Today.kz ınternet-portalynyń tilshisiniń suraqtaryna "Asyl arna" telearnasynyń basshysy Muhamedjan Tazabekov myrza jaýap berdi.
- Muhamedjan Orazbaıuly, kezdesýge daıyndalar sátte keıipkerimniń buǵan deıingi aıtqan sózderin bir qarap shyǵatyn ádetim bar. Qarap otyrsam, siz - jýrnalıserge suhbat berýden jalyqpaıdy ekensiz. Munyńyzǵa jýrnalıser qaýymynyń atynan rahmet aıtam, árıne. Ekinshiden, áleýmettik jelidegi belsendiligińiz bar. VK deısiz be, ınstagramm, tvıtter, feısbýk deısiz be. Suhbat bolsyn, post bolsyn, ýaǵyz, nasıhat, aqyl, keńes aıtqandy jaqsy kóredi ekensiz. Nelikten? Minezińizdiń ereksheligi me? Pıar qajettilik pe?
- Birinshiden, jýrnalıserdi ádeıi izdep júretin adam emespin. Biraq, bálkı, jýrfak-fılfak bop aralasqan kezden bergi tilshi dostarymnyń kóptiginen bolar, qazirgi beldi qazaqstandyq aqparat quraldaryn basqaryp otyrǵan aǵa-ápkelerimniń, ini-dostarymnyń maǵan degen qurmet-iltıpatynan bolar, "bizdiń arnaǵa, bizdiń gazetke suhbat berseńiz" degen qolqa, ras, jıi túsedi. Biraq bárine birdeı kelisip, bárine birdeı úlgerip suhbat berýdemin dep te aıta almaımyn. Tipti sizdiń oqyp júrgen suhbattaryńyz maǵan ótinish bildirip jatqan jýrnalıserdiń onnan birine ǵana bergen jaýabym bolýy múmkin.
Al ol suhbatardyń nasıhatqa jaqyndaý qurylatyn sebebi - maǵan ózi suraqtar solaı qoıylady. Shoý-bıznestiń, ekonomıkanyń nemese sport salasynyń ókili emespin ǵoı. Otbasylyq, rýhanı baǵyttaǵy arnany basqaryp otyrǵandyqtan, jumysym aǵartýshylyqpen tikeleı baılanysty bolǵandyqtan saýaldar da soǵan oraı týyndaıtyn shyǵar. Múmkin, sol sebepti jaýaptarym nasıhat tıptes kórinip jatqan bolar. Onyń ústine tóńiregimizde jahandanýdyń jalyny laýlap tur. "Oılan da, bil" emes, "oına da, kúldiń" zamany bop tur. Aqyl aıtqyń kelgennen emes, aqyry jaman bolmasa eken degen janashyrlyqtan sóz arnaısyń…
- Demek, bul - minezińizdiń ereksheligi emes qoı? Mysaly, dostaryńyz, týǵan-týystaryńyzdyń arasynda "qarapaıym adamsyz" ba?
- Bilesizder, kishkentaıymnan jurt aldyna aıtysker aqyn retinde shyqtym. Oryndaýshy, jyrshy-termeshi retinde emes, jeke óz oıymdy jurtqa pash etýshi adam retinde tanylyp, oılanýǵa, jurtpen óz oıymyzben bólisýge beıim bolyp, shyǵarmashylyq damýdyń dańǵylyna tústik. Ári úıdiń úlkeni bolǵandyqtan, barlyq qazaqy shańyraqtardaǵydaı bala kezden-aq ini-qaryndastaryma janashyr, aqylshy bolýǵa mindetti boldym. Sóıtip júrip, keıinnen olardyń da otbasylaryna qal-qadarymyzsha sóz kómek jasaı bastadyq. Jáne aǵaıyndarymnyń arasynda alǵashqy bolyp namazǵa kelip, bylaısha aıtqanda, rýxanı tolysa bastaǵasyn, ata dinimizge degen qurmetten bolar, áýletimizdiń úlkeni de, kishisi de kóp máselede meni alǵa salyp, aqyldasa bastady... Al kishkentaıyńnan jurtty úıirip aıtys jasap, qoǵamnyń qordalanǵan problemalaryna ún qosý, únemi aınalańa qam kóńilde júrý - adamnyń minezine, bolmysyna tikeleı áser etedi. Sebebi, tilden ne nárse kóp shyqsa, júrekke sol nárse kóp áser etedi.
- Qupıa bolmasa, qaı jasyńyzdan bastap namazdasyz?
