semeıdegi ıadrolyq polıgondy jaýyp, álemdegi qýaty jóninen tórtinshi orynda turǵan ıadrolyq arsenalymyzdan bas tartqannan keıin, Qazaqstan AQSH jáne Reseımen birlesip polıgonnyń ınfraqurylymyn tolyqtaı joıdy, - dedi N. Nazarbaev. Osylaısha, búgingi tańda barlyq memleketterdi ıadrolyq qarýsyz álemge shaqyrýdyń jańa bir paraǵy jazyldy. Al beıbitshiliksúıgish Qazaqstan ǵalamshardaǵy tatýlyq pen tynyshtyqty saqtaý bizdiń árqaısymyzǵa baılanysty ekendigin taǵy dáleldep berdi. Tańatar TABYNULY