Aıagúl Mantaı - Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaral aýdany, Baıqońys aýylynda dúnıege kelgen. 2009 jyly «Jalyn» baspasynan «Jańbyrly kóktem» atty áńgimeler jınaǵy jaryq kórgen. Ol «Serper» jastar syılyǵynyń laýreaty, Baqqoja Muqaı atyndaǵy ádebı baıqaýdyń júldegeri. 2010 jyly Ádebıet nomınasıasy boıynsha Prezıdent stıpendıasynyń ıegeri, Reseı Halyqtar Dostyǵy Ýnıversıtetiniń túlegi.
Biz bárimiz bir-birimizge óz «aınamyz» arqyly qaraımyz
– Aıagúl, qazir shetelde bilim alyp júrseńizde, feızbýk paraqshasynda elimizde bolyp jatqan ózekti máselelerge óz pikirińizdi bildirip, ótkir oılar jazyp jatasyz. Sizdiń jazýshylyq qyryńyzdy barsha oqyrman qaýym biledi. Biraq búgin biz sizben ádebıet jóninde emes, jalpy ultqa qatysty máseleler tóńireginde suhbat almaqpyz. Siz jalpy elimizde bolyp jatqan nárselerge sergek, basqasha bir «standartty emes» kózqarasta qarap júresiz. Qazirgi qazaqty qanshalyqty mádenıetti halyq dep esepteısiz? Siz úshin halyqtyń mádenıetiniń ólshemi qandaı?
– Búgingi qazaqtyń mádenı deńgeıine jalpylama sıpattama berý qıyn. Búgingi qazaq – keshegi qoıshysyna deıin kitap oqıtyn, «Juldyz» jýrnalyn jazdyryp alatyn, Shekspırdi biletin qazaq emes. Búgingi qazaqty áleýmettik toptarǵa bólip, qandaı dinı aǵymnyń múshesi ekenin anyqtap, olardyń ortaq sıpaty arqyly mádenı deńgeıin paıymdaýǵa bolady. Menińshe, eń mádenıetti adam – aqıqatty, Qudaıdy izdegen adam. Bizdiń bárimizdiń peshenemizge Tolstoı, Gúgo, Gandı bolý jazylǵan joq. Olardyń mısıasy: aqıqatty, Qudaıdy tanyp qana qoımaı, ózgelerge aqıqatty tanyttyrý boldy. Bizdiń mısıamyz – aqıqatty izdeý, ózimiz úshin izdeý. Bizdiń qoǵamnyń qasireti sonda: aqıqatty ózi tanymaı jatyp, Qudaı týraly leksıa oqyǵandy hobbıǵa aınaldyrǵan pendeler kóp.
Biz bárimiz bir-birimizge óz «aınamyz» arqyly qaraımyz. Tipti ózimizdi de óz ishimizdegi aınamyz arqyly kórgimiz keledi. Bılikke de uzaq jyl aına arqyly qarap keldik. Aınany shetke ysyryp, bılikke týra qarap edik, bári shatasyp ketipti, baıaǵyda... Árıne, qoqystan ýtopıa izdep júrgenimizdi buǵan deıin de bildik.
Bizdiń qazirgi qoǵamda eń mádenıetti, tárbıeli adam degenimiz – kónbis, jýas, momyn adam. Óz isiniń kásıbı mamany bolmasa da, olar jumysta uzaq ýaqyt súıretilip júre beredi. Sebebi, óziniń bilimine, talantyna senbeıtin basshylar úshin osyndaı kemshiligin betine baspaıtyn «mádenıetti» adamdarmen jumys isteý tıimdi. Shyn máninde, aqıqatty, shyndyqty aıta almaǵan árqaısymyz rýhanı qylmyskermiz. Adam óltirgen joqpyz, bireýdi uryp, jaraqattaǵan joqpyz, tek ózimizdi tunshyqtyryp, ýlap jatyrmyz. «Jumystan shyǵaryp jibermesin» dep eshteńe aıtpaımyz. Jumysqa súıretilip baryp, súıretilip qaıtamyz. Solaı súıretilip júrgende ómir ótedi. Súıretilip júrgen adamnyń jumysynda nátıje bola ma? Árıne, joq. Qý nápsińiz qanaǵattandy ma? Joq. Bizde mundaı adamdar myń mes, júz myń emes, mıllıon... Biraq olardyń bári oıyńdy ashyq aıtatyn, damyǵan, jaqsy qoǵamda ómir súrgisi keledi. Biraq, shyn máninde, demokratıaly qoǵamdy quratyn, qurýǵa shamasy keletin sol adamdar. Biraq ún qatýǵa, shyndyqty aıtýǵa qorqady.