- Jıyrmadan asa bere namaz oqyp bastadym. Jáne bul – erte bastaǵandyq emes. Bilesiz, qazaq "on úshte - otaý ıesi" deıdi. Iaǵnı, endi bala emessiń, azamatsyń degeni. Óz júris-turysyńdy jónde, aınalańa da qaraılaı júr, "qolyńdy mezgilinen kesh sermep" qalma degeni. Qazaqtyń dástúrli otbasylyq qurylymynda, baıqasańyzdar, ár áýlettiń alǵa súıreıtin kóshbasshysy bolady. Bizdiń shańyraqta da ákem bir kezderi jas inilerine jol kórsetip, baýyrlaryna qamqor bolǵan edi…
- Estýimshe, ol kisi dúnıeden erte ketip qalǵan-aý deımin…
- Ia, ákem dúnıeden ótkennen keıin sol otbasylyq dástúr sál úzilińkirep baryp, meniń boıymnan kórinis tapty. Kishkene atym shyǵyp, elge tanylyp, jurtpen aralasa bastaǵannan keıin baýyrlarymdy tartyp, basynyń ózara uıymshyl bolýyna áser ete bastadyq. Aıtyssúıer aǵaıyn jaqsy biletin de bolar, osy qazaqtyń atamura óneriniń sebebinen on-on bes avtokólik mingenmin. Solardyń kóbin týysqandaryma, dostaryma taratyp berdim, aıtystan alǵan qomaqty júldelerimdi de aǵaıyndarymnyń kerek-jaraq, joq-jitigine jaratýǵa tyrystym. Buny úlgi úshin aıtyp otyrmyn, Alla rıadan saqtasyn.
Musylmanshylyq ta, eldiń janashyry bolý da áýeli – jaqyndaryńa septesýden bastalady. Memlekettik deńgeıde, alashtyń qamynda iri sózder aıtyp, maqala, post jazyp júrgenimizden ne paıda, eger shamnyń jaryǵy túbine túspeıtin bolsa? El-jurt, qazaq degen jalpylama bir uǵym emes, ol – óz anań, ákeń, jaryń, aǵaıyndaryń. "Ózi jarymaǵannyń sarqytyn ishpe" degendeı, otbasyna úlgi bola almaǵan adam jalpyhalyqtyq deńgeıde de jarytyp shyn janashyr bola almaıdy. Bolǵysy kelgenmen berekesi buıyrmaıdy.
- Bıyl kóktem, jaz aılarynda áýeli Aqtóbe, sosyn Almatyda bolǵan oqıǵalardan keıin qazaqstandyqtar oramal tartqan áıelder men saqal qoıǵan erkekterge úreılene qaraıtyn boldy. Terorıstik ıdeıanyń teris yqpalyna túsip ketkender – "salafıtter eken" degen de aýyzeki áńgime tez tarady. Sizdi de sondaı aǵymnyń ókili eken degen alypqashpa sózdiń bolǵany ras. Bul máselege qatysty bergen jaýabyńyzda siz bul pikirdi joqqa shyǵardyńyz. Dinnen alys oqyrmandarǵa aýyzeki, jeńil tilmen túsindirip berińizshi, "salafıtter" degender kimder? Jańaǵy atalǵan oqıǵalarda el ortasyna búlik salǵandardyń Islam dinine qandaı qatysy bar?
- Biz qazir aqparattardyń óte keń, ári asa jedel taralý zamanynda ómir súrip jatyrmyz. Tipti aqparat-jańalyqtardyń kóptigi sondaı, adamnyń ınformasıa qabyldaý, qorytý múmkindigi oǵan ilese almaı jatyr. Bizdiń ne iship-jeıtinimizden bastap, kimdi jaqsy kórýimizge, qandaı fılm kórip, nendeı pikirdi ustanýymyzǵa deıin antalap turǵan aqparat quraldary anyqtap berip otyr. Biri oqıǵa týraly tolyq kartınany usynsa, biri pazldyń bir-eki bólshegin ǵana kórsetkendeı qylyp qana berip, oqyrmandardyń ózderine ton-pishtirip, ózderi ári qaraı oı qalyptastyryp alatyndaı etip aqparat berý tásili paıda boldy. Muny nege aıtyp otyrmyn? Kez-kelgen másele týraly baıypty oı túıý úshin áldebir saıttyń nemese úıinde otyryp-aq sot úkimin aıtatyn blogerdiń jazbasyn emes, naqty sol sala bilgiriniń pikirine nemese sol salaǵa jaýapty quzyretti organnyń anyqtamasyna júginý qajet.
- Sondyqtan sizden surap otyrmyn ǵoı.
- Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary túrli syrttan kelgen ıdeologıanyń kesirinen jastarymyz kóp ýlandy. Bul - birinshiden. Ekinshiden, bizde dinı salanyń bilikti mamandarynyń der kezindegi jetispeýshiliginen munyń dıagnozy naqty qoıylmady. Iaǵnı, álgi ýdyń aǵzamyzdyń qaı jerinen aýrý paıda qylatynyn dál bilmedik. Úshinshiden, toqsanynshy jyldary memleketimiz basqa da mańyzdy salalar men máselelerge kóp kúsh, kóńil bóldi. Ol – ekonomıka, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý, syrttan ınvestısıa tartý, shekarany delımıtasıalaý degen sekildi. Sondyqtan da rýhanı sala kenjelep, qajetti deńgeıde nazar aýdarylmaı qaldy. Jáne bul úshin memleketti kinálaý da sóket is. Óıtkeni, kez-kelgen endi táı-táı basqan táýelsiz eldiń basyp óter budan basqa joly da joq. Tórtinshiden, sol jyldardaǵy Qazaqstan - ateısik ıdeologıadan endi azat bolǵan, ata dinimizge qaıta oralyp, jastary dinge lek-legimen bet burǵan halyq boldyq. Kádimgi ashyǵyp kep asqan tábetpen asqa qol sozǵan sıaqty. Biz - dinge jastary bet burǵan halyq boldyq. Al dinge jastar jappaı bet burǵan kezde, eger dástúr saqtalmasa, albyrttyqty tájirıbemen tejep ustap otyratyn el aǵalary, jigerlige jón joldy nusqaıtyn abyz qarıalary bolmasa, qyzýqandy jastardyń ortasynda mindetti túrde shı shyǵady.
