Áleýmettanýshy Juma-Nazar Somjúrek qazaquni.kz saıtynda osyndaı derek keltirdi, - dep habarlaıdy Qamshy.kz.

«Jer satylady, shetelge 25 jylǵa, ásirese, Qytaıǵa jalǵa beriledi» degen habar dúńk etip estilgennen beri júregimiz jaı soqpaı dúńkildep soǵatyn boldy. Kúndiz kúlkimiz, túnde uıqymyz buzyldy. Prezıdentimiz ol zańsyz qabyldanǵan zańǵa jyl aıaǵyna deıin maratorıı jarıalap, jer komısıasy qurylyp, jumys jasaı bastaǵannan keıin, onyń ár keńesiniń nátıjesin maıdan-urys dalasynan jetken habardaı júregimiz lúpildep, qobaljyp kútetin boldyq. Ondaǵy qos Muhtar bastaǵan halyq ókilderi, ult patrıottarynyń ár sózin ınternet jelisinen demimizdi ishke tartyp otyryp oqyp, tyńdaıtyn boldyq. Jer qaıǵysy bar qaıǵydan aýyr bolady eken ǵoı. Biraq, qaıǵyrmaq tursyn jerdi sataıyq dep jelpildep júrgender týraly ne aıtýǵa bolady?!

Jer komısıasy ázirshe qalypty jumys jasap jatyr. Oblystarda ótkizilip júrgen keńesterde de jergilikti halyqpen pikirlesýde. Jer komısıasyndaǵy halyq ókilderi saýsaqpen sanarlyqtaı. Biraq olar az bolsa da kópteı, eldiń sózin keńeste tamasha aıtyp jetkizýde. Búgingi betke aıtar Buqar jyraýymyz Muhtar Shahanovtyń máseleni ótkir qoıýy, jas saıasatker Muhtar Taıjannyń baısaldylyǵy, Dos Kóshimniń joıqyn logıkalyq qısynǵa qurylǵan sheshendik tujyrym, paıymdary eldi súısindirýde, úmitimizdi úpilep, senimimizdi nyǵaıta túsýde.

Komısıadaǵy halyq ókilderi birte-birte jer satý kerek degenderdiń de kózqarastaryn ózgertip jatyr.Halyq ókilderiniń artynda qalyń halyq tur. Bir ǵana mysal keltireıik. Taıaýdaǵy aıtysta Aıbek Qalıev jer týraly batyl syndardy aıta bastaǵannan-aq halyq ony «jaraısyń,jasa-jasanyń» astyna alyp,ár shýmaǵy saıyn shatyrlata qol soǵyp dúrkirep ketti. Mine, Komısıadaǵy jáne jalpy jer satqyshtarǵa halyq jaýaby.

Internet jelisine kirip, el tynysyn tyńdap otyrsaq,odan týǵan hadqyńnyń tamyr soǵysy, júrek lúpili estilip, búgingi jaı-kúıi, oı-pikiri, ul-qyzdarynyń oı órisi, saıası kózqarastary, áleýmettik belsendilikteri belgili bolyp, kózge anyq kórinip turady. Bizde demokratıa joq dep júrsek, ol osy áleýmettik jelide júr eken.Gazetter jasyryp, telearnalar aıta almaǵan shyndyqtardy munda shyńǵyrtyp aıtyp jatady.Jáne munda eshteńemen qorqytyp, eshkimniń aýzyna qaqpaq qoıa almaısyń. Úkimetke de, bılikke de, jekelegen sheneýnikterge de «Qaırat degen atym bar, atam deseń atyńdar» degendeı, aıtaryn qasqıyp turyp aıtyp salady. «Oıpyrmaı, myna aqyndy jaýyp tastamasa jarar edi» dep qaýiptenesiń. FB aqyndary bizge qaraǵanda batyr bolady eken. Moıyndaımyz, batyldyqtaryna bas ıemiz. Olar halyqty oıatqan ústine oıata túsýde.

Mamyr aıynda mıtıńige shaqyrý kezinde qarapaıym halyq saıası saýaty men oı óristeriniń joǵary ekenin, azamattyq ustanymdarynyń da tastaı berik ekenin kórsetti. Áleýmettik jelilerde: «Jerdi satqyzbaımyz, sheteldikterge,ásirese, qytaılarǵa 25 jylǵa jalǵa da bergizbeımiz! Erteń balalarymyz ben nemerelerimizdiń qytaılyqtarǵa qul bolyp júrýine jol bermeımiz! Odan da jerimizdi qorǵap, kúreste ózimiz qurban bolaıyq.Keshe biz úshin kúresip qurban bolǵan Qaırat pen Lázzattardan janymyz artyq emes. Jerimiz úshin jan pıda!» dep jastar jar salyp jatty. Sonda «Jeltoqsandyqtardyń muzǵa jaqqan alaýy sónbegen eken-aý, olar jastardyń júregine sol alaýdy máńgi sónbeıtindeı etip, jaǵyp ketken eken ǵoı» dep tebirendik.

