Osy maqalany jazýyma «Aıqyn» gazetindegi «Qabanbaıtaný kenjelep barady» degen maqala sebep boldy. Aıdana Nurmuhannyń qalamynan týǵan dúnıeni oqyp shyqqan soń jýrnalıserdiń ǵylymı negizdelgen pikir alysqa aralaspaǵany, taraptardyń eshqaısysyn qoldamaǵany, kórgenin, estigenin sol qalpynda oqyrmanǵa jetkizgeni jón eken degen oıǵa keldim. Aıdana qatysqan ǵylymı-tanymdylyq konferensıaǵa biz de barǵan edik.
Qazaqstan Ǵylym Akademıasynyń M. Áýezov atyndaǵy Ádebıet Inıstıttýty uıymdastyrǵan basqosýy Qabanbaı batyrdyń týǵanyna 325 jyldyǵyna arnalǵan-dy. Keler jyly atamyzdyń múshel toıy. Tarıhshy, fólklorshy ǵalymdar Qabanbaı batyr týraly, Q. Jumdilovtiń, Z. Seniktiń eńbekteri, Qabanbaı batyrdyń Týy jaıly baıandama jasady. Kezek quttyqtaý úshin aqyn Shómishbaı aǵa Sarıevke berilip edi, tórden shý shyqty. Qabdesh aǵa Jumadilov:
-Mynaý menen buryn nege sóıleıdi? Meniń aldyma nege túsiresińder!- dep júrgizýshige dúrse qoıa berdi.
Júrgizýshi:
-Aǵa bu kisi óleń oqyp, quttyqtasyn dep edik,- degen taqilettes aqtalý aıtyp jatyr.
Buǵan toqtaıtyn Qabdesh aǵa ma, áldekeýim shytynady. Orynsyz- aq qylyq. Ózine sóz berilgende de ashýdan arylmaı turdy. Biz konferesıaǵa daıarlanyp, ǵalamtordaǵy Qabanbaı batyr týraly maqalalardy tintileı oqyp, ózara pikir alysyp kelgenbiz. Aǵamyzdan jańalyq kúttik. Biraq Qabdesh aǵamyz sonaý jyldardan beri aıtyp kele jatqan qarama-qaıshy óz pikirlerin taǵy da tizbeledi. Bir izge túspegen, bytyrańqy oılaryn, taldanbaǵan ańyzdaryn uzyn-sonar áńgimege aılandyryp jiberdi. Zalda tarıh pen fólklordyń, ádebıettiń kásipqor mamandary, ǵylym doktorlary men kandıdattary otyrǵanymen de isi bolmady. Óstip keldi de aıaq asty zalǵa qarap, ses kórsetti.
-Myna jerde Kamal Ábdirahman degen otyr. Ózi adasqanymen qoımaı, eldi de adastyryp, Qabanbaı batyrdy Arqada, Aqmolada jerlendi deıdi. Oıdan óleń qurap dastandarǵa qosypty. Muny tarıh ǵylymynyń doktory Násenov keremet anyqtady. Keseneden kúnin kóre bersin de, biraq eldi aldamasyn. Bizdiń berik senimimiz boıynsha Qabanbaı batyr Jońǵar Alataýy mańynda jerlengen. Myna Kamal ótirikshi. Aqmolada jerlengen basqa, arǵyn Qabanbaı. Bul, tipti, Qabanbaıdyń tusynda naıman Tarbaǵataıǵa qonystanbaǵan, ol jaqta Qabanbaı batyrmen tustas adamnyń molasy joq deıdi. Meniń onynshy atam jerlengen. Bul she? Shyńǵysqannan beri naıman otyrǵan jer ǵoı...
Ary qaraı Qabdesh aǵa «Jas Alash» gazetindegi, «Ańyz adam» jýrnalyndaǵy jeke dara pikirlerine qaıta oraldy. Kamal aǵa Ábdirahmandy betpe-bet tanymaıdy ekenbiz. Biraq Qabanbaı batyr týraly maqalalaryn ǵalamtordan oqyǵanbyz. Orys, qytaı, qyrǵyz elderine baryp Qabanbaı batyr týraly tyń derekter ákelgeninen, saparlarynan habardarmyz. Nurtileý aǵa Imanǵalıevpen kúbirlesip otyr eken, Qabdesh aǵa saýsaǵymen nusqap kórsetti. Alaıda o kisi Qabdesh aǵanyń ózine uryna bastaǵanyna asa mán bermedi, ájýálaı kúlip otyrdy. Sóz alyp, pikirin bildirdi.
-Qabanbaı batyrdy Arqada týyp, Arqada jerlendi degendi jazýdy bastaǵan men emes. Men ár kezeńde jarıalanǵan derekterdiń basyn qurastyrýshy ǵanamyn. Alǵash ret 1934 jyly Qabanbaı batyrdyń tikeleı urpaǵy Qydyrmolda jyraý:
«Ejelden meken etip júredi eken
Ashysý, Esil-Nura , Sarybeldi» dep jazdy.