- Jastar - albyrt deısiz ǵoı.
- Albyrt, shala, jastyq maksımalızm bar degen sıaqty. Bul - úlken sebepterdiń biri. Dindegi radıkalızm, shekten shyǵý álemniń kóptegen elderinde kórinis berdi. Biraq, mysaly, Túrkıa sıaqty elderde nege ondaı dárejede qaýip týǵyzbady? Sebebi, túrikterde ár zamannyń, ár urpaqtyń, ár býynnyń myqtylary boldy. Iaǵnı, eldi uıytqan aqsaqaly, bilimi tájirıbemen ushtasqan jigit aǵasy, qarıasynyń sózin, úlkeniniń tapsyrmasyn qup alatyn jastary degendeı.
- Siz sebepteri týraly aıtyp otyrsyz. Men sizden sebepteri týraly suraǵan joqpyn. "Salafıtter" degender kimder dep suradym. Osy radıkaldardy salafıtter dep durys aıtyp júrmiz be?
- Eger áldekim "biz – sáláfıtpiz" nemese "sáláfıt bolýymyz kerek" dese, álbette, durys emes. Óıtkeni, sáláftar degen - paıǵambar Muhammed (s.ǵ.s) keıingi úsh býyn. Musylmandardyń úsh býyny. Sáláftar, qazaqsha aıtqanda - ilgeridegiler. Dindi álemge taratqan solar. Biraq qazirgi "sáláfılermiz" degen adamdardyń olarǵa eshqandaı qatysy joq.
- İlgeridegilerge qatysy joq pa?
- Qatysy joq. Sáláfımiz dep júrgender - ilgeridegilerdiń atyn maldanýshylar.
- Demek, qazir "salafıt" atalyp júrgenderdiń naǵyz ıslam dinine qatysy joq boldy ǵoı?
- Nege qatysy bolmasyn? Olar - musylmandar. Jol kórseter ǵalymǵa jolyqpaǵandyqtan joly tarylǵandar, qoǵammen til tabysa almaı qoly qaǵylǵandar. Kitaptaǵy bilimdi jan-jaqtaǵy jaǵdaımen úılestire almaı shekten shyǵýshylar. Jaǵdaıdyń ýshyǵýyna "jazǵyshtardyń da" úlesi joq emes. Qazir biz sál oǵashtaý qylyq tanytqan musylmannyń bárin bir atpen, bir boıaýmen, bir qalypqa salyp aıtyp, jazýǵa beıim bop baramyz. "Ysyrap qylma, yqylasty bol, Allaǵa ǵana sıyn, adamdardyń da aqysyn umytpa" degen ımamdardyń ózin salafı deýge daıar turamyz. Osy durys emes. Tipti qazir árkim ózi unatpaǵan adamyn «salafı» deýmen aınalysyp jatqandaı. Nemese, ózin "salafı" dep aıtpasyn degen qorqynyshtan tapyraqtap shaýyp, baıybyna barmaı-aq, baıbalam salyp jatqandar bar. Biz shynynda da qoǵamǵa zıan keltirip jatqan shekten shyǵýshylarmen kúresýimiz kerek. Saqal qoıǵany úshin ǵana kez-kelgen jigitti nemese typ-tynysh kúndelikti tirshiligimen ǵana júrgen áldebir oramal salǵan áıel kisini syrtynan "sáláfı" deı salýǵa quqymyz joq. "Ekstremızmmen kúres áıteýir jazyqsyzdy izdep tabýǵa aınalyp ketpeýge jáne dinmen kúreske jalǵasyp ketpeýi tıis" degen Elbasymyzdyń alańy árkimniń oıynda bolýǵa tıis jaýapkershilik.
- Ózimizdiń etek-jeńimizge ózimiz jabysyp jatyrmyz deısiz ǵoı.
- El yntymyǵyna syna qaǵyp, dińgekti dástúrimizdi mansuqtap, jastardy jarǵa ıterip jatqandar tasada qalyp, qoǵam men bıliktiń arasyna rýxanı kópir bop otyrǵan ultjandy ul-qyzdarymyz kópshiliktiń talqysyna túsip, taqymynda kókpar bop jatyr.
- Osy jaqynda ǵana belgili boksshy, Rıo olımpıadasynyń chempıony Danıar Eleýsinovti "Alla jalǵyz, oǵan serik qosqan adamdardy jaqtyrmaımyn, árýaqtarǵa tabyný durys emes" degen sózi úshin qazir BAQ betterinde qýdalap, ony osy teris aǵym ókilderine jatqyzyp, qaralap jatqandar kóbeıip ketti. Buǵan ne der edińiz?