Qazaq qoǵamy – haos. Bizdiń qoǵamnyń o basta syrtqa shyqqan jarasy ishke túsip ketti. Biraq ol – bizdiń ǵana qoǵamymyz. Onyń dıagnozyn ózimiz ǵana bilemiz. Bilemiz, biraq emdegimiz, emdelgimiz kelmeıdi.
Bala kezimizde bir dosymyzdyń týǵan kúnine bardyq. Úıleriniń edeni tym eski eken. Oınap júrip, aǵash eden synyp, aıaǵymyz jaryqqa kirip ketip, eki-úsheýimiz qulap tústik. Eki jyldan keıin álgi úıge taǵy bardyq. Sol baıaǵy shirigen eden... Anasy «Ana tesikke jaqyndamaı bıleńder» dep eskertti.
Men bul oqıǵany ne úshin esime aldym? Biz qazir bombanyń aınalasynda bılep júrgen jyndy kóbelekter sekildimiz.
«Qazaq jalqaý», «qazaq jatypisher» degen sózdi asa tereń emes, ózine syn kózben qaraı bilmeıtin adam aıtady
– «Qazaq jalqaý», «qazaq jatyp isher» degen sózge qulaqetimiz úırenip ketkeni sonshalyq, tipti mán bermeıtin de boldyq. Sizdiń she, shynymen qazaq jalqaý halyq pa? Naryqtyq qoǵam qazaqqa ne úıretti, qalys qalǵan tusy qandaı?
– Máskeýde nan izdep, qańǵyp júrgen kórshi memleketterdiń azamattaryn kórgen saıyn bir qurbymnyń aıtatyny bar: «Bizdiń qazaq – aqylmen, mımen jumys isteýge qabiletti halyq. Bizdiń bularmen salystyrǵanda áleýmettik jaǵdaıymyz jaqsy bolsa, onyń sebebi ata-babalarymyzdyń jasaǵan kóptegen jaqsy qasıetterimen baılanysty. Sonyń sharapatyn biz kórip jatyrmyz».
«Qazaq jalqaý», «qazaq jatypisher» degen sózdi asa tereń emes, ózine syn kózben qaraı bilmeıtin adam aıtady, menińshe. Árqaısymyz ózimizdi ózgertpeı, eshteńe ózgermeıdi. Bizdiń bılik – bizdiń deńgeıimizdiń kórsetkishi. Bılik ózgermese, demek, biz áli ózimizdi ózgerte almaı jatyrmyz.
Buryn men gazet-jýrnaldardan áıgili tulǵalar týraly maqalalar oqyǵym keletin. «Nege osy taqyrypta eshkim jazbaıdy eken?» dep oılaýshy edim. Meniń qateligim sonda: bireý jazsa dep kúttim. Turaqty túrde jazyp, jarıalap otyratyn eshkimdi kórmedim. Sońǵy kezde osy taqyrypta jıi jazyp júrmin. Demek, basyńa bir oı keldi me, sony bireý iske asyrsa eken dep kútýge bolmaıdy. Bizdiń qazaqtyń ózim baıqaǵan bir kemshiligi: bireý jasasa eken, bireý jasap berse eken dep kútemiz. Ol bireý de «osy isti bireý qolǵa alsa eken» dep kútedi.
