Donor bolýdyń sharıǵattaǵy úkimi qandaı? Bul týraly islam.kz saıtynda dintanýshy Abdýsamat Qasym jaýap bergen eken.
Erikti túrde qan berýdi nemese adam aǵzasyn transplantasıalaýdy «donorlyq» deıdi. Transplantasıa degenimiz – bir adamnyń aǵzasyn nemese denesiniń bir bóliginiń tinderin kelesi bir adamǵa salý. Medısınada berýshi adamdy donordeıdi de, alýshyny, ıaǵnı naýqasty resıpıent dep ataıdy. «Dono» – latyn tilinen aýdarǵanda «syılaımyn, qurban etemin» degen maǵynany bildiredi.
Qazirgi tańdaǵy Islam ǵulamalarynyń basym kópshiligi «sharıǵat talaptary aıasynda jáne bilikti dárigerlerdiń maquldaýymen «donorlyqqa» ruqsat» dep otyr. Biraq onda da, donor bolǵan kisige ózine zıany tımeıtin jaǵyn qatań eskerýi kerek. Sondaı-aq, «donorlyqtan» kózdegeni dúnıe tabý emes, kerisinshe ólim aýzynda jatqan jandy aman alyp qalý, onyń syrqatyn jeńildetýge atsalysý sıaqty saýapty is bolýy tıis. Sonda ǵana, Jasaǵan Iemizdiń myna sózine sáıkes izgi is istegen bolyp esepteledi: «...Kimde-kim, bir jandy tiriltse (ólimnen qutqarsa), búkil adamzatty tiriltkenmen teń».
Osyǵan sáıkes Halyqaralyq Islam fıqh uıymynyń 1988 jylǵy, aqpan aıynyń 6-11 aralyǵynda Jıdda qalasynda ótken kezekti, tórtinshi otyrysynda, tómendegideı qaýlylar qabyldandy. Olardy saıyp óter bolsaq:
1. Eger tıgizer paıdasy naqty anyqtalǵan bolsa, kisiniń aǵzasyn, ekinshi bir jerine aýystyrýyna bolady. (Mysaly, aıaǵynyń terisin alyp, betindegi kúıgen terisine qaptaýy sıaqty nemese júregindegi zaqymdalǵan arterıasynyń ornyna, aıaǵynan alynǵan qantamyrdy jalǵaý t.b.). Biraq bul da, tek joıylǵan aǵza men onyń fýnksıasyn qalpyna keltirý maqsatynda nemese (psıhologıalyq ne fızıologıalyq turǵyda zıany bar) boıyndaǵy qandaı da bir kemistikti joıý maqsatynda júzege asýy tıis.
2. Alynǵan jaǵdaıda ózdiginen orny tolyp, qaıta qalpyna keletin aǵzalardyń birin ózgege baǵyshtaýyna ruqsat.Máselen, qan jáne teri osyǵan jatady. Mundaı qadamǵa barǵan kisi aqyl esi durys, ózdiginen sheshim qabyldaı alatyn jastaǵy kisi bolýy tıis.
3. Belgili bir sebeppen operasıa arqyly alynyp tastalǵan aǵzany, ózge aýrý kisige paıdalanýǵa ruqsat. Mysaly, dárigerler tarapynan operasıa arqyly alynyp tastalǵan kózdiń múıizdi qabyǵyn (rogovaıa obolochka), ózge adamnyń kózine ornalastyrýy osyǵan jatady.
4. Tiri adamnyń ómir súrýin tikeleı qamtamasyz etetin aǵzasynyń birin alyp, ony ózgege transplantasıa jasaý, osylaısha óziniń ómirine qaýyp tóndirý – haram. Júrek - osyǵan jatady.