- Qazaqtyń bir qasıeti – mán-jaıdiń artyn kútý, tekserip alý, kózi jetpeı kesip aıtpaý edi. Biraq, ókinishke qaraı, biz osy artyqshylyǵymyzdan da aırylyp bara jatqandaımyz. Nege degende, osy Danıar baýyrymyzdyń aıtqanyna baılanysty da parqyna barmaı kesir sóılegen kóp komentarı kórdim. Keıbireýler sekildi Quran oqymańdar, ata-babamyz adasqan, qabir ataýlyny qırataıyq nemese uıat, ıba degen sezimdi óltirý kerek degen joq qoı. Ózimizdiń QMDB ımamdarynyń kúnde meshitte aıtyp júrgen sózin, ıaǵnı, Allaǵa ǵana qulshylyq etý kerek, Alladan ǵana suraý kerek degenin nege sonsha sóz qyldyq? Munda qandaı Hanafı mázhabyna qaıshy oı bar? Sosyn Danıar Eleýsinov – ózińiz aıtqandaı boksshy, qaltarys-bultarystyń bárin eskerip otyryp sóz saptaıtyn saıasatker emes qoı. "Batyr – ańǵal" degendeı, eldiń alaqanynda júrgen bir ulymyzdyń erkelep otyryp er jigitke saı salyp uryp aıtyp tastaǵanyn sonsha gáp qylatyndaı munsha maıda ult emespiz dep oılaımyn. Danıar – batyrymyz emes pe? Keshe ǵana kók týymyzdy jelbiretip, búkil álemge Ánuranymyzdy tyńdatqyzǵan kim edi? Biz nege jaqsylyqty ońaı, tez umytamyz?
- Bizde terorıstik qaýipke qarsy turýmen UQK, QMDB, taǵy basqa memlekettik organdar aınalysady. Biz qaı jerden qatelik jiberdik? Kádimgi qazaqtyń qarapaıym uldarynyń, keıde qyzdarynyń teris aǵym yqpalyna túsýine ne sebep, qalaı oılaısyz? Dál qazir ne isteýimiz kerek?
- "Asyl arna" telearnasy dinı radıkalızmdi qatań aıyptaıtyn "Sergeldeń" atty kórkem fılm túsirdi. Qazir quzyrly organdardyń saraptamasynda jatyr. Alla jazsa, nazarlaryńyzǵa usynamyz. Budan bólek bizdiń arna aǵartýshylyq baǵytta kóp jumys istep jatyr. Túrli rolıkter, baǵdarlamalar, arnaıy jobalar jasadyq. Elimizdegi belgili dintanýshylar men ımamdardy, qoǵam qaıratkerlerin shaqyryp, tikeleı efırler uıymdastyrdyq. San túrli suhbattar daıyndadyq. Muny nege aıtyp otyrmyn? Dinı radıkaldardyń naqty kim ekenin halyq túsinetindeı etip jetkizbesek, qazaqty bútindeı bir rýhanıattan bas tartýǵa ıtermeleımiz.
- Qazir Islam dinin ustanǵandarǵa kúdiktene qarap, júregi shaılyǵyp qalǵan adamdar az emes.
- Meniń aıtyp otyrǵanym da osy. Kez-kelgen shekten shyqqan bir kisini aıtý arqyly biz basqa da musylmandardy sol sheńberdiń ishine kirgizip jiberip jatyrmyz. Sol sebepten de qoǵam dinılenip bara jatyr. Al qoǵamnyń dinılenýi - qaýipti proses. Qoǵam dinılenbeý kerek. Óıtkeni, paıǵambar (s.ǵ.s) jolyn ustanǵan musylmandar esh ýaqytta qoǵamdy dinılendirýmen aınalyspaǵan. Qoǵamda musylmannyń jeke rýhanıaty men tulǵasyn durys qalyptastyrýmen aınalysqan. Imandy otbasylar kóbeımeı, ıbaly qoǵam paıda bolmaıdy. Rýxanı bıik tulǵa- ultyn súıetin, bes paryzyna bekem, júregi nurly, júris-turysy kisi qyzyǵarlyqtaı, elge paıda keltiretin shýaqty, belgili bir kásiptiń ıesi, otbasynda salıqaly otaǵasy degen sıaqty...
- Jaqsy obraz.
- Bul - prozada nemese fılmde ǵana kezdesetin obraz emes. Kádimgi ómirde bolǵan, áli de aramyzda bar jáne bolashaqta da bola beretin jaqsy adamdardyń sıpaty. Dinı memleket qurýǵa biz de kelispeımiz. Dúnıeniń dıdaryna qaraý kerek. Álem qaıda bara jatyr. Kim ertýshi, kim erýshi? Iman júrekte búr jaryp, ıslam otbasynda órkendeıdi. Qoǵam qajet etip jatsa ózi qol sozady. İzgilikti óz paıdańa jarata almaı jatyp ózgege usyný, qalamaı jatqanǵa májbúrlep tyqpalaý, dindi durys ustanǵan babalar joly emes. Danalyq- dara paıǵambarymyzdyń(s.ǵ.s) súnnetinde. Sebebi, paıǵambar Muhammed (s.ǵ.s) adamzatqa Islam dinin jıyrma úsh jyl nasıhattaǵan kezde adamzat tarıhynyń qaı kezeńine de jaraıtyn pátýa da, jol da, ónege de kórsetken. Dindi súnnetke bekem babalarymyzdaı ustanbasaq, aǵymǵa aınalyp, qaýymǵa problema jasaımyz. Al, aǵymnyń tamyryn tap baspaı, dolbarlap kúressek, qur berekeni qashyryp, jurtty dúrliktirip, qoǵamdy dinılendiremiz. Ekeýi de jaqsy emes.