Álem ádebıetinen jaqsy shyǵarmalar oqyp otyryp, «osy kitaptyń qazaqsha aýdarmasy joq qoı, sony aýdarmashylar aýdarsa durys bolar edi» dep oılap qoıam. Bul da – qatelik. Oıladym ba, sony ózim qolǵa alýym kerek. Al men ózimdi «Bizdiń qoǵamda aqyl-oı eńbegi baǵalanbaıdy» dep ylǵı da aqtap alam. Qalyń kitapty aýdarý úshin qanshama energıa, ýaqyt ketedi. Kórkem aýdarma jasap otyrǵanda kóńilińde tynyshtyq bolý kerek. Bir jeti kózińniń maıyn taýsyp jazǵan dúnıeńe alǵan qalamaqyń bir túski astan aspasa, kóńilde qaıdaǵy tynyshtyq....
– Qazirgi zamandastaryńyzǵa, ózińizden keıingi býynǵa qanshalyqty kóńilińiz tolady?
– Bizdiń býyn – balalyq shaǵyn urlatqan býyn. Sol sebepti, men olarǵa shamam kelgenshe túsinistikpen qaraýǵa tyrysam. Ózimnen keıingi býynǵa baǵa berý úshin men olardyń álemimen tanys bolýym kerek. Qazir Máskeýde turyp jatqandyqtan ádebıetke kelip jatqan jastarmen, jalpy jas býynmen asa baılanysym joq. Ózime jıi hat jazyp turatyn jas qyz-jigitterdiń taza, shynaıy ekenin bilem. Olarmen ár sóılesken saıyn «Tazalyqtaryn joǵaltyp almasa eken, men bulardyń tazalyǵyna ǵashyqpyn ǵoı» dep kúbirleımin. Rýhanı quldyraýǵa ushyryǵan bizdiń qoǵamdy qutqaratyn da sol: jany taza, shynaıy adamdar.
– Búgingi Qazaqstannyń jastary – táýelsizdiktiń tolqyndary, biraq sol jastardyń saıası belsendiligi kóp baıqalmaı jatady. Olar jaýapkershilikten qorqatyn sıaqty. Onyń sebebi nede dep oılaısyz? Qamsyz, tynysh elde ómir súrýge shúkirshilik etkenderi me, álde toǵysharlyq pa?
– Jastar eshteńege selk etpese, bárine nemquraıly qarasa, onyń sebebin qoǵammen, otbasymen baılanystyrý kerek. Bizde magıstrlik, doktorlyq dısertasıa jazǵanda ǵana emes, eń arysy mektepte shyǵarma jazǵanda da Elbasynyń atyn qosý kerek.
Áke-shesheleriniń páter aqysyn tóleýge shamasy kelmese,bastarynda nesıesi bolyp, kún saıyn úıde urys-keris bolsa, mektep jıi aqsha surap, sheshesi «aqsha joq, bermeımin» dep uryssa, balanyń tulǵalyq bolmysy damymaq túgili, basylyp, janshylyp ketedi. Ózin tulǵa sezingen jas qana pikirin aıta alady.
– Jerdiń satylýy dýmpý týdyryp, barsha halyqty alańdatqan ózekti másele boldy. Aıagúl, Qazaqstanda bolsańyz, «jer satylmasyn!» dep alańǵa shyǵar ma edińiz?
– İsi men kózqarasy qabyspaıtyn adamdardy unatpaımyn. Sol sebepti, «shyǵar edim» dep sizdi sendirýge tyryspaı-aq qoıaıyn.
Maqtandy demeńiz, marqum Áshirbek Syǵaı meni «Janna d’Ark» deıtin. Jalpy qazaqtardy sheteldiń tulǵalaryna teńep jatýyna qarsymyn. Birde Dýlat Isabekov, Áshirbek aǵa úsheýmiz áńgimelesip otyrǵanbyz. Áshirbek aǵa «Janna d’Ark, myna máselege seniń kózqarasyń qalaı?» dep surady. Dýlat aǵa «Janna d’Arkyń ne? Qaryndasyńdy erkeletkiń kelse, Bórte deı salsańshy» dep renjidi. «Qarashy, kózi Janna d’Arktan aýmaıdy ǵoı, aýmaıdy» dep qaljyńdady Áshirbek aǵa. «Sende Janna d’Arkty kózińmen kórip, óleń arnaǵan aqyn sekildi aıttyń ǵoı» dep Dýlat aǵa da kúldi. Men keıin bir áńgimemdi Dýlat aǵa aıtpaqshy, «Bórte» deı saldym.