Bir qaıran qalarlyǵy, aq basty akademıkterimiz ben ataqty ǵalymdarymyzdyń jáne basqa qoǵam qaıratkeleri sanatyndaǵy azamattardyń,ákimder men mınıstrlerdiń geopolıtıkadan saıası saýatynyń saıazdyǵy, azamattyq pozısıa-ustanymdarynyń joqtyǵy, Qabdesh Jumadilov, Dýlat Isabekov, Ǵabbas Qabyshovtan basqa jazýshylarymyzdyń aıaǵynyń astyndaǵy qara jerdi qyryq ret satsa da, myńq etpeı, qyńq etpeı otyra beretinderi, búgingi ekonomıka men qazirgi qaryn toqtyǵyn ǵana kúıttep, el men jerdiń, erteń dúnıege keletin bolshaq urpaqtyń taǵdyryn múldem oılamaıtyndary jan shoshytady.

Prezıdent maratorıi jarıalanysymen jer kodeksin halyq túsinbeı jatyr dep, ony satý men sheteldikterge uzaq merizimge jalǵa berýdiń asa paıdaly ekenin, solaı jasasaq aýyl sharýashylyǵymyz ben ekonomıkamyzdyń qaýyrt órkendeı jóneletinin aıtyp, gazetterde kún saıyn etekteı maqalalarda jazyp, eldi jappaı úgitteı bastady. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 13 mamyr kúngi sanynda elge belgili aıtýly ǵalymdarymyzdyń biriniń bir bettik maqalasy jaryq kórdi. Ol AQSH-tan bastap sonaý Avstralıaǵa deıingi ondaǵan memleketterdi erinbeı-jalyqpaı tizip shyǵyp, solardyń bárinde de jerdiń kóbi jeke menshikterde ekenin, shetelderge satylyp ta, jalǵa da berilip jatqanyn aıta kelip, sodan ol memleketterdiń zardap shegip jatpaǵanyn, sóıtsek bizdiń de eshteńemiz ketpeıtinin,jer jekeshelense ıesi ony keremetteı qulpyrtyp jiberetinin aıtyp «saýatsyz» halyqtyń saýatyn ashýǵa barynsha tyrysyp baqqan. Mundaı pikirdi biriniń aýzyna biri túkirip qoıǵandaı basqa da ataqty akademıkter men ǵalymdar jazyp,aıtyp jatty.

Olar solaı deı otyryp, kezinde kandıdattyq, doktorlyq dısertasıa qorǵap,ǵalym atanǵan taqyryptarynan uzaı almaǵanyn, oı-óristeri tar sheńberde qalyp qoıǵanyn, ekonomıka-ekonomıka dep júrip, týǵan halqy men memlekettiń búgingi ǵana emes, bolashaq taǵdyryn tereń oılaıtyn bıikke kóterile almaǵandaryn, geopolıtıkadan habarlary shamaly ekenin anyq kórsetti. L.Vovenarg degen saıası qaıratker: «Polıtıka – samoe velıkoe ız vseh znanıı!» degen danyshpandyq sóz qaldyryp ketipti. Al endi álemniń kóp elderinde jerge jekemenshik bar, biz de sóıteıik, dep jelpildep júrgen joǵarydaǵy ǵalymdardyń pikirin Saıasat atty uly ǵylymnyń qatal tezine salyp kórelik.

Birinshiden, mysalǵa alynǵan kapıtalısik memleketterdiń júzdegen jyldyq ábden qalyptasqan tarıhy men bılik basyndaǵylardyń qalaýynsha buza berýine jol bermeıtin myqty zańdary bar.Halqynyń basym kópshiligi óz ana tilderinde ıaǵnı memlekettik tilde sóıleıitin negizgi ulttar. Ata zańdary azamattarynyń konstıtýsıalyq quqyqtaryn buljytpaı qorǵaıdy. Úkimet basshysy zań buzsa, otstavkaǵa jiberedi, qylmysy aýyr bolsa, aýyr jaza qoldanyp aıamaı sottaıdy, tipti, ólim jazasyna kesedi. Olarda bılik halyqqa baǵynady , soǵan qyzymet etedi.Al bizde she? Jaraıdy, bas jaǵyna baryspaı-aq qoıalyq.