- Al memleket tarapynan jasalyp jatqan aldyn-alý sharalaryna qandaı baǵa berer edińiz?
- Quzyrly organdar solardyń ıacheıkalaryn(uıashyqtaryn) anyqtaýmen, sheteldegi baılanystaryn, qarjy kózderin nemese tikeleı qoǵamǵa tóndirip turǵan qaýpin anyqtap, qoǵamnan oqshaýlap, qaterin seıiltýmen aınalysyp jatyr. Buǵan men oń baǵa berem. Bul turǵyda álemniń basqa elderimen salystyryp kórsek, Qazaqstanda ádiletti qarym-qatynas jasalyp jatyr. Al ıdeologıalyq, aǵartýshylyq jumystardy kúsheıte túsýimiz kerek.
- "Aqtóbede qarý dúkenderin tonap, áskerılerge shabýyl jasaǵan qazaqtyń jigitteri mundaı qadamǵa áleýmettik teńsizdik nátıjesinen bardy. Olarǵa ózgelermen teń quqyqta bilim alý, jumysqa ornalasý múmkindigi berilse, eger memleket aýyl jastaryna shyn máninde janashyr bolsa, mundaı oqıǵa bolmas edi" degen de pikirler bar. Qanshalyqty kelisesiz?
- Osy salada júrgen adamdarmen sóılesip júrmin, olardyń aıtýynsha, qolyna qarý alyp, shetin ketýdiń sebebi bireý ǵana emes. Bir adamda, shynynda da, áleýmettik máseleler oryn alady. Al bireýlerde psıhıkalyq, tálim-tárbıeden ketken máseleler bar. Al endi bireýlerde týystyq qarym-qatynastyń saqtalmaýynan bolatyn sýyq kózqarastyń sebebi bilinip jatady. Keıde áleýmettik jeli arqyly jigitter habarlasady. Osyndaı qatty kózqarastaryn bildirip jatady. "Nege bizdiń bılik búıtedi, nege súıtpeıdi" degen sıaqty. Olardy kezdesýge shaqyram. Sóılese kele, eger ol adamǵa shynynda da teris nasıhat aıtylsa, qolyna qarý alýy ábden múmkin ekendigi sezilip turady. Al olarǵa kerisinshe, shyn janashyrlyqpen, qazaqy baýyrlyq meıirimmen túsindirgen kezde, raıynan qaıtyp, baıypty oı túıip qaıtady. Sondyqtan, kóp nárse keıde ózimizge de baılanysty. "Meıirim kórsetpeseń, meıirim kútpe" degendeı, aınalamyzdyń bárinen túrtinektep jaý izdemeı, uıysatyn, tutas bolatyn jolǵa túsimiz kerek. Ol jol – Elbasy saıasaty, QMDB qara shańyraǵy.
- "Asyl arna" qazaq tilinde habar taratady. Siz de kóbinese, qazaq tilinde sóıleısiz, jazasyz degendeı. Al orys tilinde Islamnyń durys ýaǵyzdalýyna qanshalyqty kóńil bólinip jatyr? Keıbir sarapshylardyń aıtýy boıynsha, Taıaý Shyǵysqa ekstremıst retinde ketip jatqan qazaqstandyqtardyń kópshiligi orys tildi eken. Munyń sebebi nede dep oılaısyz?
- Munyń úlken bir sebebi bar. Qazaqtildi ortaǵa kóbine kimder nasıhat jasaıdy? Óz ómirin Qazaqstanmen baılanystyrǵan adamdar. Iaǵnı, belgili bir dárejede patrıot, osy eldiń janashyrlary. Onyń ishinde ımamdar, zıaly qaýym, ǵalym aǵalarymyz, jazýshylar degendeı. Sondyqtan, qazaq aýdıtorıasyna kóp jaǵdaıda kerekti, dál, durys nasıhat jasalady. Al orystildi aýdıtorıaǵa, qazaqstandyq jastarǵa aqparat kózi tek Qazaqstannan alynbaıdy. Reseıdiń ártúrli óńirinen, sheteldegi orystildi ortalardan aqparat jetip jatady. Al Qazaqstanda qanshama orystildi aımaq bar? Olardyń bári qazaqtildi ımamnyń ýaǵyzyna uıyp otyr deı almaısyz. Al sheteldik azamattyń sharıǵı áńgimesi Qazaqstan azamatynyń rýxanı jaǵdaıyna, mentalıtetine ólshengen aqparat bolmaıdy. Jáne ol ýaǵyzdy Kavkazdyk, Tatarstandyq nemese Máskeýde turatyn, musylman dinin qabyldaǵan orys jigiti aıtyp otyrýy múmkin. Arab elderiniń ózinde qanshama orys, qazaq tilinde ýaǵyz aıtatyn ataqty adamdar bar. Aqparattyq shekara jabyq bolmaǵandyqtan, adamdar ony tutynyp jatyr. Negizgi bir sebep sol.