1931 jyly molasyna úsh túnepti. Óz qolymen jazyp bergeni saqtaýly. Batyrdyń jáne bir tikeleı urpaǵy, ǵylym doktory Bolatjan Abylqasymov 1979 jyly, onan soń 1991 jyly Taldyqorǵanda ótken Halyqaralyq konferensıada «Qabanbaı batyrdyń molasy Aqmoladan 30 shaqyrymdaǵy «Oktábr» sovhozynyń jerindegi Qabanbaı taýynda» dep atap kórsetti. Bolatjan kandıdattyǵyn týǵan atasy Qabanbaı batyrdan qorǵaǵan edi. Qabanbaıdyń molasy Nura boıynda ekenin 1960-70 jyldary sol mekenniń týmasy tarıhshy, prfessor Nábı Daýylbaev jazdy. Taǵy bir profesor S. Báıishev stýdentteriniń qulaǵyna osy derekti únemi quıyp otyrypty. Profesor M. Kárimov sol jyldardan beri Qabanbaı batyrdyń Arqadaǵy molasyn dál kórsetip júr. Qabdesh aǵa, daýlassańyz Batyrdy sizden kósh ilgeri biletin urpaqtarymen, kásibı tarıhshy profesorlarmen, osy ǵalymdarmen daýlasyńyz.
Qabanbaı batyrdy tarıhı turǵydan zertteýde negizgi qate, jańylys sol tustaǵy qazaq rýlary ornalasqan mekenderdi bilmeýden ketip júr. Biz búgin Qabanbaı eli Jetisýda, Shyǵysta otyrǵan soń Qabdesh aǵaǵa senip, HVİİİ ǵasyrda naımandar túp-túgel sol mańdy mekendedi dep oılaımyz. Shyndyq olaı emes. Shyndyq izdeseńizder Andreevtiń 250, Ýálıhanov pen Arıstovtyń 150, Tynyshbaev pen Halıdıdiń 100 jyl, Myńjan keltiretin 150 jyl burynǵy qytaı derekterin oqyńyzdar. Menimen emes, solarmen aıtysyńyz. Andreev HVİİİ ǵasyrdyń ortasynda, Qabanbaı batyr tusynda Tarbaǵataı, Jońǵar Alataýy mańynda, Aıagózdiń sol jaǵalaýynda kim otyrǵanyn shańyraǵyna deıin sanap jazady. Arıstov, Ýálıhanov, Tynyshbaev, Myńjan, Halıdı qazaq rýlarynyń osy alqaptarǵa qashan ornalasqanyn ár jylymen dáldep kórsetedi. Aıagózdiń sol jaǵalaýynda 1810 jylǵa deıin qazaq rýlarynan, Qabanbaı elinen bir shańyraq joq. 1758, 1862 jylǵy qazaq-qytaı kelissózderinen keıin osyndaı jaǵdaı qalyptasty. 1762 jyly Uryjardyń janyna qytaı shekara beketiniń keńsesi ornady. Nyǵymet Myńjan muny taıǵa tańba basqandaı jazady. Qaıdaǵy 1754 jyldan bastap naıman men kereı bul jerge ornalasty? Tek 1810 jylǵa qaraı qytaı ımperatorynyń belgili jarlyǵyna oraı Ýálıhanovtyń, Tynyshbaevtyń, Arıstovtyń, Halıdyń naqtyly tarıhı derekteri boıynsha, qazaq rýlary Aıagózdiń sol jaǵalaýyna óte aldy. Men bar-joǵy álem tanyǵan ǵalymdardyń ǵylymı orta tolyq moıyndaǵan tarıhı derekterin jınastyryp, jurtqa usynýshymyn. Daýyńyzdy, shamańyz jetse álem tanıtyn Ýálıhanov, Myńjan, Tynyshbaev, Andreev, Arıstovqa, profesorlar Abylqasymovqa, Daýylbaevqa, Kárimovke, Báıishevke, Mustafınge, solardy moıyndaǵan, kúni búginge deıin bir aýyz qarsylyq bildirmegen, myna zalda otyrǵan ǵalymdarǵa aıtyńyz.
Kamal aǵanyń osy sózinen keıin Qabdesh aǵa ornynan turyp ketti:
-Toqtatyńdar anany, toqtatyńdar! Toqtatpasańdar men ketemin!- dep stoldy nuqydy.
Uıymdastyrýshylar Kamal aǵany toqtatqysy joq. Onyń ústine ǵalymdar da, bizder de aq pen qarany, kimniń durys, kimniń burys ekenin ajyratyp otyrǵanbyz. Degenmen Qabdesh aǵanyń kóńilin tapqysy keldi me., júrgizýshi:
-Ýaqyt Kamal aǵa, ýaqyt,-dep qoıdy.