Ekinshiden, ol memleketter qaı jerde, biz qaı jerde ornalasqanbyz? Oý, qurmetti ǵalymdar men oqymystylar, kartaǵa qarasańdarshy! Eki alyp memlekettiń ortasynda jatyrmyz, qos basty samuryqtyń tyrnaǵy men jeti basty aıdahardyń dál aýzynda turmyz. Oılaǵanda júregimiz eriksiz dir etedi. Jerimiz keń, dalamyz dalıǵan alyp bolǵanymen, halqymyz az. Sol uly dalamyzdy qalaı qorǵap, aman saqtaımyz, dep alań bolýdyń ornyna, qytaıǵa 25 jylǵa, tipti, odan da uzaq merzimge jalǵa bere bereıik deýshilerge ne deýge bolady?! Deıtin sóz tappaısyz.Biz tappaǵanmen ınternet jelilerinde olardy «otanyn satqan opasyzdar» dep, jerden alyp jerge salyp, qarǵap-silep jatyr. Al endi qytaıǵa 25 jylǵa bir mıllıon gektar jerdi jalǵa bersek ne bolatynyn aıtaıyq.

Qytaı úkimeti sol jalǵa alǵan jerimizde jumys isteıtin adamdardyń 80 paıyzy óz jumysshylarymyz ıaǵnı qytaılyqtar bolýy kerek dep talap qoıyp otyr.Ol talapty oryndaısyz. Ár gektar jerde keminde eki adam jumys isteıdi eken.Sonda eki mıllıon qytaı keledi degen sóz. Ári qaraı tyńdańyz. «Jer kodeksinde jer sheteldikterge satylmaıdy, tek Qazaqstan azamattaryna satylady» degen bap bar, dep halyqty tynyshtandyrmaq bolyp talaı úgit sóz aıtyldy. Munyń bos sóz ekeni ınternette de, jer komısıasy keńesterinde de ábden áshkerelendi. Sheteldikter Qazaqstanda 5 jyl tursa jáne qazaqstan azamatshasyna úılense, azamattyq ala alady dep,ózimizge ózimiz or qazyp qoıǵan zań bar. Sol bap boıynsha qytaılyqtar qazaq qyzdaryna úılenip ,azamattyqty qosa alyp,álgi jalǵa alǵan jerlerin shetinen jekeshelendirip, satyp ala bermeı me. Olar qazirdiń ózinde qazaq qyzdaryna kóptep úılenip jatyr. 25 jylda 2 mıllıon qytaıdyń jartsysy solaı úılenip, bir mıllıon gektar jerdi tolyqtaı satyp alatyny sózsiz.

Taǵy aıtarymyz, 25 jylda elimizde qytaılyqtar 3 mıllıonǵa jetýi ábden múmkin.Sosyn olardy qaıta shyǵara almaısyz. Osyǵan oraı mynadaı mysal keltireıik. Ótken ǵasyrdyń jetpisinshy jyldary Soltústik Vetnam men Ońtústik Vetnam arasynda birneshe jyl boıy qyrǵyn soǵys boldy. Ońtústik Vetnamǵa Amerıka kómektesti. Soltústik Vetnam sosıalısik qoǵam ornatyp jatqan. Kompartıa kósemi Ho Shı Mın kómek surap Moskva men Pekınge baryp kelip, mınıstrleri men áker basylaryn jınap keńes ótkizedi. Ol Keńes Odaǵynyń qarjy men qarý beretinin, biraq jaıaý ásker bere almaıtynyn, al Qytaı bolsa qarýǵa qosa bir mıllıon soldat berýge daıyn ekenin aıtyp, qaısysynyń kómegin alaıyq dep saýal tastaıdy. Sonda olar «irgedegi ári qarý, ári ásker beremiz dep otyrǵan Qytaı kómegin alaıyq» desedi. Ho Shın Mın olardy tyńdap bolyp: « Erteń soǵys bitken soń, Keńes Odaǵy bergen barlyq qarý-jaraqtar ózimizde qalady, sosyn myńdaǵan áskerı keńesshileri eline qaıtady, al Qytaıdyń bir mıllıon soldatyna taǵy da bir mıllıon qyzmet kórsetetin adamdary qosa keledi. Onyń bárin erteń elden shyǵara almaımyz osynda qalyp qoıady. Sondyqtan Keńes kómegin alǵanymyz durys, adam shyǵynymyz kóp bolady, biraq, Otanymyzdy, memleketimizdiń tutastyǵyn saqtap qalamyz» dep sheshim shyǵarady.