- Islam dini týraly aqparatty orys tilinde alatyn azamattardyń kóptigi kórsetip otyrǵandaı, Qazaqstan - kópultty memleket. Orys, tatar, káris, t.b.dıasporalarynyń demografıadaǵy úlesi aıtarlyqtaı. Bizdiń bolashaǵymyz da osy etnostarmen baılanysty. Iaǵnı, japondar sekildi taza bir ulttyq memleket bola almaımyz. Orys tiliniń aýqymy men mártebesi taǵy bar. Iaǵnı, siz nasıhattap júrgen dástúrli qazaq qoǵamy, qazaq ulttyq mentalıteti sekildi qubylystar eshqashan júz paıyz elimizde bolmaıdy. Siz osyny túsinesiz be?
- Túsinemin, jáne júz paıyzdyq qazaq qoǵamyn ornatý múmkin de emes shyǵar. Biraq álemniń barlyq jerinde básekelestik bar. Biz az bolaıyq, kóp bolaıyq, ózimizdiń uly qundylyqtarymyzdy jalyqpaı, az da bolsa júıeli túrde nasıhattaýmen aınalysýdy toqtatpasaq, mindetti túrde jemisin beredi. Memleket qurýshy ulttyń kúsheıýi sebepti sol jerde ómir súrgen etnostardyń olarǵa sińip ketkenin, olarǵa beıimdelgeninen tarıhı faktiler arqyly habardarmyz.
- Bolashaqta orys, káris, uıǵyr ulttary qazaqılanyp ketedi degen oıdasyz ba?
- Joq, tolyqqandy qazaqılanbas. Biraq qurmetteıtin bolady. Ári Qazaqstanda turatyn basqa ult ókiliniń óz tilin, dástúrin umyttyrýǵa jumys jasap júrgen de eshkim joq.
- Neni qurmetteıtin bolady?
- Mentalıtetti. Memleket quraýshy halyqtyń ulttyq qundylyqtaryn.
- Al qazir she? Dál qazirgi ýaqytta olar ulttyq bolmyspen sanasyp otyr ma?
- Eger siz osydan jıyrma bes jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrsańyz, sanasyp otyr dep aıta alamyn. Óıtkeni, jıyrma bes jyl buryn Almatyǵa stýdent bolyp kelgem, sol kezdegi jaǵdaıdan tolyq habardarmyn.
Bir ǵana mysal keltireıin. "Asyl arnany" basqaryp kele jatqanyma on jyldaı boldy ǵoı. Men - qazaqtildi adammyn. Qazaqsha oılaıtyn adammyn. Biraq osy menedjerlikpen aınalysýda, qarjy tabý, telearnany júrgizýde qanshama quzyrly organdar, mınıstrliktegi adamdarmen orys tilinde sóıleýge májbúrlenbeı-aq osy jumysty júrgizip kelemin. Maǵan bir ret te orys tilin tereń paıdalanýǵa qajettilik týyndaǵan joq. Memlekettik tilge suranys týǵyzbaqtyń jolyn izdeýdiń orynyna, aldaryna túsip, jorǵalap ketetin de ózimiz ǵoı, keıde...
- Elimizde eki túrli ortanyń, eki túrli toptyń, qazaqtildiler men orystildilerdiń bir-birine kóp janasa bermeıtinin, bir top tamsanǵan qubylysqa ekinshi top kúle qarap, túsinbeı jatatynyn ásirese ǵalamtor paıda bola kele uǵyndyq. Oǵan kóp mysal keltirýge bolady. Qazir qazaqtyń "uıat", "namys" degen sózderi orystildi BAQ-ta, áleýmettik jelilerde "arhaızmniń", "nadandyqtyń", "artta qalýshylyqtyń" sınonımine aınaldy. Eki toptyń birin-biri uǵynyp, ortaq qundylyqtary paıda bolatyn zaman týa ma? Ondaı túsinispeýshiliktiń bolýyna ne sebep? Bir-birimizdi túsinýge ne kedergi?
- Bul endi bizde ǵana bolyp jatqan tendensıa emes qoı. Eýropalyqtardyń ózinde qazir osy "moral" máselesi tereń talqylanyp jatqan másele. Sebebi, ulttyq qaýipsizdik, demografıa degen máseleler rýxanı axýalǵa tikeleı baılanysty qundylyqtar. Ártúrli Islam konferensıalaryna shaqyrady, sondyqtan, batys elderinde jıi bolamyn. Olarda da orny tolmas qatelikter ketkenin, bosqyn bop kelip ornyqqan musylmandardyń keı jaǵdaıda ozyp bara jatqanyna kýá bop otyrǵandaryn aıtady. Degenmen, olardyń rýxanı qabattary juqarǵanmen, tereń qalyptasqan qoǵamnyń damý dástúri bar. Sol tirenish bolyp tur. Al bizdiń jaǵdaı odan da kúrdelirek. Sebebi, biz keshe ǵana bodandyqtan bosadyq. Áli quldyq sanadan tolyq arylyp bitken joqpyz. Eldigimizge qaıta oralý úshin, ulttyq tamyrymyzdy tereńge jiberý úshin, bizge bul "uıat", "namys", "obal", "saýap" degen qundylyqtar asa qajetti dárýmen. Biz quddy bir jansaqtaý bóliminen endi shyqqan adam sekildimiz. Oǵan vıtamın, basqa da dári-dármek qandaı qajet bolatyn bolsa, bizge de uıat, ıba, obal, saýap, namys sondaı dárejede qajetti.
- Eń qyzyǵy, "uıat", "obal", "namys" uǵymdarynan bas tartyp jatqan osy qazaqtyń qara domalaq balalary.