Tym jas bolsam kerek, ol kisiniń maǵan qoıǵan laqap atyna mán bermedim. Bir kúni Jazýshylar Odaǵynyń qasynda Áshirbek aǵany kórip qaldym. «Janna d’Ark, atylyp ketpeı, bireýler asyp tastamaı, tiri júrsiń be, áıteýir» dep betime aıaı qarady. Bul meniń «Qazaq ádebıeti» gazetiniń basshylyǵymen kelispeı, jumystan ketip jatqan kezim bolatyn.
Orystildi qazaqqa bolsyn, ózge ultqa bolsyn Qazaqstanda qazaqsha sóılemeseń, kún kóre almaıtyndaı sezimdi sezindirer edim
– Siz qolyńyzda bıligi bar sheneýnik bolsańyz, eń aldymen ne ister edińiz?
– Bizdiń qoǵamda áıel adamnyń bılikke kóptep kelýine qarsymyn. Sebebi, bizde bılikte júrgen áıelderdiń basym kópshiligi psıhologıalyq turǵydan bıik laýazymdy qyzmetke daıyn emes. (Er adamdar da dersiz. Kelisem.) Jumys babymen úsh-tórt áıeldiń qyzmet ornyna bardym. Aýyzdarynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵyp, bajyldap aıqaılap, erkekterdi tyrqyratyp, kabınetinen qýyp shyqty. Qol astyndaǵy qyzmetkerler syrtqa shyqqasyn boqtap, qarǵap-silep bara jatty. Áıel adamdar tabıǵatynan jyltyraqqa qumar ǵoı, kóptegen áıelder baılyqty, ataq pen qyzmetti kótere almaı qalady. «Margaret Techer Anglıanyń ekonomıkasyn damytty, qaı jaǵynan bolsyn alǵa súıredi» deıtinderińizdi bilem. Tipti Temir hanym premer-mınıstr bolǵan kezdegi Anglıa men búgingi Qazaqstandy da salystyra almaımyz. «Qazaq áıelderine teńdik berý kerek pe?» degen suraq talqylanyp jatqan kezde aǵylshyn áıelderi jańalyq ashyp jatty.
Bilem, «bılikke áıelderdi kóp jolatpaý kerek» degen pikirim úshin bireýler meni «konservatıvti kózqarastaǵy adam» dep sanaıdy. Iá, bılikke aralasyp júrgen áıelderdiń ishinde er adamdarǵa qaraǵanda qoǵamǵa shynymen paıda keltirip jatqan áıelder bar. Biraq az, óte az.
Men eshqashan sheneýnik bolmaımyn, maǵan eshkim qyzmet usynbaıdy, usynǵan kúnde bas tartam. (Osy sózime senińiz).
Negizgi suraǵyńyzǵa mysal retinde jaýap bereıin. Orystildi qazaqqa bolsyn, ózge ultqa bolsyn Qazaqstanda qazaqsha sóılemeseń, kún kóre almaıtyndaı sezimdi sezindirer edim. Árıne, mádenıetti túrde. «Oryssha bilmeseń, Qazaqstanda ómir súre almaısyń» degen túsinikpen, qorqynyshpen óz otanynda áli qanshama qazaq ómir súrip jatyr.
Ózime «Ózbekáli Jánibekov qazaq teatryn, dástúrli ónerin, jalpy qazaq mádenetin damytty, men sol deńgeıde jumys isteı alam ba?» degen suraqty qoıar edim.
Eshqashan «Meni menen bilimdi, menen talantty adam jutyp jiberedi, sonyń kóleńkesinde qalam» dep qoryqqan emespin. Sebebi, men óte egoıst, ózine óte senimdi adammyn. (Óziniń egoıst ekenin moıyndamaıtyn jáne osy sózdi bireý ózine qarata aıtsa, renjıtin adamdardy eshqashan túsine almaımyn). Aınalama potensıaly myqty adamdardy jınar edim. Shynymen talantty ma, shynymen bilimdi me, jeke basyn unatpasam da «Ol – talant, ol myqty!» dep aıta alam. Meni óte jaqyn biletin qurbylarym bul minezimdi jaqsy biledi.
Suhbattasqan: Aıjan Qalıeva
