Qadirli dostarym, jas bala tárbıesine qatysty jeke chatqa túsip jatatyn ótinishterińizge yńǵaılap ortaq bir post jazam dep ýáde bergen edim. Jaýabym sál sozylyp ketse, aıypqa buıyrmaǵaısyzdar. Pedagog bolmasam da, post-sovettik jáne batystyq bilim berý júıesi men tálim-tárbıe tásilderin qatar baqylap kórgen adam retinde tájirıbemdi ortaǵa salýymdy qalaǵandaryńyzdy túsinem. Mundaı senim artqandaryńyzǵa raqmet.
"Balany basqa balamen salystyryp ósirý qanshalyqty durys?" dep suraýshylarǵa aıtarym – múldem salystyrmańyzdar. Óıtkeni, ár bala árqıly otbasynda týyp, ár basqa qundylyqtar ortasynda tárbıelenip jatqan, ártúrli qasıet, minez jáne erekshelik ıelengen ındıvıdýým. "Pálensheniń balasyn qarashy, nege sol qusap ot bolyp janyp turmaısyń?" nemese "Túgensheniń balasy sıaqty nege salmaqty bolyp júrmeısiń?" degen eskertpeler balanyń jigerin jasyta túsedi, kemdik-qorlyq sezimin týdyrady, joq jerden Pálenshe men Túgensheniń balalaryn jek kórip ketýine túrtki bolady, eń bastysy ózine ǵana tán erekshe qabileti men qasıetin baǵalaýy jáne damytýy kesheýildeıdi. Balańyz: "Nege Pálenbaı sıaqty algebra men geometrıany jaqsy túsine almaımyn?" dep surasa, "Qal-qadaryń jetken jerge deıin tyrys, qarǵam, eldiń bári matematık bolmaıdy, seniń til úırený jáne tarıhty zerdeleý qabiletiń erekshe, sol jaǵyna kóbirek kúsh salaıyq" degen jón. "Túgenbaı qusap dene shynyqtyrýdan alda emespin, áljýazbyn" dep qamyqsa, "Aınalaıyn-oý, barlyq pánnen sypyra úzdik shyǵý shart emes qoı, júgirý men sekirýge joq bolsań da, esep pen sýretke kúshtisiń. Ár adamnyń ózine tán myqty qabileti bolady. Bul ómirdegi maqsat - sol myqty qabiletti ushtap, qoǵamǵa paıda qylý" dep úıretken abzal.
"Bala tárbıesine qatysty ata-áje, ata-eneniń keńesterine buljytpaı qulaq túrgen durys pa?" degen saýalǵa jaýap berý qıyndaý. Bul máselege qatysty ata-ananyń dıplomatıa tásilderin qoldanǵany durys. Mysaly, ata-ájesi qazirgi zamanaýı tehnologıa qurylǵylarynan habarsyz bolsa, jańa nárseniń bárine kúdikpen qarap, nemeresiniń barsha kompúter, planshet pen smartfon ataýlyny qoldanýyna qarsy shyǵýy múmkin. Ondaı jaǵdaıda kún saıyn az ýaqyt bólip, paıdaly qosymshalardy qoldaný arqyly balanyń saýatyn ashatyn hám bilimin tereńdetetin tásilderdiń bar ekenin úlken kisilerge eń áýeli uqtyrý kerek. Onyń eń keremet bir joly - úlken adamdardyń ózine kompúter, smartfon men planshetti qoldaný tıimdiligin sezindirip, túrli aqparattyq jáne áleýmettik jelilerdi paıdalanýdy úıretip qoıý. Biraq kúndelikti turmysqa jáne jas sábıdiń kútimine qatysty (qonaq kútý etıkasy, jas balanyń jelin shyǵarý, ishin júrgizý, kekirtý, sylaý, jabysqan jaýyrynyn ashý, jotasynan tiken-túgin shyǵarý, t.b.) úlken adamdardyń praktıkalyq keńesterine qulaq asqan jón. Óıtkeni bul keńester - ǵasyrlar boıy synalyp, shyńdalǵan tásilder jınaǵy. Taǵy bir mańyzdy jaıt - úıdegi úlken kisilerdiń qushaǵyn balańyzdyń ara-tura pana tabatyn "qaýipsiz terıtorıa" retinde sezinýine qarsy bolmańyz. Usaq-túıek tentektigi úshin aıybyn sezinip, sizdiń renishińizden qorqyp, ata-ájesiniń qanaty astyna tyǵylyp jatsa, eshqashan "atashkasy men apashkasy baıa-shaıa qyp jiberdi" dep balanyń bul qasıetti terıtorıasyna basa-kóktep kirmeńiz. Shekaradan qaıtyńyz, tek ata-ájesine nemerelerine naqty ne máselege qatysty eskertý jasap qoıý kerek ekenin jeke jaǵdaıda aıta salyńyz. Bulaısha isteseńiz, ata-ájesiniń de mereı-mártebesi ósedi, nemeresi de úlken kisilerdi aqylmen arqalanyp, keıin qateligi úshin áke-sheshesinen ǵafý ótinýdi úırenedi.
"Balaǵa daýys kóterý kerek pe, joq pa?" degen sıaqty suraqtarǵa qatysty aıtarym - baj-buj etip, burq-sarq qaınap ursýdan paıda joq, kózine tike qarap turyp, salmaqty túrde eskertý jasaý áldeqaıda áserli ádis. Balamen qarym-qatynasta shyn ashýlanyp, emosıaǵa berilseńiz, sózińiz ótpeıdi. "Ótirik ashýlaný", ıaǵnı sergek aqylǵa salyp zildileý únmen sóılesý arqyly dıalogtan múldem basqasha nátıje shyǵara alasyz.
"Qyz bala tárbıesinde ákeniń alar orny qandaı?" Ákeler qyz bala tárbıesinde kóbine jumsaq pozısıaly advokat tarapqa aınala qalady. Sheshesinen eskertý alǵan saıyn qyz bala ákesine shaǵymdanady, ony ózin kez-kelgen jaǵdaıda aqtap alatyn qorǵan kóredi. Bul - tárbıe isine ýaqyt bólip, kúsh shyǵarýdan qashqaqtaıtyn álsiz áke strategıasynyń saldary. Qyz ósirip otyrsyn, ıa ul ósirip otyrsyn, er adam tárbıe máselesine kelgende áıelimen búge-shigesine deıin kelisilgen ortaq strategıa qalyptastyrýy kerek. Sonda baryp bolashaqta "qyzyń ózińniń kopıań, baryp turǵan qyrsyq", "ulyń senen aýmaı qalǵan jalqaý" degen áńgime týmaıdy.
Kelesi postymda kompúter oıyndaryna táýeldilik pen shetelde balanyń ana tili men mádenıetin saqtap qalýy týraly saýaldarǵa bilgenimshe jaýap jazam hám aǵylshyn tilindegi sońǵy jarıalanǵan tárbıe kitaptary týraly maǵlumat berýge tyrysam.
Ǵalym Boqashtyń Feısbýktegi paraqshasynan alyndy