- Biz ómir súrip jatqan kezeń – jaı zaman emes. Qazir tehnologıa óte joǵary dárejede damydy. Ol tehnologıanyń jaqsy jaǵyn biz óz deńgeıinde paıdalanyp jatqan joqpyz, oǵan bilimimiz de biligimiz de jetpeıdi. Kerisinshe, jaman jaǵynan meılinshe qur qalmaýǵa tyrysyp jatyrmyz. Bilesiz be, osy tehnologıa damyǵan ýaqytta zerdeleýimiz kerek eki jaıt bar. Birinshisi, adamzat tarıhyna qarap otyrsańyz, esh ýaqytta elge sóz aıtýǵa laıyqty emes adamdarǵa mundaı dárejede minber berilmegen. Kez-kelgen adam aqparat qabyldaýshy, aqparat taratýshyǵa aınaldy. Tuǵyrǵa shyǵyp nemese gazet betinen kópshilikke sóz aıtý quqyǵy buryn kimge beriletin? Qaýym moıyndaǵan aqyl ıelerine, parasatty, kópke janashyr adamdarǵa. Eki adamnyń basyn qosyp esiktiń aldyn sypyrta almaıtyn, ne áıel, bala-shaǵasyna sózi ótpeıtin adamdar qazir áleýmettik jeli arqyly ultqa aqyl aıtatyn bop aldy. Bul - psıhologıalyq qaıshylyqtar men qoǵamdyq pikirdegi kóptegen shatasýlardyń týyndaýyna ákeledi. Ekinshi jaǵdaı, er men áıeldiń bir-birin buzýǵa, birin-biri eliktirýge degen sıaqty jynystyq qoljetimdiligi buryn-sońdy bolmaǵan dárejege jetti. Eki jynystyń bir-birine tym jaqyndap ketýi de biz buryn oılamaǵan dárejedegi azǵyndyqtar men buzǵynshylyqtardy alyp kelýi múmkin. Al, qoǵamnyń irip-shirýi- jeke tulǵalardyń rýxanı deńgeıinen bastaý alady.
- Jaqynda áleýmettik jelilerde túrki azamatymen saıabaqta kezdesip júrgen qazaq qyzyn uıaltyp, túrik azamatyn bir uryp, "qazaq qyzdaryna tıispe" dep, onysyn ǵalamtorǵa salǵan qazaq jigitiniń qylyǵy kópshiliktiń shamyna tıdi. Qoǵam pikiri taǵy ekige jaryldy. Osy qazaq qyzynyń ózge ult ókiline turmysqa shyǵýy qytyǵyna tıetin qazaq azamattarynyń pozısıasyn túsindirip bere alasyz ba?
- Bul da saldar ǵoı. Sebep - basqa nársede. Qazaq jigitteriniń qyzǵanýy, ara túsýi – tabıǵı nárse dep qabyldaımyn. Al urý, ashýlaný -qaýqarsyzdyǵymyzdyń kórinisi. Másele buǵan jetpeýi kerek edi. "Qyzǵa qyryq úıden tyıý" degendi kóp adam durys túsinbeı jatady. Ol - qyzdyń kishkentaı kezinen onyń kimge jaqyn, kimnen qashyq bolýyna, kimge jabyq, kimge ashyq bolýyna úıdegi barlyq adamnyń bolysýy degendi bildiredi. Otbasynda áke, aǵa nemese ini sol úıdegi marjandaı asyl qyzdy qundylyq dep esepteıtin. Osy qundylyqtyń quny ketip qalǵan ýaqytta arýlarymyz óziniń qandasynan tappaǵan "jylýdy, qamqorlyqty" basqa ult jigitinen tabady da, aqyrynda, taǵdaryna tap kelgen adamǵa urynady.
- Mektepter men oqý oryndarynda hıdjab kıýge baılanysty pikir-talasta siz kimniń jaǵyndasyz?
- Bul qazirgi kezdegi memleket úshin bas aýrý bolyp otyrǵan, tolyq sheshimin tappaǵan, sońǵy núkte qoıylmaǵan másele ǵoı. Máselen, damyǵan elderde, AQSH-ta, Eýropa elderinde belgili dárejede bul problema basqasha sheshilgen. Máselen, men kózimmen kórgen Londonda, Kembrıdjdegi oqý oryndarynda aýdıtorıanyń ishinde dáret alatyn, namaz oqıtyn jerler bar.
- Jaqsy, tek mektepterdi ǵana qarastyraıyq.
- On segiz jasqa tolmaǵan qyzdardyń hıdjab kıý máselesin áli memleket jan-jaqty saralap, álemdik tájirıbege saı saraptap qaraýy kerek dep, oılaımyn.
- Siz maǵan jaýap bermedińiz. Mektepte oqıtyn qyz balalardyń hıdjab kıýin jaqtaısyz ba, oǵan qarsysyz ba?
- Eger naqty núkte qoıylmaǵan másele bolsa, oǵan naqty jaýapty men de bere almaımyn. Ýaqyt kórsetedi.
- Al ózińizdiń jeke pikirińiz qandaı?