Kamal aǵa bolsa zalda otyrǵan aqsaqalǵa qaraı sóıledi.
-Maqcut aǵa, Sizdiń otyrǵanyńyz óte jaqsy boldy. Qabanbaı batyr týraly jazylyp alynǵan 18 dastannyń barlyǵy sizdiń aldyńyzdan ótti. Sol dastandarda Qabanbaı batyr dúnıeden ozar shaǵynda
Jıylyp tegis as berip,
Tý bıeni soıyńdar.
Arqaǵa arnap, beıit soǵyp,
Ot ornyma qoıyńdar.
degenin, Arqany qadap kórsetkenin, onan soń úzilip bara jatqan qaıyn aǵasynyń basyn súıep otyrǵan Dáýletbaı batyrdyń kelinsheginiń
Maǵrıp pe mashrıhtan, asyl qoımaı jınaǵan,
Esil menen Nuranyń arasyna sımaǵan,
Qaıran meniń qaıny aǵam!
Degenin men jazyppyn ba, álde sizder jınap alyp pa edińizder?
Maqsut aǵa baısaldy adam. Basyn ızep, kelisimin bildirdi.
Qabdesh aǵa, sizder Máskeýdegi tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ermahan Bekmahanovtyń qyzy Neıla Bekmahanovanyń «Legenda o nevıdımke» degen kitabin oqydyńyzdar ma? Oqymapsyzdar. Osy kitapta apamyz «HVİİİ ǵasyrdyń qyrqynshy-alpysynshy jyldary qazaqtyń ıgi jaqsylary óristik jáne jaıylymdyq jerlerdi qaýym bolyp ıelene bastady. Mysaly... Qabanbaı batyr Esil men Nura ózeniniń boıynda kóship júrdi» dep jazady. Osy derekti Aqmolalyq ǵalym Appolova da qaıtalap, Qabanbaı batyrmen qaptaldas kereı Qulsary batyr jáne Abylaı kóship júrdi dep kórsetedi. 1754 jyly Qabanbaı batyr shyǵystaǵy qaı jerdi kereı men naımanǵa bólip beredi? Arqada tabjylmaı otyr. Ótkende sony bir derek keldi. Biz orysqa qarsy shaqqan bashqurttyń Salaýyty men Qarasaqalyn ǵana aıtamyz. Biraq 1755 jyly Batyrsha degen bashqurt ta kóterilis jasap, aqyry ol da qazaqty panalapty. 1770 jyly orystar olardy Nura boıyndaǵy Qabanbaı batyr aýylynan tabady. Osy jyly ata dúnıeden ótti emes pe. Arqada! Qaıdaǵy shyǵys?
Jýyrda Qabanbaı batyrdyń atalasy, bárimizge belgili ǵalym, profesor Tursyn Jurtbaı «Arqada Baıjigit, Janjigit atty eki ózen qatar aǵyp, Terisaqqanǵa quıady, Terisaqqan Esilge. Esil muhıtqa quıady. Bizdiń Baıjigit jurty 1916 jylǵa deıin «Úlken úıge sálem beremiz. Bata alamyz» dep Aqmoladaǵy Qabanbaı batyr molasyna jyl saıyn arnaıy kelip, quran oqyp turǵan» dep jazdy. Tursynǵa senbeýdiń esh negizi joq.
Osynsha ǵylym doktorlary, Qabanbaı batyrdyń kindik tólderi túgel qatelesip júr me sonda? Joq. Qabanbaı batyr, kim ne dese, o desin, Arqada týyp, Arqada, Nura ózeniniń boıyna jerlengen. Qalǵan sóz- kesaýat! Osymen toqtaıyn.
Qabdesh aǵa men Kamal aǵanyń sózderin dıktofonǵa tartyp alyp edim, azdy-kópti rettep jazyp otyrmyn. «Aıqyn» Kamal aǵany nege jekkórinishti etkisi keldi eken? Esiminen at úrketin Qabdesh aǵadan bir mysqal taısalmaı adalyn, bilgenin kózinshe dáleldi jáne túıindi aıtty Kamal aǵa. Qatesin dáldep kórsetti. Búgin Qabanbaı batyr ǵumyrnamasynan bárimiz, ásirese, ǵylymı orta, habardarmyz. Bizdi ılandyrmaq nıetpen, qazaq trıhyn burmalaýdyń esh qajeti joq. Ǵalamtorda keregińniń bári ilýli. Joq bolsa ózimiz izdenemiz. Úlken aǵalarymyz bedelin beker tókpese eken. Jón sózge, naqtyly tarıhı derekterge moıynusyný kerek qoı. Onsyz da keńes dáýiri ábden qıýyn ketirigen tarıhymyzdy óz qolymyzben búldirmeıikshi.
Ǵaını Bıahmetova,
Áleýmettik Ǵylymdar magıstri