5. Adam ómirin jalǵastyrýyna tikeleı qatysy bolmaǵanymen, ómirine asa qajetti, fýnksıonaldy negizgi aǵzalaryn ózgege transplantasıa jasaýy da – haram. Mysaly, tiri adamnyń eki kózindegi múıizdi qabyǵyn (rogovaıa obolochka) ózgege baǵyshtaýyna tyıym salynady. (Eki kózdiń kórmeýi ómir súrýin toqtatpaǵanymen, ómiriniń ary qaraı ornyqty ári tıanaqty jalǵasýyna kedergi keltiredi)
6. Aman qalýyna nemese ári qaraı salamatty ómir keshýine tikeleı septigin tıgizetin bolsa, ólgen kisiniń jaramdy aǵzasyn (atalyq jáne analyq bezderi sıaqty jynys múshesine qatysty organdary alynbaıdy), aýrý adamǵa transplantasıa jasaýǵa ruqsat. Biraq buǵan aldymen, ólgen kisiniń ólmeı turyp bildirgen rızashylyǵy nemese máıittiń týystary tarapynan ruqsat berilýi kerek.
Alda-jalda týystary tabylmaǵan jaǵdaıda, arnaıy memlekettik quzyrly orynnyń kelisimi kerek.
(موافقة وليّ أمر المسلمين).
7. Eskeretin mańyzdy nárse: Joǵaryda baıandap ótken jaǵdaılardaǵy donorlyq – saýda-sattyqpen júzege aspaýy tıis. Óıtkeni qandaı jaǵdaı bolmasyn, adam aǵzalaryn satylymǵa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Biraq aýrý kisi tek aqsha arqyly ǵana ómirine qajetti aǵzaǵa qol jetkize alatyndaı kúıge tap bolsa, mundaı jaǵdaıda alýshynyń aqshaǵa satyp alýy kúná bolmas deýge negiz bar (فمحل اجتهاد ونظر).
8. Joǵaryda saıyp ótken pýnkttardan tys, osy taqyrypqa qatysty ózge de jaǵdaılar, aldaǵy otyrystarda, sharıǵat úkimderiniń sheńberinde jáne medısına ǵylymynyń málimetterine súıene otyryp zerttelip, zerdelenýi tıis.
Atalmysh máselelerge qosymsha málimet retinde, basqa da ǵalymdardyń tujyrymdaryn bere ketelik:
- Ómiri qyl ushynda turǵan naýqasty aman alyp qalýdyń joly tek aǵza aýystyrýǵa tirelip turǵan jaǵdaıda ǵana transplantasıaǵa ruqsat.
- Tiri adam organızmindegi jupsyz, dara aǵzalardy ózgege transplantasıa etýge ruqsat joq. Mysaly, júrek, baýyr, ókpe t.b.
- Adamnyń tolyqqandy dene bitimin búldiretin, transplantasıaǵa tyıym salynady. Mysaly, bir kózin alyp soqyr etý nemese bir aıaǵyn kesip jarymjan etý t.b.
- Adam organızminde juby bar, dara emes aǵzalardyń biri alynyp, sol aǵzanyń ekinshi syńarymen qaýip-qatersiz ómir keshýge bolatyndyǵy birneshe bilikti medısına mamandary tarapynan naqtylanǵan bolsa, birin qaldyryp, ekinshisin ózge naýqas kisige transpalantasıa jasaýyna ruqsat.
- Atalyq jáne analyq bezderdi transplantasıa etýge bolmaıdy.
- Adam óz erkimen donor bolýǵa nıet bildirýi tıis. Ony donor bolýǵa eshkim májbúrleı almaıdy.
Jalpy alǵanda, donorlyqty qoldaǵan ǵulamalardyń tujyrymdary joǵaryda keltirilgendeı.
Áıtse de, donorlyqqa túbegeıli qarsy shyqqan ǵalymdar da joq emes.
Aıta keteıik, elimizde 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap jańa ereje engizilmek, oǵan sáıkes kez kelgen azamat óziniń aǵzalaryn ólgennen keıin paıdalanýǵa muraǵa qaldyra alady.