Keńes Odaǵynyń kómegimen Vetnam jeńiske jetti, Amerıka yqpalyndaǵy Ońtústik Vetnamnyń astanasy Saıgondy azat etip, qos Vetnam qosylyp, birtutas memleket boldy. Mine, naǵyz kóregendik geopolıtıkalyq ıaǵnı geografıalyq suńǵyla saıasattyń tálim alarlyq ozyq úlgisi,dep osyny aıtar bolar.Sodan ishi kúıgen Qytaı jańa ǵana zor qurbandyqpen jeńiske jetken Vetnamǵa soǵys ashyp, jerine basyp kirdi.Sol tusta «Tart qolyńdy Vetnamnan!» dep aqyndar óleń jazsaq, álem halyqtary arasha tústi. Qytaı soǵysty toqtatyp,sheginýge májbúr bolǵan. Qazir Vetnam – saıasaty men ekonomıkasy bir-birine saı órkendep kele jatqan sosıalısik el. Ho Shı Mınniń aıtqanyndaı, qytaılarǵa sonshalyqty jerdi sonsha jylǵa jalǵa bersek, olardy eshýaqatta qaıta shyǵara almaımyz

Dostyq degen ýaqytsha, bos sóz. Qytaı dospyz dep júrip, Keńes odaǵyna birneshe ret soǵys ashqan. Sibirde tutqıyldan shabýyl jasap Daman araldaryn basyp alǵan, sodan keıin Jalańashkólde Qazaqstan jerine basyp kirip soǵys bolǵan. Sonaý 18 ǵasyrda Jońǵarıa qalmaqtaryn birin qaldyrmaı qyryp jer betinen joıyp jibergen.Qazir de bizge shyn dos bolyp ishi jylyp bara jatqan joq.Kartalaryna Aral teńizine deıin bizdiń jerimiz dep kórsetip qoıyp, balalary men barshasynyń sanasyna sińirýde.Bizdiń Syrtqy ister mınıstrimiz ben dıplomattarymyz buǵan nege mán bermeıdi?! Netken ashyqaýyzdyq! Saıasattaǵy netken kórsoqyrlyq! – dep eriksiz ashynasyz.

Bul mysaldardy az deseńiz, qazirdiń ózinde batys oblystarymyzda jumys jasap jatqan qytaı kompanılarynyń jumysshylary jergilikti azamattarǵa kóptegen qıanattar jasap, áldeneshe tóbelester boldy. Aýmaqty qarshap tastap, jergilikti júrginshilerdi ótkizbeı kóptegen qıyndyqtar keltirýde. Qazir olarmen oblys ákimi B.Saparbaev kúresip jatyr.Ótken jyly 8 shildede Qazaqmysqa qarasty Aqtoǵaı ken ornynda 21 qytaılyq jumysshy asqanada tóbeles shyǵaryp, 31 adam zardap shekken.Olar erteń 25 jylda mıllıondap kelgende kúnimiz ne bomaq? Qytaılyqtarǵa jalǵa jer bergen Reseı de zardap shegýde.Jaqynda ǵana Irkýtsk oblysy jerindegi qytaıdyń aǵash óńdeý zavodynyń jumysshylary býráttarmen tóbeles shyǵaryp,olardyń jap-jańa jeńil kólikterin traktormen tapap tastaǵan. Býráttar aǵash zavodyn jaýyp, qytaılyqtardy qýyp jiberýdi talap etip: «Olar ózderin okýpanttar sekildi ustap, kerdeń qaǵady» dep jazǵan.

Internette Tájikstan Qytaıdan alǵan qaryzyn óteı almaı, óteýine Taýly Badahshan óńirin berýge májbúr bolǵany týraly birneshe ret habar berildi. Al úkimet basshymyz K.Másimov bolsa, Qytaıdan ústi-ústine mıllıardtap nesıe alýda.Sonymen birge jyl saıyn elimizge keletin qytaı jumysshylarynyń sany kóbeıe túsýde eken. Joǵarydaǵy keltirilgen mysaldardan úkimetimiz sabaq alatyn emes. Qytaıda buryn elshi bolyp istegen Murat Áýezov pen oralman ǵalym, qytaıtaný mamany Dúken Másimhanulynyń jáne basqa saıasatkerlerdiń qytaıdan saqtandyrǵan qanshama maqala eńbekteri jaryq kórdi. Ókinishke qaraı eshkim qulaq aspaıdy. Kesh qalmaı turǵanda saqtyq sharalaryn jasaıyq demekpiz.