- Bul máselege baılanysty dinı turǵydan pátýa beretin adam emespin. Dinı basqarma bar, múftıimiz bar. Ataly sózderin aıtyp kele jatyr. Qoǵam xabardar. Al, zaıyrlylyq zańdylyqtary boıynsha otandastarymyzdyń ar-namysy men rýxanı suranysyn qanaǵattandyrýdyń qalybyn jasaıtyn memleket. Jańa qurylǵan din mınıstirligi ýaqyt talabyna saı dana sheshimder qabyldaıdy, dep, senim artamyn.
- Jańa bir sózińizde aıtyp kettińiz. Sizdiń mektep bitirip, úlken ómirge qadam basýyńyz, toqsanynshy jyldardyń basyna, naǵyz zamannyń ózgerip, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshken, táýelsizdikti endi alǵan qıyn jyldarmen tuspa-tus keldi. Sol kezeńdegi jastar, ıaǵnı, sizder men qazirgi kezeńniń jastary úshin berilgen bastapqy múmkindikterdi salystyryp bere alasyz ba? Kimder úshin jeńil boldy?
- Qazirgi jastarǵa berilgen múmkindikter kóbirek, biraq olarǵa kedergi de az emes. Bizdiń ýaqytymyzdy urlaıtyn, alańdatatyn nárseler az bolatyn.
- Suhbattyń sońynda bir-eki saýalnamalyq suraq qoıǵym kelip otyr. Súıikti aqyn-jazýshyńyz kim? Álem ádebıetinen, múmkin orys ádebıetinen súıip oqıtyn avtorlaryńyz bar ma?
- Menińshe, sándi kitap degen bolady, mándi kitap bolady. Sándi degendi jurt usynyp, qoǵam qalap, soǵan sáıkes kóp satylyp talap alynyp besseller atalyp jatyr ǵoı. Qazirgi aqparat kózderin oqı qalsańyz, sizge usynatyny – Den Braýnnyń "Infernosy", Robert Gregorı Devıdtiń "Shantaramy" jáne onyń jalǵasy, Harýkı Mýrakamıdiń keıingi eńbekteri degendeı.
Biraq osylardyń arasynda jaýhardaı myqtylary da bolady. Malala Iýsýfzaldyń, álgi Nobel syılyǵyn alǵan eń jas qyz she, sonyń "Men – Malalamyn" degen ómirbaıandyq eńbegin oqyp shyqtym. Qazir bar bolǵany jasy 19-da. Biraq qarshadaıynan halyqaralyq terorızmge qarsy shyǵady, Pákistanda abyroıly bolyp, óri quralpy qyzdardyń mektepke barýyna, bilim alýyna jaǵdaı jasaıdy.
Rıtorıka boıynsha keıingi oqyǵanym – Djeıms Húmstyń "Uly sheshenderdiń qupıalary". Ózi bul avtor AQSH-tyń bir emes birneshe prezıdentine sóz jazyp berip otyrǵan adam. Eńbegi de osy taqilettes kitaptarǵa qaraǵanda erekshe.
Saıasat pen qoǵamtaný boıynsha, Chhan ha Djýn degen avtordyń "Kapıtalızm jaıly aıtylmaıtyn 23 qupıa" jáne Djon Kampfnerdiń "Saýdaǵa qoıylǵan bostandyq" degen kitaptardy oqyp shyqtym. Sizderge de oqýǵa keńes beremin.
Ózimizdiń ádebıetten qolymnan túspeıtini - Abaı.
- Qandaı aqparat quraldaryn oqısyz?
- "Qazaq radıosyndaǵy" túrli baǵdarlamalardy tyńdaımyn. Ásirese, zań, medısına salasyna qatysty baǵdarlamalardy jibermeýge tyrysamyn.
- Mýzyka tyńdaısyz ba? Kólikte qandaı án tyńdaısyz?
- Adam kúnde tátti taǵam jeı berse, qantsyz shaı ishkisi kelip ketetini bar. Nemese "Baldy asasań, júrekti aınytady" degendeı. Bizdiń ómirimizde mýzyka óte kóp. Qaıda barsań da mýzyka qosylyp turady. Sondyqtan, arnaıy túrde izdep án tyńdamaımyn. Al negizinen, dástúrli ónerdi jaqsy kóretin, sol salanyń ókili ekenimdi jaqsy bilesizder.
- Siz ádebıet jáne til mamanysyz. Qalyń jurtqa áýeli aıtysker aqyn retinde tanyldyńyz. Keı jyldary teledıdar jáne radıoda baǵdarlamalar júrgizip, jýrnalıs atandyńyz. Tipti kınoǵa túsip te, ony basqaryp ta (prodúser retinde) kóripsiz. Qazir "Asyl arna" telearnasynyń dırektory, menedjersiz. Siz sonda kimsiz? Beıtanys adamǵa ózińizdi qalaı tanystyrar edińiz?
- Abaıshalaǵanda, adam bop ótýdi maqsat tutamyn. "Kıim kıgen adam kóp, biraq adamy joq kıimder bar" dep jatady ǵoı. Adam bolyp qalý - óte mańyzdy. Qoǵamnan adamshylyq qasıetterdi izdeımin. Ár adam adam atyn joǵaltpaı ómir súrse...
- Demek, Muhamedjan Tazabek kim, degende, "ol - jaqsy adam" dep aıtsa, sol jetkilikti me?
- Jetkilikti.
- Jaýaptaryńyzǵa rahmet!
Áńgimelesken Aqsáýle Áljan