Endi úshinshiden, jerdi Qazaqstan azamattaryna jekege satý máselesine kelsek, buǵan halyqtyń basym kópshiligi bútindeı qarsy ekenin bildirýde.Nege deseńiz, respýblıkamyzda qazaq tolyqtaı basymdyqqa áli ıe bolǵan joqpyz.Soltústik oblystarda orys tildi ulttar basym.Óz ana tilimizde, memlekettik tilde áli durys sóıleı almaı jasqanshaqtap júrgenimizdiń bir sebebi sol. Ózge ulttardyń pysyq kásipkerleri túrli joldarmen,aılaly amaldarmen alyp, ıe bolyp otyrǵan aýyl sharýashylyǵy jerleri júz myńdap, mıllıon gektarlap sanalady.V.Kýlagın óziniń ıeliginde 80 myń gektar jer bar ekenin ashyq moıyndady.Munsha jerdiń kólemin kózge elestetý qıyn.Ol úshin ony sharshy kılometrge aınaldyrsaq, aýmaǵy 800 sharshy shaqyrym jer ekeni anyqtalady.Endi ony keı memlekettermen salystyryp kórelik. Domınıka – 754; Bahreın – 695; Sıngapýr -993; Lıhtenshteın -160 sharshy shaqyrym. Bul tórt memleket kartada óz oryndary bar álemge belgili elder. Kýlagınniń jeri aldyńǵy úsheýiniń jerlerimen shamalas,al Lıhtenshteınnen bes ese úlken eken. Demek ol bir memlekettiń jerin ıelenip otyr degen sóz.Erteń ony Kodekste kórsetilgendeı jeńildikpen jarty baǵasyna satyp alyp,jeke tolyq ıesi bolǵannan keıin Qazaqstan úkimetine pysqyrmaı keteri anyq.Arǵy jaǵynda Reseı tur, tipti soǵan qosyla da salady. Eshteńe isteı almaısyz,jeke menshikti qorǵap shyǵa keletin halyqaralyq uıymdar jáne bar. Jerdi sataıyq ta sataıyq dep júrgender osy jaǵyn qalaı oılamaıdy?

Endi Kýlagındi qoıa turyp, «Ivolga-holdıng» JSHS qojaıyny Vasılıı Rozınovtyń jerine kelsek – 700 000 gektar. Bir derekte 500 myń ıaǵnı jarty mıllıon gektar jeri bar delinedi. Sharshy shaqyrymǵa shaqqanda tıisinshe 7 myń – 5 myń kv.km. Jáne bul dúnıe júzi boıynsha 2 orynda turatyn kórsetkish kórinedi. Qudaıym-aý, munshama jerdi ol qalaı ala bergen? Kim qalaı bere bergen deseıshi! Myna memlekettermen salystyryp kórińizder. Brýneı—5,8 myń kv.km; Lúksembýrg—2,6myń kv.km.; Mavrıkıı—2 myń kv.km. Qazaq jerin osynshalyqty tý-talapaı etip kelimsekterge úlestire bergen. Tereshenko men Lýjkovtarda da sonshalyqty jerler bar eken. Lýjkov Reseı azamaty, jerdi túrli quıtyrqy amaldarmen jekeshelendirip zańdastyryp alǵan soń, op-ońaı Reseıine qosyla salady.Olar Qazaqstannyń soltútik oblystaryna burynǵydaı áli kóz alartyp otyr. Kózqarastarynan qaıtar emes. Sony kóre tura bul netken saıası saýatsyzdyq! deısiz eriksiz.

Demek, jer óz azamattarymyzǵa da satylmasyn, shetelge de jalǵa berilmesin!- degen halyqtyń ortaq talaby kúshine enip,oryndalýy tıis.

Bul maqalaǵa meniń oıymnan qosqan eshteńem joq.Internettiń tek Feısbýk jelisinde jazylǵan halyqtyń óz pikirlerin, shashyrap jatqan oılary men usynystaryn,talap-tilekterin jınaqtap,qorytyp berip otyrmyn. Taǵy da pysyqtap aıtaıyq, qarapaıym halyqtyń saıası saýaty ǵalymdar men memleket qaıratkerlerimiz dep júrgen sheneýnikterge, ákimderge qaraǵanda kóp óskenine,kósh ilgeri ketkenine kóz jetti.Olaı bolsa, saıası saýaty joǵary halqymyzǵa súıene otyryp, ekonomıka men saıasatty qatar damytyp,qatar ustap, el basqaratyn kez keldi.

Juma-Nazar SOMJÚREK

áleýmettanýshy

qazaquni.kz saıtynan alyndy